
انگلستان، سال ۱۶۶۳ میلادی
در روستایی کوچک در حومهی یورکشایر انگلستان، دختری شانزدهساله به نام اِلین با خانوادهاش زندگی میکرد. پدرش کشاورز بود و مادرش بیشتر روز را به کارهای خانه میگذراند. اِلین تا چند سال پیش دختری آرام بود؛ اما مدتی میشد که بدنش رفتارهایی از خود نشان میداد که نه خودش میفهمید و نه اطرافیانش.
گاهی هنگام غذا خوردن، سرش ناگهان به سمت راست میچرخید؛ آنقدر سریع که قاشق از دستش میافتاد. گاهی شانههایش چند بار پشت سر هم بالا میپریدند یا گردنش چنان به عقب کشیده میشد که برای لحظهای به نظر میرسید کسی از پشت موهایش را محکم کشیده است. بعضی وقتها پلکهایش را پشت سر هم میبست و باز میکرد، لبهایش را جمع میکرد یا صدایی کوتاه از گلویش بیرون میداد؛ صدایی شبیه پارس سگ یا جیغی خفه.
در آغاز، خانوادهاش تصور میکردند این حرکات از شیطنت یا عادتهای عصبی ناشی میشوند. مادرش بارها به او تذکر داد که سر سفره آرام بنشیند و پدرش از او خواست دست از این اداها بردارد. اِلین سعی میکرد. دستهایش را زیر رانهایش فشار میداد، لبهایش را محکم به هم میفشرد و گردنش را ثابت نگه میداشت. اما گاهی فشار عجیبی در گلویش یا پشت گردنش جمع میشد؛ احساسی که با هیچ توضیحی نمیتوانست آن را برای دیگران روشن کند. چند لحظه مقاومت میکرد و بعد، بدنش ناگهان حرکت میکرد یا صدایی از دهانش بیرون میپرید.
یکشنبهای در پاییز، هنگام مراسم دعا، اتفاقی افتاد که زندگی او را برای همیشه تغییر داد.
کلیسا پر از مردم بود. کشیش در برابر محراب ایستاده بود و جماعت سرهایشان را پایین انداخته بودند. اِلین کنار مادرش نشسته بود و تلاش میکرد بیحرکت بماند. ناگهان سرش با حرکتی تند به عقب پرتاب شد. چانهاش بالا رفت و چشمهایش برای لحظهای به سقف دوخته شدند. پیش از آنکه بتواند دهانش را ببندد، فریاد زد:
«شیطان اینجاست!»
صدایش در فضای سنگی کلیسا پیچید. مردم سر بلند کردند. مادرش بازوی او را گرفت و زیر لب گفت آرام باشد، اما دختر هنوز نتوانسته بود خودش را جمعوجور کند. گردنش دوباره به یک طرف چرخید و این بار صدای خندهای کوتاه و خشن از گلویش بیرون آمد.
کشیش جملهی دعایش را نیمهکاره رها کرد.
اِلین با وحشت به اطراف نگاه میکرد. میخواست بگوید منظورش این نبوده، اما ناگهان رو به کشیش کرد و فریاد زد:
«خفه شو، پیرمرد احمق!»
سکوت سنگینی بر کلیسا افتاد. زنی دستش را جلوی دهانش گرفت. مردی صلیب کوچکی را که به گردنش آویخته بود، محکم در مشت فشرد. پدر اِلین از جا بلند شد و دست دخترش را گرفت، اما اِلین دوباره شانههایش را بالا انداخت و صدایی بلند از گلویش بیرون آمد. سپس کلمهای زشت و توهینآمیز گفت؛ کلمهای که خودش هم بلافاصله از شنیدنش به وحشت افتاد.
«من نگفتم! من نمیخواستم بگم!»
اما همین که این جمله را گفت، سرش دوباره به عقب کشیده شد و فریادی دیگر از دهانش بیرون آمد.
از آن روز به بعد، مردم روستا دیگر او را مثل گذشته نمیدیدند. بعضیها میگفتند شیطان از زبانش حرف میزند. عدهای باور داشتند که او نفرین شده و برخی حتی از نزدیک شدن به خانهشان میترسیدند. هر بار که اِلین ناگهان سرش را میچرخاند، صدایی درمیآورد یا کلمهای توهینآمیز بر زبان میآورد، مردم آن را نشانهای تازه از حضور نیرویی پلید میدانستند.
چند هفته بعد، خانوادهاش او را دوباره به کلیسا بردند. این بار کشیش تصمیم گرفته بود برای بیرون راندن آنچه شیطان میپنداشت، مراسمی ویژه برگزار کند.
وقتی اِلین وارد کلیسا شد، مردم با فاصله از او ایستادند. کشیش شروع به دعا خواندن کرد. دختر روی نیمکتی نشسته بود و انگشتانش را در هم گره کرده بود. تلاش میکرد سرش را ثابت نگه دارد. لبهایش را روی هم فشار میداد و نفسهای کوتاه میکشید.
