
دانشجوی پزشکی فنجان قهوهاش را روی میز گذاشت و به دوستش که تازه روی صندلی روبهرو نشسته بود، گفت:
«بذار یه چیزی برات تعریف کنم. یه چیزی که از وقتی فهمیدم، هر بار بهش فکر میکنم، حس میکنم دیگه نمیتونم مثل قبل به آدمها نگاه کنم.»
دوستش کتش را روی پشتی صندلی انداخت. «چی شده؟»
«توی یکی از بخشهای بیمارستان، بیماری داشتیم. مردی حدوداً چهلساله که سکته کرده بود و ساقهٔ مغزش آسیب دیده بود. تقریباً تمام بدنش فلج شده بود. نمیتونست حرف بزنه، دستش رو تکون بده یا حتی با صورتش چیزی نشون بده. چشمهاش باز بود، ولی هیچکس نمیتونست بفهمه واقعاً چیزی میفهمه یا نه.»
دوستش پرسید: «یعنی توی کما بود؟»
«نه. مسئله همین بود. نمیدونستیم چقدر هوشیاره. از بیرون، هیچ پاسخ قابلاعتمادی نمیداد. ما دانشجوها همراه پزشک وارد اتاق میشدیم، معاینهاش میکردیم، استاد دربارهٔ وضعیتش توضیح میداد و بعد میرفتیم سراغ بیمار بعدی. راستش رو بخوای، بعد از چند بار، دیگه به سکوتش عادت کرده بودیم. انگار با بدنی طرف بودیم که باید مراقبش میبودیم، نه با کسی که ممکن بود تمام مدت حرفهامون رو بشنوه.»
دوستش قاشق کوچکش را داخل فنجان چرخاند. «خب، بعد چی شد؟»
دانشجوی پزشکی کمی به جلو خم شد.
«یکی از پزشکها توضیح داد که وضعیتش ممکنه چیزی باشه که بهش میگن سندروم قفلشدگی یا Locked-in syndrome. در این وضعیت، فرد ممکنه هوشیاری و توانایی فهمیدن محیط رو حفظ کرده باشه، اما بهدلیل آسیب عصبی، تقریباً تمام عضلات ارادی بدنش فلج شده باشن. بعضی از این بیماران هنوز میتونن با حرکت چشمها یا پلک زدن ارتباط برقرار کنن، ولی این مرد حتی به شکل قابلاعتمادی هم نمیتونست از این راه جواب بده.»
دوستش پرسید: «یعنی ممکنه همهچیز رو بفهمه، ولی نتونه هیچ کاری بکنه؟»
«دقیقاً. البته ما هنوز نمیدونستیم میزان هوشیاری خودش چقدره. نمیشد فقط با دیدن چشمهای بازش نتیجه گرفت که همهچیز رو میفهمه. برای همین، بررسیهای بیشتری انجام دادن.»
دانشجوی پزشکی لحظهای مکث کرد؛ انگار داشت صحنهای را دوباره در ذهنش میدید.
«یادمه یکی از پزشکها کنار تختش ایستاد و شروع کرد به پرسیدن سؤال. اول پرسید: آقای کاوه، صدای من رو میشنوید؟ بعد چند ثانیه صبر کرد. هیچ اتفاقی نیفتاد. پرسید: میتونید من رو ببینید؟ باز هم هیچ واکنشی نبود. بعد پرسید: درد دارید؟»
دوستش بیاختیار گفت: «و اون هیچی نگفت؟»
«هیچی که ما بتونیم ببینیم. پزشک سؤالها رو تکرار کرد، واکنشهای چشمش رو بررسی کرد و دستورهای سادهای بهش داد. اما از روی این معاینهها بهتنهایی نمیشد با اطمینان فهمید که بیمار چه چیزهایی رو درک میکنه. بعد برای ارزیابی دقیقتر، آزمایشهای تخصصی انجام دادن.»
«چه آزمایشهایی؟»
«ازش خواستن کارهایی رو در ذهنش تصور کنه؛ مثلاً تصور کنه توی خونهاش قدم میزنه یا دستش رو حرکت میده. با تصویربرداری از فعالیت مغزش بررسی کردن که آیا وقتی دستور رو میشنوه، الگوی فعالیت مشخصی ایجاد میشه یا نه. نتایج نشون میداد که در بعضی از این آزمونها، مغزش به شکل متفاوت و متناسب با دستور واکنش نشون میده. یعنی شواهد قویای وجود داشت که دستورها رو میفهمه و میتونه آگاهانه بهشون پاسخ بده.»
دوستش قاشق را کنار گذاشت. «پس واقعاً صداتون رو میشنیده؟»
«شواهد نشون میداد که دستکم بعضی از دستورها رو میفهمه. نمیتونستیم ادعا کنیم که همهچیز رو میدونیم، ولی دیگه نمیشد باهاش مثل کسی برخورد کرد که صرفاً بهخاطر بیحرکت بودنش، هیچ ارتباطی با محیط نداره.»
دانشجوی پزشکی کمی به جلو خم شد.
«تصورشو بکن... یکی واقعاً اون توئه. یکی اون داخله.»
دوستش ساکت شد.
«میشنوه که پرستار وارد اتاق میشه. صدای قدمها رو میشناسه. شاید میفهمه که دانشجوی پزشکیای که بالای سرش ایستاده، از دیدن وضعیتش ناراحته. شاید وقتی خانوادهاش کنارش گریه میکنن، دلش میخواد بگه من صداتون رو میشنوم. شاید از حرفی که دربارهاش میزنن عصبانی میشه، شاید میترسه، شاید حتی حوصلهاش سر میره. ولی هیچ کاری ازش برنمیاد. نه میتونه بگه شنیدم، نه بگه اشتباه میکنید، نه حتی ثابت کنه که اصلاً کسی اونجاست.»
