
در شهری که من زندگی میکردم، دیگر هیچکس دروغ نمیگفت.
هفت سال از معرفی دستگاهی به نام «آینه» میگذشت؛ دستگاه کوچکی که روی مچ دست قرار میگرفت و با بررسی واکنشهای عصبی و فیزیولوژیک، دروغهای عمدی را تشخیص میداد. ابتدا استفاده از آن اختیاری بود، اما خیلی زود به مدارس، دادگاهها، بیمارستانها و ادارهها راه پیدا کرد و سرانجام استفاده از آن برای تمام شهروندان اجباری شد.
دولت میگفت جامعهای که در آن دروغ وجود نداشته باشد، امنتر و عادلانهتر خواهد بود. دیگر کسی نمیتوانست کلاهبرداری کند، شهادت دروغ بدهد، خیانتش را انکار کند یا با وعدههای دروغین دیگری را فریب دهد. میزان جرائم مالی کاهش پیدا کرده بود و بسیاری از اختلافات پیش از رسیدن به دادگاه حل میشدند.
مردم در ابتدا خوشحال بودند. تصور میکردند بالاخره از شر یکی از قدیمیترین مشکلات بشر خلاص شدهاند.
اما هیچکس درباره چیزهایی که قرار بود همراه دروغها از بین بروند، فکر نکرده بود.
من در اداره ثبت و بررسی گفتار کار میکردم. وظیفهام بررسی مواردی بود که افراد از پاسخ دادن به سؤالها خودداری میکردند یا با انتخاب کلمات خاص، تصویری ناقص از واقعیت ارائه میدادند. دستگاه دروغ را تشخیص میداد، اما نمیتوانست سکوت را محکوم کند. نمیتوانست بفهمد کسی که حقیقتی را پنهان میکند، لزوماً قصد فریب ندارد؛ شاید فقط نمیخواهد آن حقیقت را به زبان بیاورد.
در آن سالها متوجه شده بودم مردم کمتر دروغ میگویند، اما بیشتر سکوت میکنند.
در آسانسور، همکارانم دیگر نمیگفتند «از دیدنت خوشحالم» مگر اینکه واقعاً خوشحال باشند. فروشندهها نمیتوانستند بگویند «این بهترین محصول ماست» مگر اینکه چنین اعتقادی داشته باشند. دوستان دیگر از یکدیگر نمیپرسیدند «حالت خوب است؟» چون میدانستند ممکن است پاسخ واقعی چیزی باشد که هیچکدام آمادگی شنیدنش را ندارند.
مردم صادقتر شده بودند، اما مهربانتر نه.
یک روز صبح، دخترم نوا هنگام صبحانه از من پرسید:
«مامان، تو از من راضی هستی؟»
قاشق را داخل فنجان گذاشتم. نوا یازده سال داشت و از نخستین نسل کودکانی بود که از ابتدای مدرسه با دستگاه آینه بزرگ شده بودند. برای او، حقیقت چیزی نبود که باید درباره گفتنش تصمیم میگرفت؛ چیزی بود که باید بدون تغییر بیان میشد.
گفتم: «من دوستت دارم.»
دستگاه روی مچم بیحرکت ماند.
نوا گفت: «این که جواب سؤال من نبود.»
به صورتش نگاه کردم. گاهی از بینظمیاش خسته میشدم، گاهی از نمرههایش ناراضی بودم و گاهی آرزو میکردم مستقلتر باشد. اما هیچکدام از این احساسات به معنای نارضایتی از داشتن او نبود.
گفتم: «بعضی وقتها از رفتارهایت ناراضیام، اما از اینکه دختر من هستی نه.»
نوا سرش را پایین انداخت و صبحانهاش را ادامه داد.
آن روز برای اولین بار فکر کردم شاید حقیقت، حتی وقتی دقیق و کامل بیان میشود، لزوماً چیزی را روشن نمیکند. آدمها فقط به اطلاعات نیاز ندارند؛ گاهی به ملاحظه، به درک متقابل و حتی به اندکی ابهام احتیاج دارند.
چند هفته بعد، نوا از مدرسه برگشت و گفت با دوستش آوا دعوا کرده است. آوا از او پرسیده بود که آیا واقعاً دوستش دارد یا فقط از روی عادت با او وقت میگذراند.
نوا جواب داده بود: «بعضی وقتها از تو خوشم نمیآید.»
آوا گریه کرده و گفته بود دیگر نمیخواهد با او دوست باشد.
نوا از من پرسید: «من کار بدی کردم؟»
گفتم: «تو فقط حقیقت رو گفتی.»
پرسید: «پس چرا ناراحت شد؟»
خواستم توضیح بدهم که شاید حقیقتی که گفته بود تمام واقعیت احساسش نبوده است.
