
گاهی به سالهای گذشته فکر میکرد و با خودش میگفت اگر کسی از بیرون به زندگیاش نگاه میکرد، احتمالاً متوجه نمیشد چه اتفاقی درون سر او میگذرد.
دختر جوانی بود که سالها پیش از آنکه بداند روانپزشک دقیقاً چه کاری انجام میدهد، فهمیده بود چیزی در تجربه روزمرهاش با دیگران تفاوت دارد. البته آن زمان نمیتوانست این تفاوت را توضیح دهد. فقط میدانست بعضی روزها زندگی برایش به شکل غیرقابلتحملی دشوار میشود؛ دشوارتر از چیزی که دیگران تصور میکنند.
نخستین بار، در یکی از زمستانهای دوران نوجوانی، متوجه شد که حالش با تغییر فصل عوض میشود.
زمستان برایش فقط فصل سردی هوا و کوتاه شدن روزها نبود. با آمدن سرما، انگار چیزی در وجودش خاموش میشد. صبحها بلند شدن دشوارتر میشد، کارهای معمولی انرژی بیشتری میگرفتند و روزهایی وجود داشت که حتی فکر کردن به برنامههای فردا هم خستهاش میکرد.
مدتی در اینترنت جستوجو کرد. درباره افسردگی زمستانی خواند و با اصطلاح افسردگی فصلی آشنا شد. توضیحاتی که پیدا میکرد، شباهت زیادی به تجربه خودش داشت. برای اولین بار احساس کرد شاید چیزی که تحمل میکند، صرفاً تنبلی، بیحوصلگی یا ضعف اراده نباشد.
تصمیم گرفت به روانپزشک مراجعه کند.
با مادرش به مطب رفت. پزشک درباره وضعیتش سؤالهایی پرسید و دختر تلاش کرد از حال خودش بگوید. اما مادر هم چیزهایی برای گفتن داشت. از نظر او، دخترش کمی پرخاشگر بود، زود عصبانی میشد و تحملش در برابر اتفاقات کوچک پایین بود.
پزشک برایش کوئتیاپین، با نام تجاری ترانکوپین، تجویز کرد. برای مشکلات خلقی و افسردگی فصلیاش هم بوپروپیون، با نام تجاری ولبان، در نظر گرفت.
دختر شروع به مصرف داروها کرد.
آنچه در ماههای بعد برایش اتفاق افتاد، چیزی فراتر از تصور اولیهاش بود.
کوئتیاپین را حدود دو سال مصرف کرد. در طول این مدت، تغییراتی در رفتار و واکنشهایش احساس میکرد، اما مهمترین اتفاق زمانی برایش قابلفهم شد که دارو را با نظر پزشک قطع کرد.
بعد از قطع آن، متوجه چیزی شد که پیش از آن حتی نمیدانست وجودش غیرعادی است.
سالها بود که در پسزمینه ذهنش صدایی دائمی وجود داشت؛ چیزی شبیه یک نویز، یک ویز ویز ممتد و نامرئی که انگار هیچوقت خاموش نمیشد. آنقدر به حضورش عادت کرده بود که تصور میکرد همه آدمها چنین چیزی را تجربه میکنند.
نمیتوانست توضیحش دهد. نه صدای مشخصی بود که بتواند آن را به گوشش نسبت دهد و نه فکری که بتواند محتوایش را بیان کند. بیشتر شبیه یک فشار دائمی در پسزمینه ذهن بود؛ چیزی که گاهی شدت میگرفت و همهچیز را دشوار میکرد.
وقتی خسته میشد، این وضعیت بدتر میشد. نزدیک خواب، بهجای آنکه ذهنش آرام بگیرد، انگار آن نویز به اوج خودش میرسید. سرش سنگین میشد، درد میگرفت و تحمل کوچکترین محرکها را از دست میداد. گاهی آنقدر عصبی میشد که حتی نمیتوانست بفهمد دقیقاً از چه چیزی عصبانی است.
او فکر میکرد همه آدمها برای خوابیدن باید از چنین وضعیتی عبور کنند؛ اینکه خوابیدن یعنی تحمل کردن آن شلوغی تا زمانی که بالاخره بدن تسلیم شود.
اما بعد از آن دوره درمان، متوجه شد چیزی تغییر کرده است.