ناگهان گردنش به سمت چپ چرخید.
«به نام خدا، از این بدن بیرون برو!» کشیش فریاد زد.
اِلین سرش را به عقب پرتاب کرد و صدایی بلند از گلویش بیرون آمد.
«برو گمشو!»
این بار حتی خودش هم نمیدانست چرا این کلمات را گفته است. چشمهایش پر از اشک شد. دستش را روی دهانش گذاشت، اما چند ثانیه بعد صدای دیگری از او بیرون پرید؛ فحشی تند که سکوت کلیسا را شکست.
مردم عقب رفتند. کشیش دعاهایش را بلندتر خواند. هر بار که سر اِلین میچرخید، هر بار که شانههایش میپرید یا صدایی ناخواسته از دهانش بیرون میآمد، کشیش با اطمینان بیشتری فریاد میزد که شیطان در حال مقاومت است.
سرانجام دو مرد او را گرفتند و به اتاق کوچکی در کنار کلیسا بردند. دستهایش را بستند تا نتواند، به تصور آنها، مانع مراسم شود. اتاق سرد بود و بوی نم از دیوارهای سنگیاش بلند میشد. کشیش مقابلش ایستاد و دعا خواند.
«از این بدن بیرون برو!»
اِلین گریه میکرد. گردنش بیاختیار به عقب کشیده میشد و صدایی خفه از گلویش بیرون میآمد. گاهی کلمات پراکندهای میگفت، گاهی فریاد میزد و گاهی برای چند لحظه ساکت میماند. اما سکوتش هم کمکی نمیکرد؛ چون به محض آنکه حرکت دیگری از بدنش سر میزد، مردان حاضر در اتاق آن را نشانهی بازگشت شیطان میدانستند.
اِلین میخواست توضیح بدهد. میخواست به آنها بگوید که خودش هم از این اتفاقها میترسد، که کلمات پیش از آنکه بتواند جلویشان را بگیرد از دهانش بیرون میپرند، که گاهی حتی نمیتواند سرش را در جهتی نگه دارد که میخواهد. اما هیچکس سؤال نمیکرد. آنها از پیش پاسخشان را پیدا کرده بودند.
وقتی مراسم تمام شد، دختر را به خانه برگرداندند. آنقدر خسته بود که بهسختی قدم برمیداشت. مادرش کنارش نشست، موهایش را از روی پیشانی خیسش کنار زد و دست او را گرفت.
اِلین آرام گفت: «مادر، من نمیخواهم این کارها را بکنم.»
مادر چیزی نگفت.
«من نمیخواهم به کسی توهین کنم. نمیخواهم داد بزنم. وقتی سرم اینطوری میچرخد، نمیتوانم نگهش دارم. چرا هیچکس حرفم را باور نمیکند؟»
مادرش دست او را محکمتر فشرد. شاید خودش هم نمیدانست چه جوابی باید بدهد.
چند ماه گذشت. مردم از اِلین فاصله گرفتند و خانوادهاش کوشیدند حرکات و صداهای او را از چشم دیگران پنهان کنند. او دیگر به کلیسا نمیرفت. حتی در خانه هم وقتی صدایی ناخواسته از گلویش بیرون میآمد، با ترس به چهرهی پدرش نگاه میکرد؛ انگار منتظر بود ببیند این بار قرار است به چه چیزی متهم شود.
او همچنان همان دختر بود؛ همان کسی که از تاریکی میترسید، دوست داشت در باغ کوچک خانه قدم بزند و شبها کنار مادرش بنشیند. اما حالا حتی بدن خودش هم برایش به مکانی ناامن تبدیل شده بود؛ چیزی که نمیتوانست بر آن فرمان براند و بهخاطرش از دیگران میترسید.
یک زمستان، اِلین تب کرد و چند روز در بستر ماند. بیماریاش شدید شد و پیش از رسیدن به بهار درحالیکه خودش نیز باور کرده بود به وسیله ی شیطان تسخیر شده است، از دنیا رفت.
در روستا، بعضیها گفتند سرانجام شیطان او را با خود برده است. بعضی دیگر باور داشتند روحش پاک شده و به آرامش رسیده است. خانوادهاش او را در گورستان کوچک روستا به خاک سپردند. روی سنگ قبرش تنها نامش را نوشتند؛ بیآنکه کسی بداند در سالهای کوتاه زندگیاش چه چیزی را تحمل کرده بود.
سالها گذشت. خانهی خانوادهاش تغییر کرد، کشاورزان دیگری در آن زمینها کار کردند و نام اِلین کمکم از حافظهی مردم پاک شد. از او پروندهای پزشکی باقی نماند، تشخیصی ثبت نشد و هیچکس نتوانست با اطمینان بگوید چه اتفاقی برایش میافتاده است. اِلین شخصیتی خیالی بود؛ اما در تاریخ، انسانهایی وجود داشتهاند که حرکات و صداهای غیرارادیشان را به نیروهای شیطانی نسبت دادهاند.
