
وقتی متین هجدهساله شد، پدرش به او گفت که از این به بعد باید مسئولیت آیندهاش را بپذیرد. متین پرسید چطور میتواند مطمئن شود تصمیمهای درستی میگیرد. پدرش خندید و گفت هیچکس نمیتواند مطمئن باشد. همین پاسخ برای متین کافی نبود. او نمیخواست مثل آدمهایی زندگی کند که سالها بعد، در جمعهای دوستانه، از انتخاب رشته، ازدواج یا شغلشان پشیمان میشوند و میگویند اگر به گذشته برمیگشتند، جور دیگری رفتار میکردند. متین فکر میکرد حتماً راهی وجود دارد که بشود احتمال پشیمانی را به حداقل رساند؛ راهی که در آن، تصمیمگیری نه به شانس و احساس، بلکه به دانش و شواهد تکیه کند.
برای انتخاب رشته، سراغ مشاور تحصیلی رفت. مشاور نمرههایش را بررسی کرد، آزمون استعداد گرفت و با توجه به بازار کار، تواناییهای شناختی و پیشبینی درآمد، مهندسی صنایع را پیشنهاد داد. متین به پزشکی علاقه داشت، اما مشاور توضیح داد که علاقه در هجدهسالگی ممکن است موقتی باشد و نباید آینده را بر اساس احساسی بنا کرد که هنوز ثباتش مشخص نیست. متین پذیرفت. چند سال بعد، با رتبهی ممتاز فارغالتحصیل شد و در شرکتی معتبر استخدام شد. درآمدش خوب بود و همکارانش او را فردی منظم و آیندهنگر میدانستند. وقتی یکی از دوستانش از انتخاب رشتهی اشتباهش شکایت میکرد، متین به او توصیه میکرد پیش از هر تصمیم مهمی با متخصص مشورت کند. به نظرش، بسیاری از مشکلات زندگی نتیجهی آن بود که مردم بیش از اندازه به خودشان اعتماد میکردند.
برای انتخاب همسر نیز همین روش را به کار گرفت. در بیستوهشتسالگی، وقتی تصمیم گرفت ازدواج کند، بهجای آنکه صرفاً به احساساتش تکیه کند، چند جلسه با مشاور خانواده داشت. دربارهی ارزشها، وضعیت اقتصادی، سبک دلبستگی، اهداف بلندمدت و احتمال تعارض میان خودش و گزینههای ازدواج صحبت کرد. مشاور پس از بررسی اطلاعات، زنی به نام سارا را مناسبترین گزینه دانست. سارا تحصیلات خوبی داشت، از خانوادهای باثبات میآمد، با اهداف شغلی متین سازگار بود و در آزمونهای شخصیت، شباهتهای قابلتوجهی با او نشان میداد. متین با او ازدواج کرد. زندگیشان آرام بود؛ نه دعواهای بزرگی داشتند و نه بحرانهای حلنشدنی. سارا همسر قابلاعتمادی بود و متین شوهر مسئولیتپذیری. خانهشان نظم داشت، پساندازشان رشد میکرد و تعطیلاتشان از ماهها قبل برنامهریزی میشد. هیچکس نمیتوانست بگوید متین زندگی بدی ساخته است.
در سیودوسالگی، برای تغییر شغل پیشنهاد وسوسهکنندهای دریافت کرد. شرکت جدید حقوق بیشتری میداد، اما مسئولیتهایش سنگینتر بود و احتمال شکست پروژهها هم وجود داشت. متین بهجای پاسخ فوری، از یک مشاور شغلی کمک گرفت. درآمد آینده، امنیت شغلی، امکان پیشرفت، ساعات کار و اثر تغییر بر زندگی خانوادگیاش بررسی شد. نتیجه روشن بود: ماندن در شرکت فعلی، با توجه به شرایط او، انتخاب کمریسکتری بود. پیشنهاد را رد کرد. چند ماه بعد، شرکت جدید با مشکلات مالی روبهرو شد و تعدادی از کارکنانش را اخراج کرد. متین خبر را خواند و احساس رضایت کرد. تصمیمش درست از آب درآمده بود. برای نخستین بار، به این فکر کرد که شاید بتواند زندگی را به مسئلهای تبدیل کند که راهحل درستش را پیدا میکنند؛ مسئلهای که اگر اطلاعات کافی داشته باشی و از آدم مناسب بپرسی، دیگر مجبور نیستی بهای اشتباه کردن را بپردازی.
سالها گذشتند. متین خانهای خرید که کارشناس املاک آن را بهترین گزینه در محدودهی بودجهاش معرفی کرده بود. محله امنیت خوبی داشت، دسترسی به محل کار آسان بود و ارزش ملک در چند سال آینده احتمالاً افزایش مییافت. او حتی برای انتخاب محل تعطیلات، از مقایسهی هزینهها، شرایط آبوهوا و رضایت مسافران استفاده میکرد. اگر رستورانی انتخاب میکرد، امتیازها را بررسی میکرد؛ اگر فیلمی میدید، نقدها را میخواند؛ اگر کتابی میخرید، ابتدا مطمئن میشد که خواندنش ارزش وقت گذاشتن دارد. دوستانش گاهی او را دست میانداختند و میگفتند حتی برای خریدن یک جفت کفش هم احتمالاً به نظر متخصص نیاز دارد. متین میخندید. از نظر او، مسخره بود که آدمها برای جلوگیری از اشتباه نکردن تلاش نکنند و بعد از نتیجهی انتخابهایشان شکایت کنند.