دیگر آن نویز همیشگی را احساس نمیکرد. ذهنش آرامتر شده بود و پرخاشگریاش به شکل محسوسی کاهش پیدا کرده بود.
برای نخستین بار فهمید شاید آن چیزی که سالها بخشی از شخصیت خودش تصور میکرد، الزاماً بخشی از شخصیتش نبوده است.
بعدها بارها با خودش فکر کرد آدمها چقدر متفاوت زندگی میکنند. بعضیها وقتی خوابشان میآید، بهسادگی میخوابند. لازم نیست با ذهنی شلوغ و سنگین بجنگند. لازم نیست از شدت خستگی عصبانی شوند. شاید حتی تصور نکنند که میتوان تجربه دیگری از خستگی، خوابیدن و آرامش داشت.
او تازه فهمیده بود که ممکن است چیزی که برای یک نفر کاملاً طبیعی است، برای دیگری یک مبارزه روزانه باشد.
در همان سالها، اتفاق دیگری هم در جریان بود.
بوپروپیون را ابتدا با دوز هفتادوپنج میلیگرم شروع کرده بود. بعد از مدتی احساس کرد عملکردش بهتر شده است. میتوانست بیشتر مطالعه کند، تمرکز بهتری داشته باشد و با اشتیاق بیشتری سراغ کارهایش برود.
نوشتن هم برایش آسانتر شده بود.
کتاب مینوشت، داستان مینوشت و ایدههایی را که پیشتر فقط در ذهنش میچرخیدند، به متن تبدیل میکرد. احساس میکرد بالاخره میتواند از ظرفیت ذهنی خودش استفاده کند.
اما سال بعد، دیگر آن دوز برایش کافی نبود.
با پزشکش صحبت کرد و دوز دارو به صد و پنجاه میلیگرم افزایش پیدا کرد.
این بار تجربهاش عجیبتر بود.
زندگی ناگهان زیبا شده بود. نه اینکه اتفاق خاصی در بیرون افتاده باشد؛ همان خانه بود، همان خیابانها، همان آدمها و همان مشکلات همیشگی. اما انگار کیفیت تجربه کردن جهان تغییر کرده بود.
گاهی به آسمان نگاه میکرد و احساس عجیبی از زیبایی به سراغش میآمد. رنگها، نور، حرکت ابرها و حتی چیزهای بسیار معمولی برایش جذابیت خاصی پیدا میکردند.
با خودش فکر میکرد: «یعنی واقعاً دنیا همینقدر قشنگه؟»
نمیدانست این احساس از کجا میآید. آیا بالاخره توانسته بود زیباییهایی را ببیند که پیشتر از آنها غافل بود؟ آیا دارو باعث شده بود تجربه عاطفی متفاوتی داشته باشد؟ یا شاید برای نخستین بار، ذهنش آنقدر آزاد شده بود که بتواند از حضور در جهان لذت ببرد؟
آن روزها برایش فوقالعاده بودند.
اما این وضعیت همیشگی نماند.
حدود دو سال بعد، بوپروپیون را قطع کرد.
و بعد، چیزی اتفاق افتاد که هیچوقت فراموش نکرد.
کسالت.
نه بیحوصلگی معمولی، نه خستگی بعد از یک روز طولانی و نه آن حالتی که آدم دلش میخواهد چند ساعت استراحت کند. چیزی بسیار عمیقتر و فراگیرتر بود.
انگار خودِ امکان لذت بردن از زندگی از بین رفته بود.
هر کاری که شروع میکرد، خیلی زود برایش خستهکننده میشد. کتاب باز میکرد، چند صفحه میخواند و دیگر نمیتوانست ادامه دهد. فیلم میدید، اما تحمل دنبال کردن داستان را نداشت. به آدمها گوش میداد، اما حتی گفتوگوهای معمولی هم نمیتوانستند توجهش را نگه دارند.
هیچ جزئیاتی برایش جذابیت نداشت. هیچ فعالیتی نمیتوانست او را در خودش نگه دارد. زمان به چیزی سنگین و بیپایان تبدیل شده بود.
گاهی احساس میکرد تنها راه پایان دادن به این وضعیت، مردن است.
