
دختر از خیابان عبور میکرد و به ویترین مغازهها نگاه میکرد؛ به مانکنهایی که لباسهای مرتب پوشیده بودند، به زنی که با یک دست کیسههای خریدش را نگه داشته بود و با دست دیگر سعی میکرد کودک گریانش را آرام کند، به مردی که پشت چراغ قرمز بیحوصله پایش را روی زمین میکوبید. همهچیز عادی بود. آدمها میرفتند، میآمدند، خرید میکردند، قرار میگذاشتند و از تأخیر اتوبوس شکایت میکردند. هرکس ظاهراً مشغول مسئلهای بود که برای خودش اهمیت داشت. دختر نمیدانست چرا، اما ناگهان به این فکر کرد که چقدر عجیب است انسانها میتوانند تمام عمرشان را درون نظمی زندگی کنند، بیآنکه لحظهای از خودشان بپرسند چرا این نظم باید همینطور باشد.
از کنار مردی گذشت که تلفنی با صدای بلند صحبت میکرد و به کسی میگفت: «کاری از دستم برنمیآمد.» این جمله را بارها شنیده بود. آدمها وقتی اتفاقی میافتاد که نمیخواستند مسئولیتش را بپذیرند، میگفتند کاری از دستشان برنمیآمد. گاهی هم واقعاً همینطور بود. اما چند بار ممکن بود کاری از دستشان برآمده باشد و فقط هرگز به ذهنشان نرسیده باشد که آن کار را انجام دهند؟ چند بار ممکن بود چیزی غیرممکن به نظر رسیده باشد، نه به این دلیل که مانعی واقعی وجود داشته، بلکه چون همه از مدتها قبل پذیرفته بودند که آن کار شدنی نیست؟
به چراغ عابر پیاده رسید. چراغ قرمز بود و چند نفر کنار او منتظر ایستاده بودند. خیابان تقریباً خالی بود، اما هیچکس حرکت نمیکرد. دختر به چراغ نگاه کرد، بعد به خیابان. میتوانست عبور کند. هیچ مانعی وجود نداشت. بااینحال، خودش هم ایستاده بود. نه از ترس جریمهشدن، نه به این دلیل که ماشینها نزدیک بودند؛ فقط چون چراغ قرمز بود. برای چند ثانیه به این فکر کرد که چه تعداد از کارهای روزمرهاش را نه به دلیل بررسی دوبارهٔ ضرورتشان، بلکه صرفاً چون قاعدهای وجود داشت انجام میداد. بعد چراغ سبز شد و همه با هم راه افتادند. او هم راه افتاد، بیآنکه حتی تصمیم گرفته باشد چرا.
همان لحظه یاد فیلمی افتاد که چند وقت پیش دیده بود؛ (Never let me go, 2010) داستان جوانهایی که از کودکی در جایی نگهداری میشدند تا وقتی بزرگ شدند، اعضای بدنشان را برای نجات دیگران بردارند. سه دوست، با تمام خاطرات و دلبستگیها و آرزوهایشان، سرانجام به همان سرنوشتی تن میدادند که از ابتدا برایشان تعیین شده بود. دختر هنگام تماشای فیلم از خودش پرسیده بود چرا برای زندگیشان نجنگیدند. چرا فرار نکردند؟ چرا دستکم یک بار تلاش نکردند کسانی را که برایشان چنین آیندهای ساخته بودند متوقف کنند؟ مگر زندگی خودشان نبود؟ مگر حق نداشتند بخواهند بیشتر زنده بمانند؟

اما چیزی که بیش از همه او را وحشتزده کرده بود، صحنهٔ پایانی فیلم بود؛ صحنهای که دختر داستان در دشتی ایستاده بود و به منظره خیره شده بود. انگار برای آخرین بار به آنجا آمده بود؛ جایی که میدانست پس از آن، بدنش هم به سرنوشت ازپیشتعیینشدهاش سپرده خواهد شد. در نگاهش خشم آشکاری نبود، اعتراضی دیده نمیشد، حتی آن اضطرابی که انتظار میرفت در واپسین لحظات زندگیاش وجود داشته باشد. فقط سکوت بود و نوعی آرامش. او به دشت نگاه میکرد، انگار هنوز میتوانست زیبایی جهان را ببیند؛ انگار جهان چیزی از او نخواسته بود که بخواهد از آن خشمگین باشد. در آن نگاه، چیزی شبیه پذیرش وجود داشت؛ پذیرشی چنان آرام که تماشایش از دیدن وحشت یا فریاد دردناکتر بود.

