داستان کوتاه ۴۱

پدرشان همیشه می‌گفت اگر دوباره جوان می‌شد، سراغ صنعت می‌رفت.

این جمله را آن‌قدر تکرار کرده بود که دیگر برای فرزندانش شبیه یکی از همان حرف‌های همیشگی پدرها شده بود؛ مثل اینکه آدم باید پس‌انداز کند، بی‌جهت با کسی درگیر نشود یا قدر سلامتی‌اش را بداند.

او در جوانی، درست بعد از سربازی، با یکی از دوستانش کارگاهی کوچک راه انداخته بود. سرمایه‌ی زیادی نداشتند، اما انگیزه داشتند. چند دستگاه خریده بودند و قرار بود قطعاتی تولید کنند که آن روزها بازار خوبی داشت. مدتی هم کارشان گرفت. صبح‌ها زودتر از همه به کارگاه می‌رسید و شب‌ها آخرین نفری بود که چراغ‌ها را خاموش می‌کرد. از دیدن محصولی که با دست و فکر خودش ساخته بود لذت می‌برد.

اما شراکتشان دوام نیاورد. اختلاف بر سر پول، حساب‌وکتاب و تصمیم‌های کاری کم‌کم بالا گرفت. یک روز دیگر نتوانستند کنار هم کار کنند. کارگاه تعطیل شد و سهم هر کدام به اندازه‌ای نبود که بتواند زندگی تازه‌ای بسازد.

پدرشان مدتی بیکار ماند و بعد در یک اداره استخدام شد. حقوق ثابتی داشت، بیمه داشت و هر ماه می‌دانست چقدر پول به حسابش واریز می‌شود. چند سال بعد ازدواج کرد و صاحب سه فرزند شد.

از آن به بعد، هر بار که به فکر راه انداختن کاری می‌افتاد، چیزی جلویش را می‌گرفت. یک بار گفت باید اول خانه بخرند. بار دیگر گفت بچه‌ها کوچک‌اند. بعدتر گفت حالا که مدرسه می‌روند، نباید آینده‌شان را به خطر انداخت. وقتی بزرگ‌تر شدند، هزینه‌ی دانشگاه و ازدواجشان پیش آمد.

هر سال برای شروع دوباره دیرتر از سال قبل به نظر می‌رسید.

سال‌ها گذشت. پدر به سن بازنشستگی رسید و از اداره بازنشسته شد؛ اما چند ماه بعد، به درخواست مدیر سابقش، دوباره به همان ساختمان برگشت. قرار بود هفته‌ای چند روز برای رسیدگی به بعضی پرونده‌ها و انتقال تجربه به کارمندان جدید کمک کند. حالا دیگر کارمند رسمی نبود، اما هنوز کارت ورود داشت، پشت همان میز می‌نشست و همان مسیر قدیمی را طی می‌کرد.

بچه‌ها ازدواج کرده بودند و هر کدام زندگی خودشان را داشتند. خانه‌ای که زمانی برای خریدنش سال‌ها پس‌انداز کرده بود، حالا بیشتر روزها ساکت بود. تنها چیزی که از آن کارگاه قدیمی باقی مانده بود، چند عکس سیاه‌وسفید و یک دستگاه کوچک فلزی بود که هنوز در انباری نگهش می‌داشت.

یک عصر پاییزی، هر سه فرزندش به خانه‌اش آمده بودند. چای می‌خوردند و درباره‌ی کار و زندگی حرف می‌زدند. پسر بزرگش از سختی‌های اداره و مدیر جدیدش شکایت می‌کرد. دخترش می‌گفت همسرش می‌خواهد شغلش را عوض کند، اما از بی‌ثباتی درآمد می‌ترسد.

پدر مدتی به حرف‌هایشان گوش داد و بعد گفت:

ـ من یه چیزی بهتون بگم. بهترین کاری که آدم می‌تونه بکنه، صنعته.

پسرش خندید.

ـ باز شروع شد؟

پدر هم خندید، اما ادامه داد:

ـ نه، جدی می‌گم. صنعت یعنی خودت کاری راه بندازی. چیزی تولید کنی. به کسی وصل نباشی که هر روز بهت بگه چه کار بکن، چه کار نکن. منتظر نباشی یکی آخر ماه حقوقت رو بده. البته سختی داره، خطر داره، ولی وقتی کارت بگیره، حاصلش مال خودته. رزق و روزی رو هم از خدا می‌گیری. آدم باید توکل داشته باشه و خودش دست به کار بشه.

دخترش گفت:

ـ خب، هر کسی که نمی‌تونه صنعتگر بشه.

ـ می‌دونم. برای همین می‌گم یا صنعت، یا علم.

پسر کوچک‌تر پرسید:

ـ علم؟

پدر استکانش را روی میز گذاشت.

ـ آره. آدم یا باید چیزی بسازه که توی زندگی خودش به دردش بخوره، یا چیزی به دنیا اضافه کنه که بعد از خودش باقی بمونه. مثلاً کتاب بنویسه، شعر بگه، کشف علمی بکنه. یه چیزی که وقتی خودش نیست، هنوز وجود داشته باشه.

کمی مکث کرد و گفت:

ـ ولی حتی این هم تضمین نمی‌کنه که خود آدم چیزی به دست آورده باشه. فردوسی رو ببین. از بزرگ‌ترین شاعرهای ماست. هزار سال گذشته و هنوز اسمش زنده‌ست. شاهنامه مونده، شعرهاش مونده، همه‌ی ما می‌دونیم فردوسی کیه. اما خود فردوسی چی؟ ما از زندگی واقعی اون آدم چقدر می‌دونیم؟ می‌دونیم در چه خانواده‌ای زندگی می‌کرده، چه روزهایی خوشحال بوده، چه چیزهایی نگرانش می‌کرده؟ می‌دونیم در سال‌های آخر عمرش با فقر دست‌وپنجه نرم کرده. اما از دنیای شخصی‌اش تقریباً چیزی نمی‌دونیم.