نه به این دلیل که اتفاق مشخصی در زندگیاش افتاده باشد. نه اینکه کسی او را ترک کرده باشد یا شکست بزرگی خورده باشد. مسئله این بود که تحمل خودِ تجربه زندگی برایش دشوار شده بود.
کسالتی مرگبار.
بعدها تلاش کرد درباره این تجربه بخواند. سراغ کتابهای فلسفی رفت. درباره ملال، پوچی، بیمعنایی و نسبت انسان با جهان مطالعه کرد. شاید میخواست کسی را پیدا کند که بتواند دقیقاً همان چیزی را توضیح دهد که او تجربه میکرد.
اما پاسخها کافی نبودند.
در کتابها درباره ملال میخواند، اما احساس میکرد آنچه تجربه کرده، چیزی فراتر از بیحوصلگی فلسفی است. دیگران هم وقتی از کسالتش حرف میزد، معمولاً آن را با خستگی، نداشتن سرگرمی یا نیاز به تنوع اشتباه میگرفتند.
هیچکس واقعاً نمیفهمید منظورش چیست.
برای کسی که هر روز با چنین وضعیتی زندگی نمیکرد، شاید عجیب بود که یک انسان صرفاً از شدت کسالت به مرز تحملناپذیری برسد.
اما برای او، این یک تجربه واقعی بود؛ تجربهای که تمام ابعاد زندگی را تحت تأثیر قرار داده بود.
در سالهای بعد به روانپزشک دیگری مراجعه کرد.
این بار برای مدتی حدود دو سال، داروهایی مانند تریفن و پرفنازین را مصرف کرد. اما احساس نمیکرد آنها بتوانند مشکل اصلیاش را برطرف کنند. همچنان کسالت عمیق وجود داشت و در کنار آن، درگیریهای ذهنی و افکاری که رهایش نمیکردند.
ذهنش گاهی به موضوعی میچسبید و ساعتها درگیر آن میماند. گفتوگوهای گذشته را مرور میکرد، درباره رفتار دیگران فکر میکرد، پاسخهای احتمالی را در ذهنش میساخت و بارها به مسائلی برمیگشت که دیگران احتمالاً خیلی زود فراموششان میکردند.
بعد از مدتی تصمیم گرفت در روند درمان نقش فعالتری داشته باشد.
این بار نمیخواست تمام تصمیمها را به پزشک واگذار کند. درباره تجربههای قبلیاش فکر کرد، تغییرات خلقیاش را مرور کرد و به این نتیجه رسید که شاید باید دوباره بوپروپیون را امتحان کند.
به روانپزشک مراجعه کرد و درباره تجربه قبلیاش توضیح داد. از او خواست ولبان را دوباره برایش در نظر بگیرد.
این بار دوز صد و پنجاه میلیگرم را شروع کرد.
اما اتفاقی که افتاد، با تجربه سالهای قبل تفاوت داشت.
زندگی دیگر فوقالعاده نبود. آسمان آنقدر شگفتانگیز به نظر نمیرسید و احساس نمیکرد جهان ناگهان رنگ تازهای پیدا کرده است.
فقط دیگر آن کسالت مرگبار را نداشت.
میتوانست کتاب بخواند، کار کند، بنویسد و ساعتهای روز را بدون آن احساس تحملناپذیر سپری کند. زندگی به وضعیت معمولی خودش برگشته بود.
و همین برایش کافی بود.
کمکم به این نتیجه رسید که شاید به بوپروپیون نیاز دارد؛ نه برای اینکه همیشه احساس خوشبختی کند، بلکه برای اینکه بتواند زندگی معمولی را تحمل کند.
در سالهای بعد، داروهای دیگری هم به درمانش اضافه شدند.
پروپرانولول برای کمک به کنترل نشانههای جسمانی اضطراب و استرس، بهخصوص در دورههایی که تنشهای خانوادگی فشار زیادی به او وارد میکردند.
تریفلوئوپرازین برای اینکه واکنشهای عصبیاش قابلکنترلتر شوند. پیش از آن، گاهی با شنیدن یک جمله یا مواجهه با رفتاری کوچک، بهشدت تحریک میشد. بعد از مصرف دارو، احساس میکرد آستانه تحملش بالاتر رفته است. میتوانست حرفی را بشنود، از آن ناراحت شود و بدون آنکه فوراً واکنش نشان دهد، از کنارش عبور کند.
