
در شهر، مرگ اتفاق عجیبی نبود. مردم میمردند، خانوادههایشان چند روز عزاداری میکردند و بعد، ادارهی بازگشت، نسخهی تازهای از فرد ازدسترفته را تحویل میداد.
نسخهها از نظر ظاهری هیچ تفاوتی با انسانهای اصلی نداشتند. همان چهره، همان صدا، همان اثر زخم قدیمی روی زانو، همان خاطرات کودکی و حتی همان شوخیهایی که فقط اعضای خانواده میفهمیدند. نسخهی تازه میدانست در چه سنی دوچرخهسواری یاد گرفته، اولین عشقش چه کسی بوده و آخرین بار پیش از مرگش چه غذایی خورده است. میتوانست به تمام پرسشهای نزدیکانش پاسخ بدهد، عکسهای قدیمی را تشخیص بدهد و حتی خوابهایی را به یاد بیاورد که سالها پیش دیده بود.
به همین دلیل، مردم دیگر مرگ را پایان زندگی نمیدانستند؛ بیشتر شبیه یک وقفهی اداری بود. البته مراسم خاکسپاری همچنان برگزار میشد، اما نه با آن اندوهی که زمانی در چهرهی بازماندگان دیده میشد. همه میدانستند که فرد ازدسترفته چند روز دیگر به خانه برمیگردد.
تنها قانون مهم شهر این بود: هیچکس حق نداشت از نسخهی جایگزین بپرسد که آیا خودش را انسان واقعی میداند یا نه. این پرسش در فرمهای اداره هم ممنوع بود. روی دیوار سالن انتظار نوشته بودند: «بازگشت، ادامهی زندگی است؛ نه آغاز زندگی تازه.»
مردی به نام دانیال برای نخستین بار در چهلوهفتسالگی مرد. هنگام بازگشت، همسرش او را در آغوش گرفت و دخترش که آن زمان دوازده سال داشت، با گریه گفت دلش برای او تنگ شده بود. دانیال دخترش را بوسید و گفت:
ـ من که جایی نرفته بودم.
همه خندیدند. زندگی دوباره از همانجا ادامه پیدا کرد.
یازده سال بعد، دانیال برای دومین بار مرد. این بار دخترش بزرگ شده بود و در شهر دیگری زندگی میکرد. وقتی خبر بازگشت پدر را شنید، به خانه آمد. نسخهی تازهی دانیال او را از همان فاصله شناخت و پیش از آنکه دختر چیزی بگوید، پرسید:
ـ هنوز هم وقتی ناراحتی، ناخن شستت رو میجَوی؟
دختر خندید. همان عادت قدیمی را داشت. پدرش را در آغوش گرفت و گفت:
ـ هیچچیز عوض نشده.
اما چند ماه بعد، دختر متوجه شد پدرش دیگر از پنجرهی اتاق خواب به خیابان نگاه نمیکند. دانیالِ قبلی هر شب پیش از خواب چند دقیقه کنار پنجره میایستاد و به چراغ خانهها خیره میشد. میگفت دوست دارد تصور کند در هر خانه چه زندگیای جریان دارد. نسخهی تازه اما این عادت را کنار گذاشته بود.
دختر یک شب پرسید:
ـ چرا دیگه کنار پنجره نمیایستی؟
دانیال گفت:
ـ نمیدونم. دیگه دلم نمیخواد.
دختر اصرار نکرد. آدمها تغییر میکنند؛ حتی اگر دوباره به دنیا آمده باشند.
مرگ سوم دانیال در شصتوهشتسالگی اتفاق افتاد. این بار همسرش چند سالی بود که از دنیا رفته بود و نسخهی جایگزین او مدتی بود که با دانیال زندگی میکرد. دخترش برای تحویل گرفتن نسخهی جدید پدرش به اداره رفت.
وقتی دانیال به خانه برگشت، دختر متوجه شد چیزی در او متفاوت است. نه در چهرهاش، نه در صدا و نه حتی در شیوهی راه رفتنش. او هنوز نام همسرش را با همان لحن قدیمی به زبان میآورد و خاطرات مشترکشان را با جزئیاتی تعریف میکرد که دختر از شنیدنشان حیرت میکرد.
اما دانیال دیگر از خاطراتی که تعریف میکرد لذت نمیبرد. انگار آنها را از روی پروندهای میخواند که به او تحویل داده بودند.
چند هفته بعد، دختر برایش یک عکس قدیمی آورد. عکسی از روز ازدواج پدر و مادرش. دانیال به عکس نگاه کرد و گفت:
ـ مادرت چقدر جوان بوده.
دختر گفت:
ـ تو هم جوون بودی.
دانیال لبخند زد، اما چیزی نگفت.
دختر پرسید:
ـ دلت براش تنگ نشده؟
ـ چرا.
ـ پس چرا گریه نمیکنی؟
دانیال مدتی به عکس خیره ماند.
ـ چون میدونم چه اتفاقی افتاده. ولی نمیدونم چرا باید دوباره همونقدر درد بکشم.
دختر عکس را از دستش گرفت. برای نخستین بار احساس کرد پدرش چیزی را به یاد دارد که هرگز تجربه نکرده است.
چند ماه بعد، دانیال به دخترش گفت که میخواهد به ادارهی بازگشت برود. دختر تصور کرد شاید مشکلی در پروندهاش وجود دارد. همراهش رفت و در اتاقی کوچک، مقابل کارمندی نشست که مسئول بررسی شکایتهای پس از بازگشت بود.
کارمند پرسید:
ـ چه مشکلی پیش اومده؟
دانیال گفت:
ـ من قبلاً سه بار مردهام.
کارمند سرش را تکان داد.