دختر به یاد میآورد که هنگام تماشای آن صحنه، از آرامش آن زن ترسیده بود. چون میدانست چه چیزی را پذیرفته است. او قرار نبود به خانه برگردد، زندگی تازهای شروع کند یا فرصت دیگری برای تجربهکردن جهان داشته باشد. سرنوشتش به پایان نزدیک میشد و بااینحال، نگاهش شبیه نگاه کسی بود که در حال خداحافظی با یک روز معمولی است. دختر از خودش پرسیده بود چه اتفاقی باید برای انسان بیفتد که بتواند در برابر نابودی خودش چنین آرام بماند. آیا این آرامش نشانهٔ صلح با جهان بود، یا نشانهٔ آنکه جهان چنان در ذهن او جا افتاده بود که دیگر حتی در واپسین لحظات هم چیزی برای اعتراض به نظرش نمیرسید؟
شاید دردناکترین بخش آن صحنه این نبود که دختر میدانست قرار است بمیرد؛ بلکه این بود که دیگر میان آنچه برایش اتفاق میافتاد و آنچه باید اتفاق میافتاد، فاصلهای احساس نمیکرد. گویی سرنوشت تحمیلیاش به بخشی از نظم طبیعی جهان تبدیل شده بود. دخترِ تماشاگر نمیتوانست بداند شخصیت فیلم در درونش چه میگذشت؛ شاید غمگین بود، شاید ترسیده بود، شاید هم آرامش آن لحظه را واقعاً احساس میکرد. اما تصویر چیزی را به او نشان داده بود که نمیتوانست فراموش کند: ممکن است انسانی با مرگ خودش روبهرو شود، بیآنکه خشمش در چهرهاش دیده شود؛ نه لزوماً چون مرگ را میخواهد، بلکه شاید چون دیگر نمیتواند جهانی را تصور کند که در آن مجبور به مردن نباشد.
آن زمان فکر کرده بود شاید فیلم میخواهد نشان دهد که جامعه چطور انسانها را قربانی میکند. اما حالا، وسط خیابان، مسئله برایش شکل دیگری پیدا کرده بود. قربانیکردن انسانها بهخودیخود چیز تازهای نبود؛ تاریخ پر از آدمهایی بود که برای منافع دیگران هزینه داده بودند. چیزی که ذهنش را درگیر میکرد، این بود که چرا قربانیها مقاومت نکرده بودند. آیا واقعاً نمیتوانستند، یا دیگر نمیخواستند؟ و اگر نمیخواستند، چه چیزی در آنها تغییر کرده بود که پذیرفته بودند مرگشان بخشی طبیعی از زندگی است؟
شاید لازم نبود کسی مدام تهدیدشان کند. شاید حتی لازم نبود درها را قفل کند. کافی بود از روز اول، همهچیز طوری طراحی شود که آن سرنوشت تنها آیندهٔ قابلتصورشان باشد. آنها درس میخواندند، دوست پیدا میکردند، عاشق میشدند و دربارهٔ زندگیشان خیالپردازی میکردند، اما هرگز زندگی دیگری را برای خودشان متصور نمیشدند. میتوانستند دربارهٔ شرایطشان سؤال کنند، از بیعدالتی شکایت کنند و حتی بخواهند که با آنها بهتر رفتار شود؛ اما به نظر نمیرسید بتوانند اصلِ سرنوشتی را که برایشان تعیین شده بود زیر سؤال ببرند. انگار مسئله این نبود که کسی آزادی را از آنها گرفته باشد؛ مسئله این بود که میل به آزادی، پیش از آنکه فرصت شکلگرفتن پیدا کند، درونشان خاموش شده بود.
دختر از کنار یک ساختمان اداری گذشت. پشت پنجرهها آدمهایی نشسته بودند که احتمالاً فرم پر میکردند، پرونده بررسی میکردند و تصمیمهایی میگرفتند که بر زندگی دیگران اثر میگذاشت. به این فکر کرد که هیچ نظامی برای ادامهٔ کارش مجبور نیست همهٔ آدمها را با زور کنترل کند. گاهی کافی است بیشتر مردم وظایفشان را انجام دهند، قواعد را تکرار کنند و آنچه را از قبل وجود داشته، طبیعی فرض کنند. کسی که برگهای را امضا میکند شاید هرگز کسی را نکشته باشد؛ کسی که دستور را اجرا میکند شاید خودش را مسئول نداند؛ کسی که سکوت میکند شاید تصور کند دخالتکردن بیفایده است. هرکس فقط کار خودش را انجام میدهد و در پایان، نتیجهای شکل میگیرد که شاید هیچیک از آنها بهتنهایی نمیخواستند.
اما آیا این به معنای آن بود که همه مقصرند؟ دختر مطمئن نبود. نمیتوانست از بیرون دربارهٔ آدمهایی قضاوت کند که شاید از مجازات میترسیدند، راه دیگری نمیشناختند یا واقعاً در موقعیتی نبودند که بتوانند کاری انجام دهند. بااینحال، یک تفاوت برایش اهمیت داشت: تفاوت میان کسی که راهی برای مقاومت ندارد و کسی که هرگز امکان مقاومت را در نظر نمیگیرد. اولی ممکن است شکست خورده باشد؛ اما دربارهٔ دومی حتی نمیتوان با اطمینان گفت که مبارزهای آغاز شده است.
