
اشکان نمیدانست چرا زنی که برای اولین بار میدید، به محض دیدنش سیلی محکمی به صورتش زد.
زن چیزی نگفت. فقط با چشمانی پر از اشک نگاهش کرد و از بیمارستان بیرون رفت. مردی که کنار پنجره ایستاده بود، جلو آمد و دست اشکان را فشرد.
«نمیدونم چطور ازت تشکر کنم. اگه تو نبودی، دخترم الان زنده نبود.»
اشکان به تخت بیمار نگاه کرد. دختر جوانی بود که هنوز آثار جراحت روی صورتش دیده میشد. پدرش گفت سه روز پیش، ماشین آنها در جاده منحرف شده و به دره افتاده است. اشکان که از همان مسیر عبور میکرده، ماشینش را متوقف کرده، خودش را به خودرو رسانده و دختر را پیش از آتشگرفتن آن بیرون کشیده بود.
اما در آن حادثه، خودش هم از ناحیه سر آسیب دیده بود. وقتی در بیمارستان به هوش آمده بود، هیچ خاطرهای از آن روز نداشت.
خبر نجات دختر در شهر پیچیده بود. روزنامه محلی از اشکان بهعنوان مردی شجاع نوشته بود که جان انسانی غریبه را به خطر انداختن جان خودش نجات داده است. مدیر محل کارش به او مرخصی داده بود و چند نفر از دوستان قدیمیاش تماس گرفته بودند تا بگویند همیشه میدانستهاند او آدم بزرگی است.
اما زن، مادر همان دختر، او را هیولا میدانست.
چند روز بعد، اشکان توانست با مادر دختر صحبت کند. زن ابتدا حاضر نبود حتی در یک اتاق با او بماند، اما سرانجام پذیرفت حرف بزند.
گفت: «تو دختر من رو نجات دادی. این رو انکار نمیکنم. ولی قبل از اینکه ماشین به دره بیفته، تو باعث شدی از جاده منحرف بشن.»
اشکان به او خیره شد.
زن توضیح داد که دخترش پشت فرمان بوده و اشکان با خودروی خودش در جاده با آنها درگیر شده بود. ظاهراً بر سر سبقت یا راهدادن، مشاجرهای کوتاه میانشان رخ داده بود. اشکان جلوی آنها ترمز کرده بود و دختر برای جلوگیری از برخورد، فرمان را چرخانده و به دره سقوط کرده بود.
«دخترم میگه تو بعد از تصادف برگشتی. اول میخواستی بری. بعد که دیدی ماشین داره آتیش میگیره، برگشتی و نجاتش دادی.»
اشکان احساس کرد زمین زیر پایش خالی شده است.
«چرا باید همچین کاری کرده باشم؟»
زن پاسخ داد: «نمیدونم. شاید ترسیده بودی. شاید عذاب وجدان گرفتی. شاید هم واقعاً میخواستی نجاتش بدی. من از نیت تو خبر ندارم. فقط میدونم دخترم هنوز کابوس میبینه و تو رو به یاد داره.»
اشکان میخواست از خودش دفاع کند، اما هیچ خاطرهای نداشت که به آن تکیه کند. نمیتوانست بگوید زن اشتباه میکند. نمیتوانست هم بپذیرد که مردی که چنین کاری کرده، واقعاً خودش بوده است.
پرسید: «پس چرا پدرش ازم تشکر کرد؟»
زن گفت: «چون تو دخترش رو نجات دادی. اون هم حقیقت رو میدونه. فقط فکر میکنه نجاتدادنش مهمتر از اینه که چرا نزدیک بود بمیره.»
بعد از اتاق بیرون رفت.
اشکان در روزهای بعد سعی کرد گذشته را بازسازی کند. پلیس گزارش تصادف را در اختیارش گذاشت. رد ترمز خودروی او روی آسفالت ثبت شده بود. شاهدی گفته بود خودروی اشکان پیش از سقوط ماشین دختر، ناگهان جلوی آن پیچیده است. دوربین یک پمپ بنزین هم نشان میداد که چند دقیقه پیش از حادثه، دو خودرو با سرعت از مقابل جایگاه عبور کردهاند.
مدرکها به هم میپیوستند. تصویر مردی شکل میگرفت که از رفتار خودش عصبانی شده، با خودروی دیگری درگیر شده و بعد، وقتی فهمیده بود چه اتفاقی افتاده، برای جبران آن برگشته است.