این تغییر برایش اهمیت زیادی داشت. چون فهمیده بود بعضی واکنشها نهتنها خود او، بلکه روابطش با دیگران را هم فرسوده میکنند.
بااینحال، هنوز چیزی در ذهنش باقی مانده بود.
خوددرگیریهای فکری.
افکاری که مدام برمیگشتند و اجازه نمیدادند ذهنش بهسادگی از موضوعی عبور کند.
یک سال، وقتی دید خواهرش با مصرف آسنترا حال بهتری پیدا کرده است، به فکر افتاد که شاید این دارو بتواند به او هم کمک کند.
با پزشکش صحبت کرد و سرترالین، با نام تجاری آسنترا، را به داروهایش اضافه کرد.
ماه اول تجربه خوشایندی نداشت.
میل جنسیاش بهشدت کاهش پیدا کرد. چیزی که پیش از آن برایش بخشی طبیعی از زندگی بود، ناگهان اهمیت و جذابیتش را از دست داده بود. نه اشتیاقی به رابطه جنسی داشت و نه در رسیدن به لذت جنسی مثل گذشته عمل میکرد.
تجربه عجیبی بود.
تا پیش از آن، شاید هیچوقت به اهمیت میل جنسی در کیفیت زندگی فکر نکرده بود. آن را چیزی طبیعی و بدیهی میدانست؛ بخشی از زندگی که نیازی به توجه ویژه نداشت.
اما حالا که از دسترسش خارج شده بود، متوجه شد چقدر میتواند بر احساس سرزندگی، اشتیاق و حتی معنای زندگی اثر بگذارد.
زندگی برایش بیمزه شده بود.
پس مصرف آسنترا را کنار گذاشت.
یک سال بعد، دوباره به همان مسئله فکر کرد. احساس میکرد با وجود داروهایی که مصرف میکند، هنوز بخشی از مشکلاتش حل نشده است. هنوز ذهنش درگیر خودش میشود و افکاری وجود دارند که نمیتوانند بهسادگی رهایش کنند.
تصمیم گرفت دوباره با پزشکش درباره آسنترا صحبت کند.
این بار، با وجود تجربه ناخوشایند قبلی، مصرف را ادامه داد.
ماه اول دوباره همان کاهش میل جنسی را تجربه کرد. اما از قبل درباره عوارض سرترالین خوانده بود و میدانست برخی عوارض ممکن است با گذشت زمان تغییر کنند. البته این بار هم تصمیمش را با پزشک در میان گذاشت و وضعیتش را پیگیری کرد.
دو سه ماه گذشت.
بهتدریج متوجه تغییراتی شد. میل جنسیاش تا حدی برگشت، توانایی رسیدن به لذت جنسی بهتر شد و آن بیعلاقگی شدید اولیه کاهش پیدا کرد.
در کنار آن، خوددرگیریهای ذهنیاش هم کمتر شده بودند.
احساس میکرد ذهنش دیگر به هر موضوعی چنگ نمیاندازد. میتوانست از فکری عبور کند، بدون آنکه ساعتها درگیر آن بماند. میتوانست اتفاقی را تجربه کند و اجازه دهد همانجا تمام شود.
این بار احساس میکرد درمان به بخشی از مشکلاتی رسیده که سالها همراهش بودهاند.
بعد از این تجربهها، دختر شروع کرد به خواندن درباره داروهای روانپزشکی.
میخواست بداند داروهایی که مصرف کرده دقیقاً چه تأثیری بر مغز میگذارند، چرا یک دارو برای یک نفر مفید است و برای دیگری نه، و چرا تجربه آدمها از یک داروی مشخص میتواند تا این اندازه متفاوت باشد.
هرچه بیشتر میخواند، بیشتر متوجه پیچیدگی ماجرا میشد.
دو نفر ممکن بود داروی یکسانی با دوز یکسان مصرف کنند، اما نتایج کاملاً متفاوتی بگیرند. یکی از کاهش اضطرابش حرف میزد، دیگری از بیتفاوتی عاطفی. یکی میگفت بالاخره توانسته بخوابد، دیگری از بیخوابی شکایت میکرد. یکی با دارویی احساس میکرد دوباره به زندگی برگشته و دیگری با همان دارو حتی نمیتوانست کارهای روزمرهاش را انجام دهد.