با خودش فکر کرد شاید یکی از مؤثرترین شیوههای کنترل انسان این نباشد که به او بگویند چه کاری را نباید انجام دهد؛ بلکه این باشد که بعضی انتخابها را از ذهنش حذف کنند. اگر کسی از کودکی بیاموزد که سرنوشتش تغییرناپذیر است، ممکن است در بزرگسالی برای بهترکردن شرایطش تلاش کند، اما هرگز نپرسد که چرا باید آن شرایط را بپذیرد. ممکن است برای گرفتن سهم بیشتری از چیزی که به او تحمیل شده بجنگد، اما برای رهایی از اصل آن نه. ممکن است خودش را آزاد بداند، چون در محدودهٔ تعیینشده حق انتخاب دارد؛ بیآنکه متوجه شود مرزهای انتخابش را چه کسی ترسیم کرده است.
دختر به یاد آورد که هنگام تماشای فیلم، از انفعال آن سه نفر خشمگین شده بود. دلش میخواست فریاد بزند که فرار کنند، مقاومت کنند، حتی اگر شکست بخورند. نمیخواست بپذیرد که انسانها میتوانند تا این اندازه با سرنوشت تحمیلیشان سازگار شوند. حالا فکر میکرد شاید خشمش فقط متوجه شخصیتهای فیلم نبود؛ شاید از امکان چیزی میترسید که در زندگی واقعی هم وجود داشت: اینکه آدمها بهتدریج با شرایطی کنار بیایند که روزی تحملش برایشان غیرممکن به نظر میرسید، تا جایی که دیگر نهتنها توان تغییر آن را نداشته باشند، بلکه حتی میل به تغییرش را هم از دست بدهند.
در ذهنش جملهای شکل گرفت: «بجنگ؛ نگذار تو را بکشند.» اما این بار، جمله برایش فقط دعوتی به جنگیدن با دشمنی بیرونی نبود. مسئله این بود که اگر روزی به نقطهای برسد که دیگر حتی نخواهد برای خودش بجنگد، چه کسی باید او را از آن وضعیت بیرون بیاورد؟ اگر دشمن بتواند کاری کند که دیگر دشمن به نظر نرسد، اگر تسلیمشدن به شکل وظیفه، بلوغ، ادب یا حتی فضیلت درآید، انسان از کجا باید بفهمد که میل به مقاومتش از بین رفته است؟
او نمیخواست به این نتیجه برسد که هر مقاومتی درست است یا هر جنگیدنی ارزشمند. آدمها میتوانستند برای حفظ چیزی بجنگند که خودشان روزی آن را ناعادلانه میدانستند؛ میتوانستند برای آزادی خودشان، آزادی دیگران را از بین ببرند. جنگیدن بهتنهایی چیزی را اثبات نمیکرد. اما تسلیمشدن هم لزوماً نشانهٔ خرد، اخلاق یا پذیرش واقعیت نبود. شاید پیش از آنکه دربارهٔ درست یا غلط بودن یک مبارزه قضاوت کنیم، باید بپرسیم آیا کسی که از مبارزه دست کشیده، واقعاً آزادانه این تصمیم را گرفته است یا دیگر نمیتواند انتخاب دیگری را تصور کند.
وقتی به انتهای خیابان رسید، مردم همچنان در رفتوآمد بودند. کسی برای خرید عجله داشت، کسی از تلفنش عصبانی بود و کسی کنار خیابان منتظر تاکسی ایستاده بود. هیچچیز در ظاهر تغییر نکرده بود. بااینحال، دختر دیگر نمیتوانست به سادگی گذشته از کنار این صحنه بگذرد. به این فکر میکرد که شاید جامعه فقط با قانون و مجازات و زور پابرجا نمیماند؛ شاید بخشی از دوامش به چیزهایی وابسته است که مردم دیگر به ذهنشان نمیرسد دربارهشان سؤال کنند.
و دوباره آن دشت به ذهنش برگشت؛ آن دختر که در سکوت به منظره خیره شده بود، با آرامشی که میشد آن را پذیرش نامید و میشد از دیدنش وحشت کرد. شاید جهان از او چیزی گرفته بود که دیگر نمیتوانست پس بگیرد؛ اما آیا این به آن معنا بود که باید آن را میپذیرفت؟ آیا آرامش همیشه نشانهٔ رسیدن به صلح است، یا گاهی آخرین مرحلهٔ سازگاری با چیزی است که هرگز نباید طبیعی میشد؟
دختر به راهش ادامه داد. نمیدانست اگر خودش در جای آن شخصیت بود، چه میکرد. هیچکس نمیتواند با اطمینان بگوید در موقعیتی که هرگز تجربه نکرده، تا کجا مقاومت خواهد کرد. اما حالا میدانست که دیگر نمیخواهد تسلیمشدن را صرفاً بهخاطر آرام به نظر رسیدنش، با خردمندی اشتباه بگیرد.
اگر روزی بفهمیم چیزی از ما گرفته شده، اما دیگر میل به پسگرفتنش را نداشته باشیم، آیا هنوز میتوانیم بگوییم آن چیز را از دست دادهایم؟ یا خطرناکترین لحظه، همان زمانی است که دیگر حتی فقدانش را احساس نمیکنیم؟