
مرد جوان فلسفه میخواند؛ از آن آدمهایی بود که نمیتوانستند از کنار یک تناقض ساده بگذرند، بیآنکه چند روزی با آن زندگی کنند. وقتی همراه مادرش به اسپانیا مهاجرت کرد، تصور میکرد دشوارترین بخش زندگیاش یادگرفتن زبان تازه و عادتکردن به شهری غریب خواهد بود. اما مسئلهای که ذهنش را به خود مشغول کرد، نه زبان بود و نه غربت؛ یک تاریخ بود.
چند سالی از اقامتشان گذشته بود که تصمیم گرفت برای ادامهٔ تحصیل، در دانشگاهی ثبتنام کند. هنگام بررسی مدارکش، مسئول دانشگاه از او دربارهٔ سن و تاریخ تولدش پرسید. مرد با اطمینان گفت: «هشتم اکتبر ۱۵۸۲.»
مسئول مکث کرد و گفت: «این تاریخ اشتباه است. چنین روزی در آن سال وجود نداشته.»
مرد ابتدا خندید. بعد، وقتی فهمید مسئول جدی میگوید، علت را پرسید. مسئول توضیح داد که در اسپانیا، پس از چهارم اکتبر ۱۵۸۲، روز پانزدهم اکتبر آمده بود. ده روز از تقویم حذف شده بود؛ اصلاحی که سرزمین زادگاه او هنوز نپذیرفته بود. او در جایی به دنیا آمده بود که آن روز را هشتم اکتبر مینامیدند، اما در کشوری زندگی میکرد که چنین تاریخی در تقویم رسمیاش وجود نداشت.
مسئول از او خواست تاریخ را بررسی کند. مرد نمیدانست چه چیزی را باید بررسی کند. مادرش همیشه گفته بود که او در هشتم اکتبر به دنیا آمده است. این تاریخ در حافظهٔ خانوادهاش روشن و قطعی بود، اما حالا در برابر تقویم رسمی کشوری دیگر، به خطایی اداری شباهت پیدا کرده بود.
آن روز، مسئلهٔ ثبتنامش را به شکلی دیگر حل کردند، اما مسئله برای او همانجا تمام نشد.
شب، دفترهای فلسفهاش را کنار گذاشت و از مادرش پرسید: «تو روز تولد من رو یادت هست؟»
مادر گفت: «چطور ممکنه یادم نباشه؟ هشتم اکتبر بود.»
پرسید: «پس اگر ازت بپرسن من چه روزی به دنیا اومدم، میگی هشتم اکتبر؟»
مادر با تعجب جواب داد: «خب، معلومه.»
«و اگه بگن چنین روزی وجود نداشته؟»
مادر لحظهای سکوت کرد. «میگم من خودم اون روز اونجا بودم.»
مرد به این پاسخ فکر کرد. مادرش شاهد تولد او بود، اما شهادت او هم نمیتوانست آن تاریخ را در تقویم اسپانیا به وجود بیاورد. در سرزمین مادریاش، روز تولدش هشتم اکتبر بود؛ در تقویم رسمی اسپانیا، همان روزِ تقویمی حذف شده بود. هیچکدام لزوماً دربارهٔ خودِ اتفاق دروغ نمیگفتند. اختلاف از جایی آغاز میشد که هرکدام اتفاق را با نظام متفاوتی از نامها و عددها ثبت میکردند.
با خودش گفت: ما معمولاً تصور میکنیم تاریخ، مثل یک نشانی، نقطهای آماده در جهان است و تقویم فقط آن را به ما نشان میدهد. اما اگر نشانی در یک نظام وجود داشته باشد و در نظام دیگر نه، دقیقاً به چه چیزی اشاره میکنیم؟ آیا به خودِ لحظه اشاره داریم، یا به نامی که برای آن لحظه انتخاب کردهایم؟
اگر کسی بگوید «من هشتم اکتبر به دنیا آمدم»، جملهاش در کدام معنا درست است؟ اگر بگوییم تاریخش اشتباه است، آیا دربارهٔ تولد او اشتباه کردهایم یا دربارهٔ شیوهٔ نامگذاری آن روز؟ و اگر برای ثبت یک واقعه ناچار باشیم آن را به زبان تقویم دیگری ترجمه کنیم، آیا داریم همان واقعه را بیان میکنیم یا واقعهای تازه میسازیم که فقط با اولی متناظر است؟
روزهای بعد، او به مسئله از زاویهٔ دیگری نگاه کرد. تقویمها برای آن ساخته نشده بودند که زمان را به وجود بیاورند؛ قرار بود زمان را قابلاندازهگیری و هماهنگ کنند. بااینحال، زندگی اجتماعی چنان به این قراردادها وابسته بود که یک تاریخِ معتبر در یک کشور میتوانست در کشور دیگر ناممکن به نظر برسد. چیزی که در تجربهٔ یک خانواده رخ داده بود، برای پذیرفتهشدن در دفتر یک دانشگاه باید به شکلی دیگر بیان میشد.
اما پرسش عمیقتر این بود: اگر برای اشاره به واقعیت به یک نظام قراردادی نیاز داریم، مرز میان واقعیت و توصیف ما از واقعیت کجاست؟
او فهمید مسئله فقط این نبود که روزی از تقویم حذف شده است. مسئله این بود که آدمها برای سخنگفتن از جهان، به نظامهایی نیاز دارند که خودشان ساختهاند؛ نظامهایی که آنقدر ضروری میشوند که گاهی فراموش میکنیم ساختهٔ ما هستند. بعد، وقتی واقعیت با قراردادمان جور درنمیآید، ممکن است بهجای بازنگری در قرارداد، واقعیت را انکار کنیم.
در دفترش نوشت: «هشتم اکتبر ۱۵۸۲ در تقویم اسپانیا وجود نداشت؛ اما این به آن معنا نیست که هیچکس در آن روز به دنیا نیامد. شاید باید میان نبودن یک تاریخ در نظام ثبت و نبودن آنچه میخواهیم ثبت کنیم، تفاوت قائل شویم.»
بعد زیر جملهاش خط کشید و پرسش دیگری نوشت:
«اگر یک روز بتواند در تقویمی وجود نداشته باشد، چند چیز دیگر در زندگی ما هستند که فقط به این دلیل واقعی به نظر میرسند که برایشان نام، عدد و جای مشخصی تعیین کردهایم؟»