
روز اولی که وارد ادارهٔ پلیس شدم، فکر میکردم وظیفهمان ساده است: دزدها را پیدا کنیم، دستگیرشان کنیم و نگذاریم دوباره دزدی کنند.
چند ماه که گذشت، متوجه شدم بعضی از دزدها را همه میشناسند. مأمورهای قدیمی اسمشان را میدانند، میدانند کجا رفتوآمد میکنند، با چه کسانی کار میکنند و حتی گاهی میدانند جنسهای دزدی را کجا نگه میدارند. بااینحال، خیلی از آنها آزادند.
اول فکر کردم حتماً مدرک کافی نداریم. بعد دیدم گاهی همین آدمها را ظرف چند ساعت دستگیر میکنیم؛ درست وقتی که شکایتها زیاد میشود یا کسی از یک مقام مهم گلایه میکند.
یک روز از گروهبان پرسیدم: «اگر اینها رو میشناسیم، چرا از همون اول نمیگیریمشون؟»
نگاهی به من کرد و گفت: «تو تازه اومدی. هنوز فکر میکنی همهچیز با دستگیر کردن حل میشه.»
جوابش برایم قانعکننده نبود. با خودم گفتم شاید این فقط بهانهای برای تنبلی یا فساد باشد. مگر وظیفهٔ پلیس مبارزه با دزدی نبود؟
اما هرچه بیشتر میگذشت، بیشتر متوجه میشدم که رابطهٔ پلیس و دزدها به آن سادگیای نیست که در آموزشها یاد گرفته بودم.
بعضی مأمورهای قدیمی با دزدها تماس داشتند. گاهی اطلاعاتی از آنها میگرفتند، گاهی به آنها هشدار میدادند و گاهی هم درست بعد از یک گفتوگوی کوتاه، عملیاتی انجام میشد که انگار از قبل همهچیزش معلوم بود. نمیدانستم کدام تماس برای پیشگیری از جرم است و کدام برای حفظ منافع شخصی؛ اما مرز میان این دو، دستکم از بیرون، چندان روشن نبود.
یک شب، وقتی برای گشت به یکی از محلههای قدیمی رفته بودیم، از گروهبان پرسیدم: «فرض کنیم همهٔ دزدهای این محله رو بگیریم. بعدش چی؟»
گفت: «یکی دیگه جاشون میاد.»
پرسیدم: «یعنی نباید بگیریمشون؟»
گفت: «من همچین چیزی نگفتم.»
سکوت کرد و بعد ادامه داد: «ولی باید بفهمی با چی طرفی. اگر سه نفر رو بگیری، شاید ده نفر دیگه وارد کار بشن. شاید دو گروه با هم درگیر بشن. شاید سرقتها بیشتر بشه. گاهی دستگیری یک نفر، مشکل رو کمتر میکنه؛ گاهی هم فقط شکلش رو عوض میکنه.»
به حرفش فکر کردم. شاید حق داشت که دستگیری بهتنهایی برای از بین بردن جرم کافی نیست. اما این هم نمیتوانست توضیح بدهد که چرا بعضی دزدها سالها آزاد میمانند و فقط وقتی دستگیر میشوند که کارشان دیگر قابلچشمپوشی نیست.
کمکم به این نتیجه رسیدم که شاید در عمل، هدف همیشه ریشهکن کردن دزدی نیست. گاهی هدف این است که دزدی از حد مشخصی فراتر نرود؛ آنقدر نباشد که مردم شورش کنند، بازار به هم بریزد یا مسئولان مجبور شوند پاسخ بدهند.
دزدها کارشان را میکنند، پلیس هم مراقب است اوضاع از کنترل خارج نشود. اگر کسی بیش از اندازه پیش برود، دستگیر میشود. اگر کسی صدای اعتراضش را بلند کند، پروندهای جدیتر میشود. اگر اتفاقی توجه همه را جلب کند، چند نفر را میگیرند و مدتی همهچیز آرام میشود.
البته نمیتوانستم مطمئن باشم که همهچیز با نقشهای از پیش تعیینشده اداره میشود. شاید بخشی از ماجرا فساد بود، بخشی کمبود امکانات، بخشی مصلحتاندیشی و بخشی هم ناتوانی در حل ریشهای مشکلات. اما نتیجه، گاهی شبیه نظمی بود که هیچکس رسماً آن را طراحی نکرده بود و بااینحال، همه یاد گرفته بودند چگونه در آن زندگی کنند.
بعد به سیاست فکر کردم.
آنجا هم گروههایی وجود داشتند که با یکدیگر مخالفت میکردند، اما هیچوقت تمام توانشان را برای حذف یکدیگر به کار نمیگرفتند. هرکدام تا جایی پیش میرفتند و بعد متوقف میشدند. گاهی عقبنشینی میکردند، گاهی امتیاز میدادند و گاهی دشمن دیروزشان را تحمل میکردند؛ چون شاید وجود او، به شکلی، به ادامهٔ کار خودشان هم کمک میکرد.
با خودم گفتم شاید سیاست هم، مثل خیابانهای شهر، همیشه میدان جنگی برای حذف کامل طرف مقابل نیست. گاهی مجموعهای از نیروهای رقیب است که یاد گرفتهاند چطور کنار هم بمانند، بدون اینکه هیچکدام بتوانند دیگری را کاملاً از میان بردارند.
اما یک سؤال ذهنم را رها نمیکرد: اگر این تعادل برقرار باشد، چه کسی از آن سود میبرد و چه کسی هزینهاش را میپردازد؟
شاید در محلهای، مردم آنقدر امنیت داشته باشند که زندگیشان مختل نشود. در محلهای دیگر، مغازهداری هر ماه بخشی از درآمدش را از دست بدهد، چون شکایتش بهاندازهٔ کافی مهم نیست. شاید در جامعهای، گروههای رقیب به تعادلی برسند که مانع جنگ داخلی شود. در جامعهای دیگر، همان تعادل به معنای آن باشد که عدهای همیشه قدرت داشته باشند و عدهای دیگر همیشه ناچار به تحمل باشند.
پس خودِ تعادل نه خوب بود و نه بد. مسئله این بود که چه چیزی متعادل شده بود، چه کسی آن را حفظ میکرد و چه کسانی اجازه داشتند دربارهاش تصمیم بگیرند.
هنوز هم وقتی برای گشت از اداره بیرون میروم، به دزدهایی فکر میکنم که میدانم اسمشان در پروندهها هست، اما هنوز آزادند. نمیدانم کدامشان بهزودی دستگیر میشود و کدامشان سالها به کارش ادامه میدهد. نمیدانم اگر همه را دستگیر کنیم، شهر امنتر میشود یا فقط با شکل تازهای از همان مشکل روبهرو خواهیم شد.
اما دیگر مثل روز اول فکر نمیکنم.
آن روز خیال میکردم وظیفهٔ پلیس این است که دزدها را از بین ببرد. حالا میدانم که دستکم در عمل، گاهی مسئله به این سادگی نیست. میان ریشهکن کردن یک مشکل و کنترل کردن آن تفاوت وجود دارد؛ و ممکن است یک نظام، بهجای حل کامل مشکلاتش، به راهی برای ادامه دادن در کنار آنها برسد.
چیزی که هنوز نمیدانم این است که آیا هر تعادلی ارزش حفظ کردن دارد، فقط به این دلیل که دوام آورده است؟