دوستش آهسته گفت: «خیلی وحشتناکه.»
«آره. ولی میدونی کدوم قسمتش بیشتر منو به هم ریخت؟»
دوستش سر تکان داد.
«اینکه قبل از اون آزمایشها، ما همون آدم بودیم. همون دانشجوها و پزشکها، با همون دانش و همون ابزارها. بیمار هم همون آدم بود، با همون مغز و همون بدن. چیزی که عوض شد، خود اون نبود. فقط فهم ما از اون بود.»
او فنجانش را برداشت و دوباره روی میز گذاشت.
«من تا قبل از این ماجرا هیچوقت جدی به این فکر نکرده بودم که چقدر از وجود یه آدم رو فقط از روی رفتارش میشناسیم. حرف میزنه، پس میفهمیم که میخواد چیزی بگه. گریه میکنه، پس میفهمیم که رنج میکشه. جواب میده، پس مطمئن میشیم که صدای ما رو شنیده. ولی وقتی هیچکدوم از این کارها رو نمیتونه انجام بده، چی؟ آیا واقعاً چیزی از درونش کم شده، یا فقط راهی که ما از طریقش به درونش دسترسی داشتیم، از بین رفته؟»
دوستش گفت: «خب، از کجا میتونیم بفهمیم؟»
«همینجاست که مسئله سخت میشه. ما برای شناختن ذهن آدمهای دیگه به شواهد نیاز داریم. نمیتونیم فقط با حدس زدن مطمئن بشیم که کسی هوشیاره. ولی از اون طرف، وقتی شواهدی پیدا نمیکنیم، نباید با اطمینان نتیجه بگیریم که هیچ تجربهای در کار نیست. ناتوانی ما در دیدن چیزی، با نبودن اون چیز یکی نیست.»
صدای دستگاه قهوهساز از پشت پیشخوان آمد. چند نفر خندیدند. مردی کنار پنجره گوشیاش را روی میز گذاشت و برای پیشخدمت دست تکان داد.
دانشجوی پزشکی به اطراف نگاه کرد و گفت:
«نگاه کن به این آدمها. همه دارن با یه حرکت کوچیک به هم نشون میدن که حضور دارن. یکی سر تکون میده، یکی لبخند میزنه، یکی جواب میده. ما به این نشونهها عادت کردیم. ولی اگه همین آدمها ناگهان توانایی نشون دادن هر نوع واکنشی رو از دست بدن، آیا دیگه نمیتونن فکر کنن؟ نمیتونن بترسن؟ نمیتونن عاشق باشن؟»
دوستش گفت: «نه، معلومه که ممکنه بتونن.»
«معلومه؟ برای ما که الان اینجا نشستیم، بله. ولی تصور کن هیچ راهی نداشته باشی که بفهمی. تصور کن دربارهٔ آیندهات تصمیم بگیرن، دربارهٔ درد کشیدنت حرف بزنن، دربارهٔ اینکه زندگی کردن برات چه معنایی داره بحث کنن، در حالی که تو همهچیز رو میشنوی و حتی نمیتونی بگی صبر کنید، من هم اینجام.»
دوستش مدتی ساکت ماند. بعد پرسید: «خودش تونست باهاتون ارتباط برقرار کنه؟»
«بعداً تلاش کردن با روشهای آزمایشی، پاسخهای بله و خیرش رو بررسی کنن. ارتباط کند بود و همهٔ پاسخها هم قطعی نبود. ولی همین که احتمال جدی وجود داشت که اون مرد دستورها رو میفهمه، همهچیز رو برای من تغییر داد.»
«چهجوری؟»
دانشجوی پزشکی نگاهش را از فنجان برداشت.
«فکر کردم شاید من بارها آدمهایی رو دیده باشم که نمیتونستن خودشون رو به من نشون بدن، ولی من خیلی زود دربارهٔ اینکه چه چیزی درونشونه تصمیم گرفته باشم. شاید چون جوابم رو ندادن، فکر کردم چیزی برای گفتن ندارن. چون واکنشی نشون ندادن، فکر کردم چیزی احساس نمیکنن. چون نتونستن خودشون رو ثابت کنن، حضورشون رو کمتر از چیزی که بود جدی گرفتم.»
او لحظهای مکث کرد.
«نمیگم باید فرض کنیم هر کسی که پاسخ نمیده، حتماً همهچیز رو میفهمه. اون هم یه جور نتیجهگیری بیدلیله. حرفم اینه که گاهی ما به یه آدم میگیم خودت رو ثابت کن، در حالی که ممکنه دقیقاً توانایی انجام دادن همین کار رو از دست داده باشه.»
دوستش به او نگاه کرد، اما چیزی نگفت.
دانشجوی پزشکی قهوهاش را نوشید. سرد شده بود.
«از اون روز، وقتی توی بیمارستان وارد اتاق بیماری میشم که نمیتونه جواب بده، یه لحظه به این فکر میکنم که شاید کسی اون تو نشسته و همهچیز رو میشنوه. شاید داره منتظر میمونه یکی بالاخره بفهمه که سکوتش، تمام چیزی نیست که ازش باقی مونده.»
بعد آرامتر اضافه کرد:
«تصورشو بکن. یکی واقعاً اون توئه. ولی تمام چیزی که دنیا ازش میبینه، سکوتشه.»