
هیچکس در مراسم خاکسپاری پدرام از او بهعنوان مرد خطرناکی یاد نکرد. همکارانش گفتند آدم آرامی بود، همسایهها گفتند همیشه سلام میکرد و صاحبخانهاش تعریف کرد که در تمام هفت سال اجارهنشینی حتی یک بار هم سر پرداخت اجاره با او به مشکل نخورده بود. زنی که در واحد روبهرویی زندگی میکرد، به یاد آورد که پدرام یک بار کیسههای خریدش را تا طبقهی چهارم بالا برده بود. هیچکس از او خاطرهی ترسناکی نداشت. هیچ سابقهی کیفریای در پروندهاش نبود و هیچوقت نامش در گزارش پلیس ثبت نشده بود. اگر کسی از میان حاضران میپرسید آیا پدرام آدم خوبی بود، بیشترشان بدون مکث جواب میدادند بله. آنها دلیلی نداشتند پاسخ دیگری بدهند؛ تمام چیزی که از او دیده بودند، همان مرد مؤدب و کمحرفی بود که زندگیاش بدون ایجاد دردسر برای دیگران گذشته بود.
اما پدرام بارها به این فکر کرده بود که اگر شرایط فرق میکرد، چه میکرد.
اولین بار در هفدهسالگی، وقتی پسر بزرگتری در مدرسه جلوی دیگران تحقیرش کرد، تصور کرده بود که میتواند با چاقویی که در آشپزخانه دیده بود، شبانه به سراغ او برود. پسر نه آنقدرها خطرناک بود و نه کارش آنقدر مهم؛ فقط چند جمله گفته بود و باعث شده بود پدرام برای هفتهها از نگاهکردن به همکلاسیهایش خجالت بکشد. او چند شب به این فکر کرد که چطور میتواند انتقام بگیرد. حتی مسیر خانهی آن پسر را میدانست. اما هر بار که تصمیمش جدی میشد، چیزی مانعش میشد: ترس از دستگیرشدن، ترس از واکنش خانواده، یا این احتمال که پسر از او قویتر باشد. چند هفته بعد، خانوادهی آن پسر به شهر دیگری نقل مکان کردند. پدرام هرگز نفهمید اگر آنها میماندند، آیا واقعاً کاری میکرد یا نه. تنها چیزی که میدانست این بود که مدتی طولانی از اینکه فرصت انتقام از او گرفته شده بود، احساس ناکامی میکرد.
سالها بعد، وقتی برای اولین بار عاشق شد، فهمید که حسادت میتواند آدم را به جاهایی ببرد که پیشتر تصورش را نمیکرده است. نام زن نرگس بود و سه سال با هم رابطه داشتند. پدرام از او مراقبت میکرد، به حرفهایش گوش میداد و در روزهای سخت کنارش میماند. اما هر بار که نرگس از مرد دیگری حرف میزد، حتی اگر همکارش بود یا دوستی قدیمی، ذهن پدرام شروع به ساختن داستانهایی میکرد که هیچ مدرکی برایشان نداشت. یک بار تلفن نرگس را در حالی که خواب بود برداشت و پیامهایش را خواند. بار دیگر، بیآنکه به او بگوید، تا نزدیکی محل کارش رفت تا ببیند با چه کسی بیرون میآید. چیزی پیدا نکرد. وقتی رابطهشان تمام شد، نرگس گفت دیگر نمیتواند با کسی زندگی کند که هر لحظه احساس میکند باید بیگناهیاش را ثابت کند. پدرام اصرار نکرد که برگردد. فقط برای چند ماه، در ذهنش صحنههایی از روبهروشدن با مردی ساخت که تصور میکرد نرگس به خاطر او ترکش کرده است. در این خیالها، همیشه خودش دست بالا را داشت. اما آن مرد را هرگز پیدا نکرد و بعدتر فهمید که اصلاً شخص سومی در کار نبوده است.