برای او، این تفاوتها شگفتانگیز بودند.
گاهی با افرادی صحبت میکرد که احساس میکردند به درمان دارویی نیاز دارند. کسانی که از اضطراب، افکار تکرارشونده، افسردگی یا تحریکپذیری رنج میبردند و زندگی روزمرهشان بهوضوح تحت تأثیر این مشکلات قرار گرفته بود.
سعی میکرد تجربه خودش را برایشان تعریف کند.
از روزهایی میگفت که حتی خواندن چند صفحه کتاب برایش غیرممکن بود. از ذهنی که همیشه در پسزمینهاش نویز داشت. از سالهایی که نمیتوانست بدون درگیری ذهنی زندگی کند و از داروهایی که به او کمک کرده بودند تجربه متفاوتی از جهان داشته باشد.
اما اغلب با مقاومت روبهرو میشد.
بعضیها میگفتند داروهای اعصاب آدم را وابسته میکنند. بعضیها از تغییر شخصیت میترسیدند. عدهای هم معتقد بودند مشکلات روانی باید با اراده، ورزش، تغییر سبک زندگی یا صحبت کردن حل شوند.
دختر با شنیدن این حرفها گاهی خسته میشد.
نه به این دلیل که فکر میکرد همه باید دارو مصرف کنند، بلکه چون احساس میکرد بسیاری از آدمها نمیتوانند تصور کنند کسی ممکن است واقعاً به کمک دارویی نیاز داشته باشد.
با خودش فکر میکرد شاید بخش مهمی از این ماجرا به شانس مربوط باشد.
اول، شانس در اینکه با چه ساختار عصبی و چه آسیبپذیریهایی به دنیا میآیی؛ اینکه چه مشکلاتی در مسیر رشدت شکل میگیرند، چه تجربههایی را پشت سر میگذاری و چه نوع درگیریهایی در ذهن و روانت ایجاد میشوند.
یکی با وسواس درگیر میشود، دیگری با اضطراب، یکی با افسردگی، دیگری با تحریکپذیری یا مشکلاتی که حتی نامگذاریشان برای خودش هم دشوار است.
و بعد، شانس در اینکه چه درمانی برای تو مؤثر واقع شود.
ممکن است دارویی کمک کند، ممکن است هیچ اثری نداشته باشد، ممکن است عوارضی ایجاد کند که تحملش دشوار باشد یا ممکن است پس از چند بار آزمون و خطا، بالاخره ترکیبی پیدا شود که زندگی را قابلتحملتر کند.
او حالا بهتر از گذشته میفهمید که روانپزشکی همیشه یک مسیر مستقیم و قابلپیشبینی نیست.
گاهی شبها به سالهای گذشته فکر میکرد.
به دختری که روزی با مادرش وارد مطب روانپزشک شده بود و نمیدانست چه چیزی در ذهنش درست کار نمیکند.
به زمستانهایی که از راه میرسیدند و حالش را تغییر میدادند. به آن نویز نامرئی که سالها تصور میکرد همه آدمها در ذهنشان دارند. به روزهایی که آسمان برایش زیباتر از همیشه بود و روزهایی که حتی تحمل یک ساعت زندگی هم دشوار میشد.
به نخستین بارهایی فکر میکرد که دارو مصرف کرده بود و به آخرین دفعاتی که درباره تغییر دوز یا اضافه شدن دارویی جدید با پزشکش صحبت کرده بود.
حالا چند دارو در برنامه روزانهاش وجود داشت. ولبان، تریفلوئوپرازین و آسنترا؛ در کنار داروهای دیگری که در دورههایی برای کنترل نشانههای خاص به آنها نیاز پیدا کرده بود مثل پرانول.
دیگر نمیتوانست بهسادگی تصور کند زندگی بدون بعضی از آنها چه شکلی خواهد بود.
از یک طرف، احساس میکرد این داروها او را از تجربههایی نجات دادهاند که شاید بدون آنها نمیتوانست تحملشان کند. از طرف دیگر، نمیدانست آیا آغاز این مسیر از ابتدا بهترین تصمیم بوده است یا نه.