ـ بله، سوابق شما موجوده.
ـ و هر بار برگشتهام.
ـ دقیقاً.
دانیال دستهایش را روی میز گذاشت.
ـ از کجا میدونید این بار هم من برگشتهام؟
کارمند لبخند حرفهایاش را حفظ کرد.
ـ تمام خاطرات، ویژگیهای شخصیتی و اطلاعات عصبی شما با نسخهی ثبتشده مطابقت داره.
ـ من دربارهی اطلاعاتم نپرسیدم. پرسیدم از کجا میدونید خود من برگشتهام؟
کارمند چند لحظه سکوت کرد.
ـ این سؤال از نظر علمی قابل بررسی نیست.
دانیال گفت:
ـ پس شما فقط کسی رو ساختید که میدونه من چه کسی بودهام.
کارمند پرونده را بست.
ـ آقای دانیال، شما همان کسی هستید که پیش از مرگ بودید. این موضوع بارها تأیید شده.
دانیال پرسید:
ـ اگر من همان آدمم، چرا خودم نمیتونم مطمئن باشم؟
کارمند دیگر لبخند نمیزد. گفت این پرسشها معمولاً به دلیل فشار روانی ناشی از بازگشت ایجاد میشوند و بهتر است دانیال مدتی استراحت کند.
در راه برگشت، دخترش دست او را گرفت. دانیال چیزی نگفت.
چند روز بعد، دختر برای مرتبکردن وسایل قدیمی پدرش به انباری رفت. میان جعبهها، دفترچهای پیدا کرد که متعلق به دانیالِ نخستین بود؛ همان نسخهای که در چهلوهفتسالگی مرده بود.
در یکی از صفحات نوشته شده بود:
«گاهی فکر میکنم اگر روزی بمیرم و کسی دقیقاً شبیه من به خانه برگردد، آیا دخترم متوجه میشود؟ شاید او حتی بهتر از من پدر باشد. شاید مهربانتر، صبورتر و دقیقتر. شاید تمام اشتباهات مرا هم به یاد داشته باشد. اما یک چیز را نمیتوانم بفهمم: آیا او دلتنگ چیزی میشود که من دلتنگش میشدم؟»
دختر دفترچه را بست.
آن شب، دانیال را در اتاقش پیدا کرد. دفترچه را به او نشان داد و پرسید:
ـ تو این رو نوشته بودی؟
دانیال نوشته را خواند. مدتی طولانی به صفحه نگاه کرد.
ـ آره. یادمه.
ـ پس تو همون آدمی.
دانیال سرش را بلند کرد.
ـ من یادمه که نوشته بودمش. اما نمیدونم آیا همون کسیام که اون رو نوشته.
دختر روی صندلی نشست. گفت:
ـ بابا، من نمیخوام دوباره از دستت بدم.
دانیال لبخند زد. این بار لبخندش شبیه لبخند نسخهی اول بود؛ یا شاید دختر فقط دلش میخواست چنین باشد.
چند روز بعد، دانیال برای دومین بار به ادارهی بازگشت مراجعه کرد و درخواست کرد پس از مرگ احتمالیاش، دیگر نسخهای از او ساخته نشود.
کارمند با تعجب پرسید:
ـ چرا؟ شما میدونید که این کار خانوادهتون رو دچار مشکل میکنه.
دانیال گفت:
ـ نمیخوام کسی رو مجبور کنم با خاطرات من زندگی کنه و اسمش رو من بذاره.
ـ اما شما که هنوز زندهاید.
دانیال به پنجرهی اتاق نگاه کرد. بیرون، مردی با دختر کوچکش از خیابان عبور میکرد. دختر چیزی گفت و مرد خم شد تا بهتر بشنودش.
ـ شاید. اما نمیدونم چند بار دیگه باید بمیرم تا بفهمم.
درخواستش رد شد. طبق قوانین شهر، هیچ فردی حق نداشت بازگشت خود را برای همیشه متوقف کند؛ مگر آنکه خانوادهاش رضایت میدادند.
دخترش رضایت نداد.
دانیال سالها بعد، در هشتادوسهسالگی، برای چهارمین بار مرد. دخترش طبق روال همیشگی به اداره رفت و نسخهی تازه را تحویل گرفت. او همان پدر بود؛ با همان خاطرات، همان صدا و همان چهره.
اما این بار، وقتی به خانه رسیدند، دختر پیش از آنکه او را در آغوش بگیرد، پرسید:
ـ تو واقعاً خودت هستی؟
دانیال به او نگاه کرد. بعد، بیآنکه جواب بدهد، دستش را روی سر دختر گذاشت؛ درست مثل همیشه.
دختر گریه کرد.
او نمیدانست این مرد پدرش است یا کسی که تمام اطلاعات پدرش را در اختیار دارد. نمیدانست عشق به یک انسان از کجا میآید: از خاطرات مشترک، از رفتارهای تکرارشونده، از شناختن صدای او در میان صداهای دیگر، یا از چیزی که هیچ ادارهای قادر به ثبتکردنش نیست.
آن شب، نسخهی چهارم دانیال کنار پنجره ایستاد و به چراغ خانهها نگاه کرد.
دختر از پشت در او را دید. برای لحظهای خوشحال شد؛ پدرش عادت قدیمیاش را به یاد آورده بود.
اما دانیال فقط به خیابان نگاه میکرد.
شاید خاطرهای در او زنده شده بود. شاید هم کسی که پیش از او زندگی کرده بود، این عادت را در ذهنش جا گذاشته بود.
دختر در را بست و به اتاقش برگشت.
در شهری که هیچکس واقعاً از دست نمیرفت، هیچکس هم نمیتوانست مطمئن باشد چه کسی را دوست دارد.