در بیستوهشتسالگی، پدرام در یک شرکت بازرگانی استخدام شد. کارش ساده بود: ثبت سفارشها، بررسی فاکتورها و هماهنگی میان انبار و بخش مالی. مدیر مالی شرکت مردی بود که به کارمندان کمدرآمد با تحقیر نگاه میکرد و گاهی عمداً آنها را جلوی دیگران سرزنش میکرد. پدرام از او متنفر بود. بهتدریج متوجه شد که مدیر از چند قرارداد صوری برای انتقال بخشی از پول شرکت استفاده میکند. اسناد را دیده بود و میدانست اگر اطلاعات را به صاحبان شرکت برساند، احتمالاً مدیر شغلش را از دست میدهد. برای مدتی به این فکر کرد که مدارک را نگه دارد و بعد، در موقعیتی مناسب، از آنها برای تهدید او استفاده کند. میتوانست پول بخواهد، میتوانست از او انتقام بگیرد یا حتی میتوانست با دسترسیای که به اسناد داشت، خودش وارد ماجرا شود. اما پیش از آنکه تصمیم بگیرد، حسابرسی داخلی آغاز شد و مدیر مالی اخراج و بازداشت شد. پدرام فقط شهادت داد که چه چیزهایی دیده است. هیچکس نفهمید که چند شب را صرف تصور راههایی کرده بود که میتوانست از همان اطلاعات برای منفعت خودش استفاده کند.
او بهمرور به این نتیجه رسید که شاید تنها چیزی که میان او و آدمهایی که در اخبار بهعنوان مجرم معرفی میشوند فاصله میاندازد، تفاوت شخصیتشان نباشد. شاید آنها در لحظهای تصمیم گرفته بودند کاری را انجام دهند که او فقط در ذهنش انجام داده بود. البته خودش میدانست که فکرکردن به یک جنایت با انجامدادنش یکسان نیست. بارها از چیزی عصبانی شده بود و بعد آرام گرفته بود؛ بارها وسوسه شده بود و بعد منصرف شده بود. اما یک پرسش آزارش میداد: آیا این عقبنشینیها واقعاً نشانهی اخلاق او بودند، یا فقط نتیجهی ترسی که از پیامدهای عمل داشت؟ اگر مطمئن بود هرگز دستگیر نمیشود، اگر هیچکس نمیفهمید، اگر قربانی توان مقابله نداشت، باز هم از انجام آن کار صرفنظر میکرد؟
پدرام هیچ پاسخ قطعیای برای این سؤال نداشت. زندگی هم به او فرصت نمیداد تا آن را در شرایطی روشن آزمایش کند. موقعیتهایی که در ذهنش به جنایت ختم میشدند، در واقعیت به شکلی دیگر پایان مییافتند. کسی که از او متنفر بود، از شهر میرفت. زنی که میترسید از دستش بدهد، خودش رابطه را تمام میکرد. مدیری که میتوانست از او اخاذی کند، پیش از آنکه اقدامی کند، رسوا میشد. هر بار، مانعی بیرونی میان او و عملی قرار میگرفت که تصورش کرده بود. بعد از مدتی، حتی خودش هم نمیدانست از اینکه دستش به خون یا زندگی کسی آلوده نشده، باید احساس غرور کند یا فقط خوششانس باشد.
در چهلویکسالگی، پدرام به بیماریای مبتلا شد که روند پیشرفتش سریعتر از انتظار پزشکان بود. ابتدا خستگی و دردهای پراکنده داشت، بعد رفتوآمد به بیمارستان و آزمایشهای بیشتر آغاز شد. پزشکها تلاش کردند بیماری را کنترل کنند، اما چند ماه بعد معلوم شد که درمانها دیگر پاسخ نمیدهند. پدرام بیشتر وقتش را در خانه میگذراند. همکاران سابقش گاهی به دیدنش میآمدند و از او بهعنوان آدمی شریف و قابلاعتماد یاد میکردند. یکی از آنها گفت: «تو از اون آدمهایی هستی که هیچوقت به کسی آسیب نمیزنن.» پدرام لبخند زد، اما چیزی نگفت. نمیدانست چطور میتواند به مردی که برایش سوپ آورده بود توضیح بدهد که هرگز به کسی آسیب جدی نرسانده، اما همیشه مطمئن هم نبوده که اگر فرصت و امنیت کافی داشت، چه میکرد.