اما هیچکدام از اینها به او نمیگفتند در آن لحظه چه فکری کرده بود.
آیا از ابتدا قصد آسیبزدن داشت؟ آیا فقط بیاحتیاط بود؟ آیا وقتی ماشین به دره افتاد، واقعاً از سر دلسوزی برگشت یا از ترس مجازات؟ و اگر بهجای آن دختر، خودش در ماشین گرفتار میشد، آیا آن مرد باز هم برمیگشت تا نجاتش دهد؟
هیچکس پاسخ این پرسشها را نمیدانست.
در یک مهمانی کوچک، یکی از دوستانش گفت: «مهم نیست قبلش چی شده. آخرش جون یه آدم رو نجات دادی. هرکسی این کار رو نمیکنه.»
مرد دیگری مخالفت کرد: «اگه خودش باعث تصادف شده باشه، نجاتدادن دختر وظیفهاش بوده. نمیشه کسی رو به خاطر جبران اشتباه خودش قهرمان دونست.»
دوست اول گفت: «پس اگه نجاتش نمیداد، چی؟»
مرد جواب داد: «اونوقت هم مقصر بود.»
اشکان تا آن لحظه ساکت مانده بود. ناگهان پرسید: «پس کاری که آدم بعد از اشتباهش انجام میده، هیچ ارزشی نداره؟»
مرد گفت: «چرا، داره. ولی اشتباه اول رو پاک نمیکنه.»
دوستش اضافه کرد: «هیچکس هم نمیگه پاک میکنه. میگیم شاید آدم رو عوض کنه.»
اشکان به این جمله فکر کرد. اگر آن مرد داخل ماشین واقعاً خودش بود، آیا نجاتدادن دختر چیزی درباره شخصیتش ثابت میکرد؟ آیا دو عمل متناقض میتوانستند به یک اندازه متعلق به او باشند؟ یا انسان فقط در یکی از آن لحظات، چهره واقعیاش را نشان داده بود؟
یک ماه بعد، دختر از بیمارستان مرخص شد. اشکان برای دیدنش رفت، اما مادرش مانع ورود او نشد. دختر روی صندلی کنار پنجره نشسته بود و با دیدن اشکان، مدتی سکوت کرد.
اشکان گفت: «من چیزی از اون روز یادم نیست. نمیخوام از این موضوع برای فرار از مسئولیت استفاده کنم. فقط میخوام بدونم چه اتفاقی افتاد.»
دختر به او نگاه کرد.
«تو از کنار ماشین رد شدی. من دیدمت. فکر کردم میخوای بری. بعد برگشتی. در ماشین رو باز کردی و من رو بیرون کشیدی. وقتی داشتیم از ماشین دور میشدیم، خودت هم افتادی زمین.»
اشکان پرسید: «ازم متنفر بودی؟»
دختر گفت: «اون لحظه؟ آره. بعدش هم ازت متنفر بودم. هنوز وقتی یادم میاد که چطور جلوی ماشین پیچیدی، عصبانی میشم. ولی وقتی یادم میاد برگشتی، نمیتونم بگم آدم بدی هستی.»
اشکان آهسته گفت: «من نمیدونم اون آدم کی بوده.»
دختر پاسخ داد: «من میدونم چه کار کرده. ولی نمیدونم چرا.»
برای نخستین بار، اشکان احساس کرد کسی او را نه قهرمان میبیند و نه هیولا. زنی جوان بود که دو عمل متضاد از او دیده بود و حاضر نبود یکی را به نفع دیگری حذف کند.
پیش از رفتن، اشکان پرسید: «اگه من هیچوقت اون روز رو به یاد نیارم، فکر میکنی هنوز هم باید مسئولیتش رو بپذیرم؟»
دختر گفت: «تو مسئول چیزی هستی که اتفاق افتاده، نه چیزی که یادت میاد.»
اشکان چیزی نگفت. جمله ساده بود، اما در ذهنش ماند؛ مثل دری که تا آن روز متوجه وجودش نشده بود.
