وقتی نازنین بعد از شش سال تحصیل در خارج از کشور به تهران برگشت، بیشتر چیزهای شهر برایش آشنا بود و در عین حال کمی غریبه. خیابان‌هایی که از کودکی می‌شناخت، کافه‌هایی که تازه افتتاح شده بودند و آدم‌هایی که حالا درباره‌شان چیزهایی می‌دانست که پیش‌تر نمی‌دانست.
چند هفته بعد از بازگشت، یکی از دوستان قدیمی خانواده شماره پسری را به او داد. اسمش امیر بود؛ سی‌ودو ساله، مهندس، خانواده دار و به گفته‌ی معرف، پسری جدی و خانواده‌دوست. قرار گذاشتند همدیگر را ببینند. نه در یک رستوران رسمی، بلکه در کافه‌ای نزدیک تئاتر شهر؛ قرار بود بعد از قهوه، اگر حوصله داشتند، نمایشی هم ببینند.
امیر سر وقت رسید. خوش‌برخورد بود و آرام حرف می‌زد. از کارش پرسید، از سال‌هایی که خارج از کشور گذرانده بود و از اینکه دلش برای تهران تنگ شده یا نه. نازنین هم از دانشگاه، دوستانش و تجربه‌ی زندگی در شهری گفت که آدم‌ها در آن با سلیقه‌ها و سبک‌های متفاوتی کنار هم زندگی می‌کردند.
بعد از کافه، امیر پیشنهاد کرد به خانه‌ی یکی از دوستانش بروند. می‌گفت مجموعه‌ای از فیلم‌های قدیمی و اجراهای هنری دارد که شاید برای نازنین جالب باشد. نازنین پذیرفت.
روی لپ‌تاپ، چند ویدئو باز کرد. اول اجرای یک خواننده بود؛ زنی با لباس براق که روی صحنه می‌خواند و حرکت می‌کرد. بعد تصویری از یک مدل روی صحنه‌ی نمایش لباس آمد. بعد اجرای یک رقصنده، سپس بخشی از یک فیلم بزرگسالان.
امیر با لحنی که انگار همه‌ی این‌ها را از یک جنس می‌دانست، گفت:
ـ واقعاً نمی‌فهمم چطور بعضیا به این چیزا می‌گن هنر. همه‌شون دنبال جلب توجه‌ان. آخرش هم فرقی ندارن؛ هرزه‌ان دیگه.
نازنین نگاهش را از صفحه برداشت.
ـ منظورت از همه‌شون کیه؟
ـ همین‌ها دیگه. خواننده‌ها، مدل‌ها، بازیگرایی که این‌جوری لباس می‌پوشن، رقاص‌ها... حتی اونایی که فیلم پورن بازی می‌کنن. همه‌شون یه کار می‌کنن؛ خودشون رو در معرض نگاه بقیه می‌ذارن.
نازنین چند لحظه ساکت ماند. بعد گفت:
ـ یعنی از نظر تو خواننده‌ای که روی صحنه اجرا می‌کنه، مدل، بازیگر، رقصنده و کسی که در صنعت پورن کار می‌کنه، همه یک شغل دارن؟
امیر شانه بالا انداخت.
ـ شاید اسم شغلشون فرق کنه، ولی تهش یکیه.
نازنین لبخند کوتاهی زد؛ نه از سر تمسخر، بیشتر از سر ناباوری.
ـ تو واقعاً فکر می‌کنی این‌ها هیچ تفاوتی با هم ندارن؟
ـ خب، تو چه تفاوتی می‌بینی؟
نازنین به صفحه اشاره کرد.
ـ این یکی خواننده‌ست. کارش اجرا و موسیقیه. اون یکی مدل لباسه و در صنعت مد کار می‌کنه. اون یکی بازیگره و ممکنه در یک فیلم نقش یک شخصیت رو بازی کنه. رقصنده هم هنر و حرفه‌ی خودش رو داره. اروتیک دنسر در یک حوزه‌ی مشخص اجرا می‌کنه و پورن‌استار هم در صنعت متفاوتی فعالیت می‌کنه. تن‌فروشی هم مقوله‌ی دیگه‌ایه. ممکنه درباره‌ی هر کدوم از این حوزه‌ها نقد اخلاقی، اجتماعی یا اقتصادی داشته باشی، اما نمی‌تونی همه رو در یک دسته بریزی و خیال کنی شناختی‌شون.
امیر گفت:
ـ ولی همشون بدنشون رو نمایش می‌دن.
ـ همیشه؟ هر بازیگری؟ هر خواننده‌ای؟ هر مدلی؟ و حتی اگر نمایش بدن وجه مشترکشون باشه، یعنی کار و انگیزه و شرایط و معنای فعالیتشون هم یکیه؟
ـ به نظرم داری زیادی تفکیک می‌کنی.
ـ شاید چون واقعاً تفکیک وجود داره.
امیر خندید.
ـ تو چون چند سال خارج بودی، به این چیزا عادت کردی. برای همین برات عادی شده.
نازنین دست‌هایش را روی میز گذاشت.
ـ بحث عادی بودن نیست. من نگفتم همه‌ی این کارها رو تأیید می‌کنم. دارم می‌گم اگر چیزی رو نمی‌شناسی، دست‌کم نباید وانمود کنی همه‌ی شکل‌هاش رو می‌شناسی.
امیر کمی مکث کرد.
ـ خب من که قرار نیست برم همه‌ی این فیلم‌ها رو ببینم یا زندگی این آدم‌ها رو دنبال کنم تا بفهمم چی‌ان.