گفتم: «ممکنه تو از بعضی رفتارهای آوا خوشت نیاد، ولی هنوز دوستش داشته باشی. این دو تا میتونن همزمان درست باشن.»
نوا کمی فکر کرد و گفت: «پس چرا باید چیزی رو بگم که درست نیست؟»
گفتم: «قرار نیست دروغ بگی. باید یاد بگیری هر حقیقتی رو چطور و چه زمانی بیان کنی.»
نوا نگاهم کرد و گفت: «ولی دستگاه نمیفهمه چه زمانی نباید حقیقت رو گفت.»
جوابی نداشتم.
در ماههای بعد، اتفاقات مشابهی بیشتر شد. یکی از همکارانم نتوانسته بود به همسرش بگوید هنوز دوستش دارد، چون دیگر چنین احساسی نداشت. دانشآموزی به دلیل پاسخ صادقانه به سؤال معلم درباره ظاهر یکی از همکلاسیهایش، باعث شده بود آن کودک برای مدتی از حضور در کلاس خودداری کند. در بیمارستانها، بیماران گاهی اطلاعاتی دریافت میکردند که پزشکان میدانستند توان تحمل آن را ندارند.
هیچکس نمیتوانست واقعیت را تغییر دهد، اما هیچکس هم نمیخواست مسئولیت تأثیر بیان آن را بر عهده بگیرد.
همه میگفتند: «من فقط حقیقت رو گفتم.»
این جمله کمکم به نوع تازهای از بیرحمی تبدیل شده بود؛ خشونتی که پشت اعتبار اخلاقی پنهان میشد.
یک عصر، نوا درباره پدرش از من سؤال کرد.
سه سال از زمانی میگذشت که پدرش خانه را ترک کرده بود. آن زمان دستگاه آینه چهار سال بود که در زندگی همه اجباری شده بود. جدایی ما در سکوت اتفاق نیفتاده بود. همسر سابقم بارها به خیانتهایش اعتراف کرده بود و من نیز مجبور شده بودم به سؤالهایی پاسخ بدهم که هرگز نمیخواستم درباره زندگی خصوصیام مطرح شوند. دستگاه حقیقت را آشکار کرده بود، اما نتوانسته بود چیزی را که میان ما از بین رفته بود، بازگرداند.
نوا پرسید: «بابا واقعاً ما رو دوست داشت؟»
چند ثانیه سکوت کردم.
میدانستم همسر سابقم در سالهای آخر زندگی مشترکمان بارها به من خیانت کرده بود. میدانستم دروغهای زیادی گفته و بارها مرا تحقیر کرده بود. اما میدانستم که نوا را هم دوست داشت. دستکم در بعضی لحظات، این علاقه واقعی بود.
گفتم: «بله، دوستت داشت.»
نوا پرسید: «پس چرا رفت؟»
گفتم: «چون دوست داشتن یک نفر همیشه به این معنی نیست که آدم بتونه باهاش زندگی خوبی داشته باشه.»
کمی فکر کرد و پرسید: «پس ممکنه کسی دوستت داشته باشه و باز هم بهت آسیب بزنه؟»
گفتم: «بله.»
نوا بلند شد و به اتاقش رفت.
آن شب به این فکر کردم که اگر دستگاه آینه پیش از جدایی ما وجود نداشت، چه اتفاقی میافتاد. آیا میتوانستم بعضی حقیقتها را ندانم و زندگیام را ادامه بدهم؟ آیا ندانستن میتوانست ما را خوشبختتر کند؟ یا فقط زمان فروپاشی رابطه را به تعویق میانداخت؟
شاید مشکل اصلی این نبود که آدمها دروغ میگفتند. شاید مشکل این بود که ما گاهی از دروغ برای محافظت از خودمان استفاده میکردیم و گاهی برای محافظت از دیگری. این دو رفتار از بیرون شبیه هم بودند، اما از نظر اخلاقی یکسان نبودند.
چند روز بعد، اداره ما جلسهای اضطراری برگزار کرد. قرار بود طرح تازهای اجرا شود: ثبت عمومی تمام پاسخهای افراد در موقعیتهای رسمی. دیگر هیچکس نمیتوانست با استناد به حریم خصوصی، پاسخهایش را از پروندههای عمومی حذف کند. مدیر اداره معتقد بود با این کار آخرین منافذ پنهانکاری نیز بسته خواهند شد.
در پایان جلسه، از من خواستند درباره طرح نظر بدهم.
مدیر پرسید: «فکر میکنید این تصمیم به شفافیت جامعه کمک میکنه؟»
گفتم: «فکر میکنم ما داریم حقیقت رو با حق دانستن اشتباه میگیریم.»