تا آن روز، مسئولیت را چیزی شبیه اعتراف تصور میکرد؛ اینکه آدم باید بپذیرد کاری را انجام داده، نیتش را توضیح دهد و در نهایت درباره خوب یا بد بودن خودش به نتیجهای برسد. اما حالا احتمال دیگری به ذهنش رسیده بود. شاید مسئولیت، پیش از آنکه مسئلهای درباره شناخت خود باشد، مسئلهای درباره نسبت ما با جهان است. اتفاقی در جهان رخ داده، کسی از آن آسیب دیده و زندگی او به شکلی تغییر کرده است. اینکه عامل آن اتفاق چه روایتی از خودش دارد، نمیتواند آن تغییر را به عقب برگرداند. انسان ممکن است خاطرهای را از دست بدهد، از نیت خود مطمئن نباشد یا حتی هرگز نفهمد چرا در لحظهای خاص آنگونه رفتار کرده است؛ اما پیامدهای عملش صرفاً به این دلیل که از ذهن او ناپدید شدهاند، از جهان ناپدید نمیشوند.
بااینحال، اشکان نمیخواست از این نتیجه به آن سوی ماجرا سقوط کند و خودش را برای همیشه به بدترین لحظه زندگیاش تقلیل دهد. اگر هر عملی برای همیشه تمام هویت عاملش را تعیین میکرد، دیگر جایی برای تغییر باقی نمیماند. همانطور که فراموشی نمیتوانست مسئولیتش را پاک کند، آن حادثه هم نباید تمام آیندهاش را از پیش تعریف میکرد. او نه میتوانست گذشته را انکار کند و نه مجبور بود تا ابد همان آدم باقی بماند. شاید تفاوت میان فرار از مسئولیت و پذیرفتن آن، دقیقاً همینجا بود: در اینکه آدم برای حفظ تصویر مطلوبش از خودش، واقعیت را کوچک نکند؛ و درعینحال، برای جبران گذشته، امکان متفاوتبودن در آینده را هم از خودش نگیرد.
یک شب، اشکان دفترچهای خرید و در صفحه اول نوشت:
«من نمیدانم آن روز چه احساسی داشتم. نمیدانم از روی ترس برگشتم یا از روی دلسوزی. نمیدانم اگر حافظهام را از دست نداده بودم، امروز چه روایتی از خودم میساختم. اما میدانم یک نفر آسیب دید، یک نفر زنده ماند و من در هر دو اتفاق نقش داشتم.»
مدتی به نوشته نگاه کرد. بعد جمله دیگری اضافه کرد:
«شاید شناختن خود، پیدا کردن یک پاسخ قطعی درباره اینکه چه جور آدمی هستیم نباشد؛ شاید پذیرفتن این باشد که کارهای ما گاهی از تصویری که از خودمان داریم پیچیدهترند.»
دفتر را بست.
اشکان دیگر اصراری نداشت که ثابت کند مردی که آن روز پشت فرمان نشسته بود، آدم خوبی بوده است. شاید بوده، شاید نبوده. چیزی که میتوانست انجام دهد، این بود که از پیامدهای آن روز فرار نکند و در روزهای بعد، انتخابهایش را صرفاً به تصویری که از خودش دوست داشت باور کند، نسپارد.
چون فراموشکردن یک عمل، آن را از گذشته حذف نمیکند؛ اما بهیادآوردن آن هم بهتنهایی، چیزی را در آینده تغییر نمیدهد.
صبح روز بعد، اشکان در خیابان رانندگی میکرد که خودرویی ناگهان جلویش پیچید. پایش را محکم روی ترمز گذاشت و دستش به سمت بوق رفت. خشم برای لحظهای در وجودش بالا آمد. میتوانست دنبالش کند، میتوانست با راننده درگیر شود و بعد، اگر اتفاقی میافتاد، هزار توضیح برای رفتارش پیدا کند. اما دستش را پایین آورد و اجازه داد خودرو دور شود.
این تصمیم، گذشته را تغییر نمیداد. دختر را شفا نمیداد، ترس مادرش را از بین نمیبرد و ثابت نمیکرد که اشکان در روز حادثه هم میتوانسته انتخاب دیگری داشته باشد. حتی تضمین نمیکرد که فردا، در موقعیتی دشوارتر، باز هم همینطور رفتار کند. فقط یک انتخاب تازه بود؛ عملی کوچک که باید معنای خودش را در همان لحظه پیدا میکرد.