گاهی فکر میکرد شاید اگر شرایط زندگیاش متفاوت بود، اگر فشارهای خانوادگی کمتر بودند، اگر حمایت بیشتری دریافت میکرد یا اگر زودتر راهی برای شناخت و مدیریت ذهنش پیدا میکرد، وضعیت دیگری داشت.
میدانست محیط و روابط انسانی میتوانند بر سلامت روان اثر بگذارند. میدانست هیچ دارویی نمیتواند تمام مشکلات زندگی را حل کند. اما تجربه کرده بود که گاهی حتی در شرایطی که برای بهتر شدن تلاش میکنی، هنوز چیزی درونت وجود دارد که بهتنهایی از پس آن برنمیآیی.
درمان روانشناختی، تغییر شرایط، حمایت دیگران و دارو، هرکدام میتوانستند بخشی از مسیر را تشکیل دهند؛ اما برای او، داروها نقشی داشتند که نمیتوانست انکارش کند.
هنوز هم نمیدانست آیا روزی میتواند بدون آنها زندگی کند یا نه.
نمیدانست اگر ولبان را کنار بگذارد، آن کسالت مرگبار دوباره برمیگردد یا اگر تریفلوئوپرازین را مصرف نکند، دوباره در برابر کوچکترین حرفها و رفتارها از کوره درمیرود. نمیدانست بدون آسنترا، ذهنش دوباره به همان چرخه بیپایان خوددرگیریها بازمیگردد یا نه.
اما یک چیز را میدانست.
او دیگر آن دختر سابق نبود.
نه فقط به این دلیل که دارو مصرف کرده بود، بلکه به این دلیل که سالها تلاش کرده بود خودش را بشناسد؛ تجربههایش را بررسی کند، تفاوت میان حال خوب و حال بد را بفهمد و برای چیزهایی که دیگران شاید حتی متوجه وجودشان نمیشدند، نام پیدا کند.
گاهی به آدمهایی نگاه میکرد که بدون هیچ دشواری خاصی از خواب بیدار میشدند، کار میکردند، کتاب میخواندند، عاشق میشدند و شب به خواب میرفتند.
با خودش فکر میکرد چقدر عجیب است که چیزی که برای بعضیها بدیهیترین بخش زندگی است، برای بعضی دیگر میتواند حاصل سالها درمان و تلاش باشد.
بعد به زندگی خودش برمیگشت.
هنوز سؤالهای زیادی داشت. هنوز از آینده مطمئن نبود. هنوز نمیدانست کدام بخش از شخصیتش متعلق به خودش است و کدام بخش تحت تأثیر سالها رنج، تجربه و درمان شکل گرفته است.
اما دیگر از اینکه برای بهتر زندگی کردن به کمک نیاز داشته، خجالت نمیکشید.
شاید بزرگترین چیزی که در این سالها آموخته بود همین بود:
آدمها لزوماً با امکانات روانی یکسانی وارد زندگی نمیشوند. چیزی که برای یکی بهسادگی انجام میشود، ممکن است برای دیگری به سالها تلاش، درمان و مراقبت نیاز داشته باشد.
و گاهی فاصله میان یک زندگی غیرقابلتحمل و یک زندگی معمولی، فقط به اندازه چند قرص کوچک است.
البته نه برای همه، نه همیشه و نه به یک شکل.
اما برای او، دستکم در بخشی از زندگیاش، همینطور بود.
او هنوز نمیدانست باید این اتفاق را خوششانسی بداند یا بدشانسی؛ اینکه برای تجربه یک زندگی معمولی، ناچار شده بود اینهمه راه را طی کند.
فقط گاهی به دختر سالهای قبلش فکر میکرد؛ دختری که نمیدانست چرا زندگی برایش اینقدر دشوار است.
و دلش میخواست به او بگوید:
«تو تنبل نبودی. ضعیف نبودی. و قرار نبود همهچیز را فقط با تحمل کردن درست کنی.»
داروها به او کمک کرده بودند زندگی کند، اما در عین حال حالا نمیداند بدون آنها چه کسی خواهد بود. او فقط میدانست انسان ها با کالبدهای متفاوتی زندگی می کنند. یکی کالبدی با کاربری آسان تری دارد و دیگری کالبدی سرشار از رنج به او میرسد. و تا جایی که میدانست این اتفاق شانسی بود.