تهران، سال ۲۰۲۶ میلادی
دختر دانشجوی روانپزشکی، کتابی را روی میز گذاشته بود و با مداد زیر جملهای خط میکشید. بیرون پنجره شب شده بود. نور چراغ مطالعه روی صفحه افتاده بود و باقی اتاق در تاریکی فرو رفته بود.
موضوع فصل، سندروم توره بود؛ اختلالی عصبی که میتواند با تیکهای حرکتی و صوتی همراه باشد. حرکات ناگهانی سر و شانه، پلک زدنهای مکرر، صداهای غیرارادی و در بعضی موارد، بیان ناخواستهی کلمات یا عبارتهای توهینآمیز از جملهی علائمی بودند که در کتاب توضیح داده شده بودند.
او دوباره پاراگراف را خواند.
سرش ناگهان به عقب پرتاب میشود. صدایی از گلویش بیرون میآید. کلمهای میگوید که قصد گفتنش را نداشته است.
دختر مداد را روی میز گذاشت و به یاد روایتهای تاریخی افتاد که در آنها حرکات و صداهای غیرارادی را گاهی به تسخیر شیطانی نسبت داده بودند. یکی از نمونههای قدیمی، در نوشتهای از اواخر قرن پانزدهم، شرح داده شده بود: فردی که هنگام دعا حرکات و صداهای غیرارادی از خود نشان میداد و رفتارهایش به نیروهای شیطانی نسبت داده میشد. البته از روی چنین روایتهایی نمیشد با قطعیت تشخیص امروزی صادر کرد؛ اما شباهتها پرسشی آزاردهنده در ذهنش ایجاد میکردند.
به اِلین فکر کرد؛ دختری که خودش در ذهنش ساخته بود، اما رنجش میتوانست متعلق به هزاران انسانی باشد که در زمانهای بینام و بیتشخیص زندگی کرده بودند.
تصور کرد اِلین را در کلیسا میبیند؛ سرش ناگهان به عقب میرود و فریاد میزند «شیطان اینجاست!» مردم با وحشت به او نگاه میکنند. کسی نمیپرسد آیا میتواند جلوی این حرکت را بگیرد. کسی نمیپرسد آیا آن کلمه را عمداً گفته است. همه فقط میخواهند بدانند چه نیرویی در بدنش پنهان شده.
بعد به آن اتاق سرد فکر کرد؛ به مردانی که هر حرکت او را مقاومت شیطان میدانستند و هر صدای ناخواسته را دلیلی تازه برای ادامهی مراسم تلقی میکردند. اِلین حتی اگر میخواست از خودش دفاع کند، ممکن بود میان کلماتش صدایی ناخواسته بپرد و حرفش را قطع کند؛ و همان اتفاق، بهجای آنکه رنجش را آشکار کند، اتهام را در چشم دیگران محکمتر سازد.
دختر به واژهی «توره» نگاه کرد. این نام در جهان امروز راهی برای توصیف و بررسی مجموعهای از علائم بود؛ نامی که میتوانست آغاز شناخت و کمک باشد، نه حکم به تسخیر شدن یک انسان. البته او میدانست که داشتن نام علمی هم همیشه به معنای فهمیده شدن نیست. آدمها هنوز ممکن است بیماران را مسخره کنند، از آنها فاصله بگیرند یا رنجشان را جدی نگیرند. اما میان تلاش برای فهمیدن یک پدیده و نسبت دادن آن به نیرویی شرور، فاصلهای بزرگ وجود داشت.
کتاب را بست. برای چند لحظه به اتاق ساکت نگاه کرد و به اِلین اندیشید؛ دختری که در خیال او، قرنها پیش، بیآنکه بداند چرا بدنش چنین میکند، در اتاقی سرد به دنبال راهی برای رهایی از این رنج بود.
شاید اِلین واقعیای وجود نداشت که بتوان سرگذشتش را بازسازی کرد. اما آدمهایی شبیه او، با علائم و رنجهای گوناگون، در تاریخ زندگی کرده بودند؛ آدمهایی که گاهی پیش از آنکه بیماریشان شناخته شود، به گناه، تسخیر یا شرارت متهم شده بودند.
دختر چراغ مطالعه را خاموش کرد. تاریکی اتاق را گرفت، اما جملهای در ذهنش روشن مانده بود:
گاهی چیزی که انسان را میترساند، بیماریِ دیگری نیست؛ ناتوانی خودش در فهمیدن آن است. و گاهی، پیش از آنکه نامی برای رنج پیدا شود، انسانِ رنجکشیده را به خاطر همان چیزی مجازات میکنند که هنوز کسی نمیداند چگونه باید توضیحش دهد.