اشکان فهمید که شاید انسان نه با آنچه از خودش به یاد میآورد، بلکه با رابطهای که میان گذشته و آیندهاش برقرار میکند، شناخته میشود. گذشته مجموعهای از اتفاقات است که دیگر نمیتواند تغییرشان دهد؛ آینده مجموعهای از موقعیتهاست که هنوز میتواند در آنها دخالت کند. مسئولیت، پلی است میان این دو: پذیرفتن اینکه آنچه رخ داده، واقعاً رخ داده است، حتی اگر نتوانی آن را به یاد بیاوری؛ و پذیرفتن اینکه آنچه بعداً رخ خواهد داد، هنوز کاملاً تعیین نشده است.
او دیگر نمیخواست ثابت کند مردی که آن روز پشت فرمان نشسته بود، قهرمان بوده یا هیولا. شاید هیچکدام از این دو کلمه نمیتوانست تمام آنچه را اتفاق افتاده بود توضیح دهد. او نمیتوانست گذشته را به شکلی تغییر دهد که با تصویری که از خودش دوست داشت سازگار شود؛ نمیتوانست نجاتدادن دختر را بهانهای برای نادیدهگرفتن خطری قرار دهد که به وجود آورده بود، یا اشتباهش را چنان بزرگ کند که هر امکان دیگری برای شناختن خودش از بین برود.
گذشته، حتی وقتی از یاد میرود، در جهان باقی میماند؛ در زخمی که هنوز درد میکند، در ترسی که هنوز از بین نرفته، در خسارتی که باید جبران شود و در آدمهایی که ناچارند زندگیشان را پس از آن اتفاق از نو بسازند. حافظه، سهم ما از گذشته است؛ اما تمام گذشته نیست. آنچه به یاد میآوریم ممکن است ناقص باشد، آنچه درباره خودمان باور داریم ممکن است اشتباه باشد و آنچه دیگران از ما روایت میکنند ممکن است تنها بخشی از حقیقت را در بر بگیرد. بااینهمه، هیچیک از این ناتمامیها، واقعیت آنچه را رخ داده است از بین نمیبرد.
شاید مسئولیت دقیقاً از جایی آغاز میشود که دیگر نمیتوانیم برای تعیین تکلیف گذشته، منتظر رسیدن به اطمینان کامل بمانیم. جایی که میپذیریم ممکن است هرگز ندانیم چه نیتی داشتهایم، چرا تصمیمی گرفتهایم یا در آن لحظه چه کسی بودهایم؛ اما هنوز میتوانیم با پیامدهای عملمان روبهرو شویم. نه برای اینکه با تحمل رنج، گذشته را پاک کنیم و نه برای اینکه با یک رفتار خوب، خودمان را تبرئه کنیم؛ بلکه برای اینکه زندگی دیگران را به گروگان ناآگاهی خودمان نگیریم.
اشکان دیگر نمیتوانست آن روز را به یاد بیاورد، اما میتوانست انتخاب کند که با آنچه از آن روز باقی مانده است چه کند. میتوانست از حقیقت فرار کند، خودش را پشت فراموشی پنهان کند یا تا پایان عمر در تلاش برای اثبات بیگناهیاش بماند. میتوانست هم بپذیرد که شناخت کامل گذشته همیشه ممکن نیست، اما این ناتمامی نباید بهانهای برای رهاکردن مسئولیت باشد.
او نمیدانست این پذیرش، در نهایت او را به چه انسانی تبدیل خواهد کرد. شاید همین ندانستن، بخشی از ماجرا بود. انسان پیش از آنکه بداند در آینده چه کسی خواهد شد، باید با آنچه در گذشته انجام داده زندگی کند؛ و هیچ تصویری که از آیندهاش میسازد، نمیتواند بهجای او پاسخگوی گذشته باشد.
اشکان به راهش ادامه داد. نه چون گذشته را فهمیده بود، نه چون خودش را بخشیده بود و نه چون مطمئن بود دیگر هرگز اشتباه نخواهد کرد. فقط پذیرفته بود که برای ادامهدادن، لازم نیست ابتدا روایتی بینقص از خودش پیدا کند.
او مسئول چیزی بود که اتفاق افتاده بود، نه فقط چیزی که به یاد میآورد؛ و مسئول چیزی هم بود که از این پس انتخاب میکرد، نه تصویری که دوست داشت از خودش باور کند.