مدیر پرسید: «منظورتون چیه؟»
گفتم: «اینکه چیزی واقعی باشه، به این معنا نیست که همه حق دارن اون رو بدونن. اینکه من درباره کسی حقیقتی بدونم، الزاماً به من اجازه نمیده اون رو برای دیگران افشا کنم. ما دروغ رو حذف کردیم، اما هنوز یاد نگرفتیم با اطلاعاتی که به دست میآریم چه مسئولیتی داریم.»
مدیر گفت: «پس پیشنهاد شما چیه؟ دوباره به مردم اجازه بدیم دروغ بگن؟»
گفتم: «نه. باید بین دروغ، سکوت و حریم خصوصی تفاوت قائل بشیم. ما تصور کردیم اگر دروغ رو از بین ببریم، حقیقت بهتنهایی جامعه رو نجات میده. اما حقیقت ابزار است، نه فضیلت. میتونه به فهمیدن دیگری کمک کنه یا وسیلهای برای تحقیر و آسیب زدن به اون باشه.»
جلسه بدون نتیجه مشخصی پایان یافت.
چند روز بعد، هنگام بازگشت به خانه، نوا را در اتاقش دیدم. روی تخت نشسته بود و با تلفنش کار میکرد. وقتی وارد شدم، صفحه را خاموش کرد.
پرسیدم: «چی کار میکنی؟»
گفت: «هیچی.»
نگاهم به مچ دستش افتاد. دستگاه آینه را نداشت. مدتی بود که از استفاده از آن خودداری میکرد.
پرسیدم: «چرا دستگاهت رو نمیزنی؟»
گفت: «چون نمیخوام همهچیز رو بگم.»
کنارش نشستم.
گفتم: «چه چیزی رو نمیخوای بگی؟»
گفت: «بعضی وقتها از تو عصبانیام. بعضی وقتها دلم برای بابا تنگ میشه. بعضی وقتها هم از اینکه تو ناراحت میشی، نمیتونم دربارهاش حرف بزنم. نمیخوام هر احساسی که دارم تبدیل به یک حقیقت عمومی بشه.»
به او نگاه کردم. برای اولین بار احساس کردم دخترم چیزی را فهمیده که بسیاری از بزرگسالان شهر هنوز از درک آن عاجز بودند.
گفتم: «لازم نیست همهچیز رو به من بگی.»
پرسید: «این دروغ نیست؟»
گفتم: «نه. این یعنی تو حق داری برای خودت هم چیزی نگه داری.»
نوا سرش را روی شانهام گذاشت. مدتی همانطور ماندیم، بدون اینکه چیزی بگوییم.
آن شب دستگاه آینه را از مچم باز کردم و داخل کشوی میز گذاشتم. نه به این دلیل که میخواستم دوباره دروغ بگویم، بلکه چون نمیخواستم هیچ دستگاهی میان من و دیگران تعیین کند که چه زمانی باید حرف بزنم و چه چیزی را باید بیان کنم.
روز بعد، در مسیر اداره، به مردم نگاه میکردم. مردی را دیدم که به همسرش کمک میکرد از خیابان عبور کند. زنی را دیدم که برای کودک گریانش آواز میخواند. پیرمردی را دیدم که کنار ایستگاه اتوبوس نشسته بود و به رفتوآمد ماشینها نگاه میکرد.
همه آنها حقیقت را میگفتند، اما دیگر مطمئن نبودم که این مسئله بهتنهایی چیز خوبی باشد.
ما سالها تصور کرده بودیم دروغ دشمن حقیقت است و اگر دشمن را از میان برداریم، حقیقت پیروز خواهد شد. اما شاید دشمن اصلی چیز دیگری بود: ناتوانی انسان در درک مسئولیتی که همراه دانستن و گفتن حقیقت میآید.
جامعه ما دروغ را از بین برده بود، اما چیزی را جایگزین آن نکرده بود. نه همدلی را آموزش داده بود، نه ملاحظه را و نه توانایی فهمیدن اینکه چه زمانی باید حرف زد و چه زمانی باید سکوت کرد.
شاید دروغ همیشه نشانه شرارت نباشد و حقیقت همیشه نشانه فضیلت نباشد. گاهی دروغ راه فرار از مسئولیت است و گاهی حقیقت نیز راه فرار از همان مسئولیت. کسی که میگوید «من فقط حقیقت را گفتم»، ممکن است هنوز حاضر نباشد مسئولیت زخمی را که با کلماتش ایجاد کرده است بپذیرد.
شاید مسئله اصلی این نباشد که انسان باید راستگو باشد یا دروغگو. مسئله این است که آیا میتواند پیش از گفتن چیزی، به انسانی فکر کند که قرار است آن را بشنود.
و شاید جامعهای که در آن هیچکس دروغ نمیگوید، الزاماً جامعهای اخلاقی نباشد؛ فقط جامعهای است که دیگر نمیتواند پشت دروغهایش پنهان شود، اما هنوز یاد نگرفته است چگونه با حقیقتهایش زندگی کند.