در چهلسالگی، متین به موقعیتی رسیده بود که بسیاری از همسنوسالانش برایش تلاش میکردند. شغل باثباتی داشت، خانهاش ارزشمند شده بود، ازدواجش دوام آورده بود و پسانداز مناسبی داشت. در ارزیابیهای مالی، شغلی و خانوادگی، زندگی او موفق به نظر میرسید. حتی مشاورش، که سالها پیش او را در انتخاب رشته راهنمایی کرده بود، وقتی اتفاقی در یک همایش دیدش، گفت: «شما نمونهی خوبی هستید از اینکه تصمیمگیری آگاهانه چقدر میتونه کیفیت زندگی رو بالا ببره.»
متین تشکر کرد، اما آن شب، وقتی به خانه برگشت، اتفاق عجیبی افتاد. سارا برای شام غذایی درست کرده بود که سالها دوست داشتند. تلویزیون روشن بود و صدای گوینده از افزایش قیمتها و وضعیت بازار خبر میداد. سارا دربارهی سفر کوتاهی که برای تعطیلات پیشنهاد شده بود حرف میزد. متین به او نگاه میکرد و ناگهان احساس کرد از بیرون به زندگی خودش نگاه میکند؛ مثل کسی که به خانهای وارد شده باشد و بداند تمام وسایلش درست انتخاب شدهاند، اما نتواند به خاطر بیاورد کدامیک را واقعاً دوست داشته است.
آن شب خوابش نبرد. از خودش پرسید اگر مجبور نبود تصمیمهایش را با نظر متخصصان بسنجد، چه رشتهای میخواند. پاسخ روشنی نداشت. شاید پزشکی، شاید ادبیات، شاید هم همان مهندسی صنایع. نمیدانست. از خودش پرسید آیا سارا را دوست داشت یا صرفاً به این نتیجه رسیده بود که انتخاب مناسبی برای زندگی مشترک است. از این سؤال ترسید، چون سارا زن خوبی بود و هیچ دلیل مشخصی برای ناراضی بودن از او نداشت. آیا میتوانست همسرش را دوست داشته باشد و در عین حال نداند که اگر روزی حق انتخاب دوباره داشت، باز هم او را انتخاب میکرد؟ آیا میتوانست از زندگیاش راضی باشد، بیآنکه احساس کند خودش آن را انتخاب کرده است؟
صبح روز بعد، به همان مشاور قدیمی مراجعه کرد. این بار نه برای انتخاب رشته یا تغییر شغل، بلکه برای پاسخ به سؤالی که نمیتوانست درست صورتبندیاش کند. گفت: «من تقریباً همهی تصمیمهای مهم زندگیام رو درست گرفتم. هیچکدوم فاجعه نبودن. بیشترشون هم نتیجهی خوبی داشتن. ولی احساس میکنم زندگیای که دارم، زندگیای نیست که خودم انتخاب کرده باشم.»
مشاور مدتی سکوت کرد. سپس پرسید: «اگر همهی تصمیمهات نتیجهی خوبی داشتن، دقیقاً از چی ناراحتی؟»
متین گفت: «نمیدونم. شاید از اینکه هیچوقت نفهمیدم اگر خودم انتخاب میکردم، چی میشد.»
مشاور گفت: «اما شما خودتون انتخاب کردید که به متخصصها اعتماد کنید.»
متین سر تکان داد. این پاسخ منطقی بود. حتی بیش از حد منطقی بود. او واقعاً خودش انتخاب کرده بود که انتخابهایش را به دیگران بسپارد؛ چون نمیخواست اشتباه کند. در تمام این سالها، بهجای آنکه خطر پشیمانی را بپذیرد، از هر مسیری که احتمال خطا در آن بیشتر بود فاصله گرفته بود. حالا نمیتوانست مطمئن باشد که اگر آزادانهتر تصمیم میگرفت، خوشحالتر میشد. شاید زندگی دیگری بدتر از این بود. شاید همان علاقههای هجدهسالگیاش بعد از چند سال از بین میرفتند. شاید ازدواجی که بر اساس احساسات انتخاب میکرد، به جدایی میرسید. هیچکدام را نمیدانست؛ و برای نخستین بار، ندانستن چیزی نبود که بتواند با مراجعه به متخصصی دیگر برطرفش کند.
وقتی از دفتر بیرون آمد، در خیابان قدم زد. به کافهای رسید که بارها از مقابلش گذشته بود، اما هرگز واردش نشده بود؛ چون همیشه کافهای را انتخاب میکرد که از نظر قیمت، کیفیت و فاصله، گزینهی مناسبتری به حساب میآمد. این بار وارد شد. قهوهای سفارش داد که نامش را نمیدانست و کنار پنجره نشست. قهوه تلختر از چیزی بود که انتظار داشت. میتوانست آن را عوض کند، اما این کار را نکرد. چند دقیقه به آدمهایی نگاه کرد که در خیابان راه میرفتند؛ آدمهایی که شاید تصمیمهای بدی گرفته بودند، شاید از انتخابهایشان پشیمان بودند، شاید هم با زندگیهایی کاملاً معمولی خوشحال بودند.
متین نمیدانست چه چیزی در آن لحظه تغییر کرده است. قهوهای که سفارش داده بود هیچ اهمیتی نداشت. نه زندگیاش را عوض میکرد و نه او را به آدم دیگری تبدیل میکرد. اما برای نخستین بار، تصمیمی گرفته بود که نمیتوانست با هیچ جدول مقایسهای از آن دفاع کند. شاید فردا دوباره به روش سابقش برمیگشت. شاید حتی تصمیم میگرفت برای همین احساس تازه هم از متخصصی کمک بگیرد. اما در آن چند دقیقه، هیچکس به او نگفته بود کجا بنشیند، چه چیزی سفارش دهد یا چه چیزی برای آیندهاش بهتر است.
و برای نخستین بار در چهل سال زندگیاش، نمیدانست تصمیمش درست بوده است یا نه ولی ندانستن باعث نشد پشیمان شود.