در آخرین هفتههای زندگیاش، خواهرزادهاش به دیدنش آمد. پسر هفدهساله بود و از مدرسه اخراج شده بود، چون در دعوایی به همکلاسیاش حمله کرده بود. خانواده از او عصبانی بودند و مادرش مدام میگفت که پسرش آیندهاش را نابود کرده است. پسر کنار تخت پدرام نشست و گفت نمیفهمد چرا همه با او مثل یک هیولا رفتار میکنند. گفت آن پسر تحقیرش کرده بود، همه خندیده بودند و او فقط میخواسته کاری کند که دیگر کسی جرئت نکند مسخرهاش کند. پدرام به صورت او نگاه کرد و برای لحظهای، پسر هفدهسالهای را دید که سالها پیش خودش بود؛ همان خشم، همان تحقیر و همان خیال انتقامی که در ذهنش بارها تکرار شده بود. میتوانست به او بگوید که خشونت اشتباه است، که باید عواقب کارش را بپذیرد و راه دیگری پیدا کند. همهی این حرفها درست بودند. اما پیش از آنکه حرف بزند، سؤال دیگری به ذهنش رسید: اگر آن روز کسی جلویش را نمیگرفت، اگر آن پسر از شهر نمیرفت، اگر شرایط به شکلی دیگر پیش میرفت، آیا او هم ممکن بود روزی روی تختی بنشیند و از دیگران بشنود که آدم خطرناکی بوده است؟
پدرام دستش را روی دست خواهرزادهاش گذاشت و گفت: «کاری که کردی، مسئولیتش با خودته. اینکه عصبانی بودی، توضیح میده چرا این کار رو کردی؛ ولی درستش نمیکنه.» پسر سرش را پایین انداخت. پدرام ادامه داد: «اما از اینکه یک بار کار بدی کردی، نتیجه نگیر که تا آخر عمر همون آدمی. مهم اینه که بعدش چی کار میکنی.» وقتی پسر رفت، پدرام مدت زیادی به سقف نگاه کرد. او باور داشت که آدمها باید مسئول اعمالشان باشند؛ اما دیگر نمیتوانست با همان اطمینان گذشته دربارهی ماهیت آدمها قضاوت کند. زندگی خودش هیچوقت او را به نقطهای نبرده بود که مجبور شود میان خواستهاش و اصولش، در شرایطی واقعی و پرهزینه، یکی را انتخاب کند. شاید در لحظهی آخر عقب میکشید. شاید هم نه. او هرگز نخواهد فهمید.
پدرام سه هفته بعد درگذشت. پس از مراسم خاکسپاری، خواهرش هنگام مرتبکردن وسایل خانه، دفترچهای را در کشوی میز پیدا کرد. بیشتر صفحات آن پر از یادداشتهای پراکنده دربارهی کارهای روزانه، هزینهها و شمارهتلفنها بود. اما در آخرین صفحه، جملهای نوشته شده بود که خواهرش چند بار آن را خواند:
«من تمام عمرم آدمی بودم که هیچوقت جنایتی نکرد. نمیدانم این دربارهی من چه چیزی ثابت میکند. شاید اخلاقم خوب بود. شاید ترسو بودم. شاید هم زندگی هیچوقت چیزی را که برای تبدیلشدن به یک جنایتکار لازم بود، در اختیارم نگذاشت.»
خواهرش دفترچه را بست و در کشو گذاشت. او برادرش را مردی آرام و شریف میدانست و دلیلی نداشت نظرش را تغییر دهد. پدرام کسی را نکشته بود، از کسی سرقت نکرده بود و زندگی هیچ انسانی را عمداً نابود نکرده بود. خیالهایی که هرگز به عمل تبدیل نشده بودند، نمیتوانستند بهتنهایی او را مجرم کنند. بااینحال، جملهی آخر دفترچه برایش باقی ماند؛ نه بهعنوان اعتراف مردی که جنایتی پنهان کرده بود، بلکه بهعنوان پرسشی که هیچکس نمیتوانست بهجای او پاسخ دهد.
شاید بعضی آدمها خوباند، حتی وقتی امکان بدبودن دارند. شاید بعضی دیگر فقط هنوز در موقعیتی قرار نگرفتهاند که بدترین بخش وجودشان را آشکار کند. و شاید هیچکس نتواند صرفاً از روی زندگیای که پشت سر گذاشته، با قطعیت بگوید اگر شرایط فرق میکرد، چه انسانی میشد.
پدرام هرگز مرتکب جنایتی نشد. اما نه خودش، نه خانوادهاش و نه کسانی که او را مرد خوبی میدانستند، هرگز نفهمیدند که این حقیقت، حاصل انتخابهای او بود یا حاصل فرصتهایی که هیچوقت به دست نیاورد.