پسر بزرگ گفت:

ـ خب همین که بعد از هزار سال هنوز اسمش رو می‌دونیم، خودش چیز کمی نیست.

پدر سر تکان داد.

ـ کم نیست. من نمی‌گم شاهنامه ارزش نداره. می‌گم این ارزش بیشتر برای ماست. برای آدم‌هایی که امروز از خوندنش لذت می‌برن. اما برای خود فردوسی چه کرد؟ آیا باعث شد سال‌های آخر عمرش راحت‌تر زندگی کنه؟ آیا وقتی تنگدست بود، اسمش بهش آسایش داد؟ آیا وقتی مرد، تونست از شهرتی که بعدها پیدا کرد استفاده کنه؟ نه. اون زندگی خودش رو کرد و رفت. چیزی ازش موند که ما استفاده می‌کنیم.

دخترش گفت:

ـ ولی شاید خودش از نوشتنش لذت می‌برده. شاید براش مهم بوده که چیزی ماندگار بسازه.

پدر لبخند زد.

ـ شاید. من که نمی‌دونم. شاید تمام عمرش از کاری که می‌کرد خوشحال بوده. شاید هم آرزوهای دیگه‌ای داشته. ما فقط می‌تونیم درباره‌ی چیزی که ازش مونده حرف بزنیم. اما یه چیزی رو می‌دونم: آدم تا وقتی زنده‌ست، خودش هم باید از زندگی سهمی داشته باشه.

پسر کوچک‌تر گفت:

ـ یعنی به نظرت پول از ماندگاری مهم‌تره؟

پدر کمی فکر کرد.

ـ نه. می‌گم ماندگاری به‌تنهایی برای آدمی که زندگی می‌کنه کافی نیست. آدم تا وقتی زنده‌ست، باید زندگی کنه. نمی‌شه همه‌چیز رو خرج چیزی کرد که شاید بعد از مرگت باقی بمونه.

بعد دستش را روی دسته‌ی مبل گذاشت و ادامه داد:

ـ صنعت فرق داره. وقتی یه کارگاه داری و کارت می‌گیره، فقط اسم و خاطره ازت نمی‌مونه. خودت هم در زمان زندگی‌ات ازش استفاده می‌کنی. می‌تونی خونه‌ی بهتری داشته باشی، بچه‌هات رو راحت‌تر بزرگ کنی، سفر بری، غذای خوب بخوری، کمتر نگران فردا باشی. لازم نیست صبر کنی تا بعد از مرگت یکی بیاد بگه چه آدم بزرگی بودی. خودت هم از حاصل کارت بهره می‌بری.

پسر بزرگ دوباره خندید.

ـ پس چرا خودت نرفتی سراغ صنعت؟

این بار پدر نخندید.

چند لحظه به استکان خالی‌اش نگاه کرد. بعد گفت:

ـ رفتم. نشد.

ـ خب، دوباره می‌رفتی.

ـ اون موقع شماها رو داشتم. نمی‌تونستم هر چی دارم بذارم وسط و دوباره از صفر شروع کنم.

ـ شاید اگه ریسک کرده بودی، الان وضعمون بهتر بود.

پدر سرش را بلند کرد و به پسرش نگاه کرد. چیزی نگفت. بعد آرام گفت:

ـ شاید.

بچه‌ها بعد از شام رفتند. پدر تنها ماند. تلویزیون را روشن نکرد. به انباری رفت و جعبه‌ی قدیمی را از بالای قفسه پایین آورد. دستگاه فلزی کوچکش هنوز همان‌جا بود؛ کمی زنگ‌زده، با دسته‌ای که سال‌ها پیش خودش ساخته بود.

آن را روی میز گذاشت و چند دقیقه تماشایش کرد.

در تمام این سال‌ها، وقتی از صنعت حرف می‌زد، از آزادی حرف می‌زد؛ از اینکه آدم مجبور نباشد برای نان شب منتظر امضای دیگری بماند. از اینکه نتیجه‌ی تلاشش را همان روزها ببیند، نه اینکه تمام عمرش را صرف ساختن چیزی کند که دیگران روزی از آن استفاده کنند.

اما حالا که به دستگاه نگاه می‌کرد، به این فکر افتاد که شاید خودش هم چیزی را برای همیشه از دست داده بود. نه فقط یک کارگاه، نه فقط درآمدی بیشتر؛ بلکه زندگی‌ای که هیچ‌وقت فرصت نکرد بفهمد می‌توانست چه شکلی باشد.

دستگاه را دوباره داخل جعبه گذاشت و آن را به قفسه برگرداند.

صبح روز بعد، ساعت شش از خواب بیدار شد. لباس اتوکشیده‌اش را پوشید، صبحانه‌اش را خورد و کیف چرمی قدیمی‌اش را برداشت. بازنشسته شده بود، اما هنوز سه روز در هفته به همان اداره می‌رفت؛ همان ساختمان، همان راهروها و همان میزی که سال‌ها پشتش نشسته بود.

پیش از خروج، لحظه‌ای جلوی در انباری ایستاد. جعبه‌ی دستگاه هنوز روی قفسه بود.

در را بست، کلید را چرخاند و راه افتاد.

هنوز هم هر وقت کسی از او می‌پرسید چه شغلی را برای یک جوان پیشنهاد می‌کند، می‌گفت:

«صنعت. اگر هم نشد، علم.»

اما خودش هنوز به اداره می‌رفت.