ـ لازم هم نیست. اما وقتی چیزی رو دنبال نمی‌کنی، درباره‌ش اطلاعات نداری و هیچ‌وقت با آدم‌های اون حوزه تعامل نداشتی، چطور با این اطمینان درباره‌ی همه‌شون حکم می‌دی؟
امیر گفت:
ـ از بیرون که نگاه کنی، تفاوت چندانی ندارن.
نازنین به صفحه‌ی لپ‌تاپ نگاه کرد. تصویر همان خواننده هنوز متوقف مانده بود؛ دهان باز، دست بالا و نور صحنه روی صورتش.
گفت:
ـ دقیقاً مشکل همین «از بیرون نگاه کردنه». وقتی از بیرون به یک حوزه نگاه می‌کنی و اجزاش رو نمی‌شناسی، تفاوت‌ها محو می‌شن. برای کسی که هیچ شناختی از موسیقی نداره، شاید خواننده‌ی اپرا و خواننده‌ی پاپ فقط دو نفر باشن که روی صحنه آواز می‌خونن. برای کسی که هیچ‌وقت سینما رو جدی دنبال نکرده، بازیگر نقش یک شخصیت تاریخی و بازیگر یک فیلم تجاری فقط آدم‌هایی‌ان که جلوی دوربین ظاهر می‌شن. برای کسی که معماری نمی‌دونه، ممکنه یک خانه‌ی معمولی و یک بنای تاریخی فقط دو تا ساختمان باشن.
امیر گفت:
ـ اما این مثال‌ها با هم فرق دارن. این‌ها که مسئله‌ی اخلاقی دارن.
ـ اتفاقاً همین‌جاست که باید دقیق‌تر باشی. تو از تفاوت‌های درونی این حوزه‌ها چیزی نمی‌دونی، اما یک ویژگی ظاهری رو انتخاب کردی و با همون درباره‌ی همه‌شون قضاوت می‌کنی. انگار چون چند نفر لباس مشابهی پوشیدن، پس زندگی، کار، انگیزه و شخصیتشون هم یکیه.
امیر کمی جدی‌تر شد.
ـ یعنی تو می‌گی نباید هیچ قضاوتی داشته باشیم؟
ـ نه. می‌گم قضاوت با شناخت فرق داره. ممکنه چیزی رو نپسندی، ممکنه باهاش مخالف باشی، حتی ممکنه از نظر اخلاقی نقدش کنی. اما وقتی تفاوت‌ها رو نمی‌بینی، شاید مسئله این نباشه که همه شبیه همان؛ شاید تو هنوز ابزار دیدن تفاوت‌ها رو نداری.
چند ثانیه سکوت کردند.
امیر پرسید:
ـ یعنی به نظرت من آدم متعصبی‌ام؟
نازنین جواب نداد. نگاهش به ساعت افتاد. قرارشان نزدیک به دو ساعت طول کشیده بود و او در تمام این مدت بیشتر از آنکه درباره‌ی امیر چیزی بداند، متوجه چیزهایی شده بود که امیر حاضر نبود درباره‌شان بداند.
گفت:
ـ فکر می‌کنم تو درباره‌ی چیزهایی که نمی‌شناسی، خیلی مطمئنی.
ـ خب، هر کسی یه اصولی داره.
ـ داشتن اصول با ندیدن واقعیت فرق داره.
امیر لپ‌تاپ را بست و گفت:
ـ به هر حال، من با این سبک زندگی موافق نیستم.
نازنین کیفش را برداشت.
ـ لازم نیست موافق باشی.
امیر تا دم در همراهی‌اش کرد. موقع خداحافظی گفت خوشحال شده که با او آشنا شده و دوست دارد دوباره همدیگر را ببینند. نازنین لبخند زد و گفت بعداً خبر می‌دهد.
در راه برگشت، پیام کوتاهی برایش نوشت:
«از آشنایی باهات خوشحال شدم. اما فکر نمی‌کنم نگاه‌مون به بعضی مسائل اون‌قدر به هم نزدیک باشه که بخوایم ادامه بدیم.»
امیر جواب داد:
«فکر نمی‌کردم این موضوع برات این‌قدر مهم باشه.»
نازنین گوشی را خاموش کرد.
موضوع فقط چند خواننده و بازیگر نبود. مسئله این بود که امیر برای فهمیدن جهان، به خودش زحمت نزدیک شدن به آن را نمی‌داد. از فاصله‌ای امن می‌ایستاد، چند نشانه‌ی ظاهری را می‌دید و بعد همه‌چیز را با یک کلمه توضیح می‌داد.
نازنین به این فکر کرد که شاید این اتفاق فقط درباره‌ی آدم‌های روی صحنه نمی‌افتد. ما اغلب با چیزهایی که نمی‌شناسیم همین کار را می‌کنیم. آدم‌ها، شغل‌ها، طبقه‌های اجتماعی، فرهنگ‌ها و حتی شیوه‌های متفاوت زندگی را از دور می‌بینیم و چون جزئیاتشان را نمی‌دانیم، تفاوت‌هایشان برایمان بی‌معنا می‌شود.
گاهی جهان آن‌قدر پیچیده نیست که فهمیده نشود؛ ما فقط آن‌قدر از آن دور ایستاده‌ایم که همه‌چیز شبیه هم به نظر می‌رسد.
و شاید خطرناک‌ترین بخش ناآگاهی، خودِ ندانستن نباشد؛ اطمینانی باشد که به آدم می‌دهد تا دیگر نیازی به دانستن احساس نکند.
