
در شهری که مردمش بهندرت با صدای بلند با یکدیگر دعوا میکردند، هیچ اتفاق بدی بدون پیدا شدن یک مقصر به پایان نمیرسید. اگر نانوایی آتش میگرفت، باید معلوم میشد چه کسی سیمکشی را بررسی نکرده است. اگر کودکی از پنجره سقوط میکرد، باید کسی پاسخگوی بیاحتیاطی میبود. اگر باران نمیبارید و محصولات کشاورزی از بین میرفتند، مردم از مسئولانی حرف میزدند که آب را درست مدیریت نکرده بودند. این جستوجو همیشه هم بینتیجه نبود. گاهی واقعاً کسی کوتاهی کرده بود و مجازاتش میتوانست جلوی تکرار یک فاجعه را بگیرد. اما مردم شهر بهتدریج به چیزی فراتر از پاسخگویی عادت کرده بودند: آنها میخواستند هر رنجی، هر ناکامیای و هر ترسی، چهرهای داشته باشد که بتوانند آن را بشناسند، از آن متنفر شوند و در نهایت، با مجازاتش احساس کنند چیزی سر جای خودش برگشته است.
این عادت سالها پیش، پس از حادثهای در کارخانهی بزرگ شهر شکل گرفته بود. دیگ بخاری در یکی از سالنها منفجر شده و هفت کارگر جان باخته بودند. تحقیقات نشان داده بود که مدیر فنی کارخانه هشدارهای ایمنی را نادیده گرفته و برای کاهش هزینهها، تعمیرات ضروری را به تعویق انداخته است. او محاکمه و زندانی شد. خانوادههای قربانیان غرامت گرفتند و کارخانه پس از مدتی با مقررات تازهای بازگشایی شد. مردم در مراسم یادبود کارگران، از عدالت سخن گفتند و روزنامهی شهر نوشت که هیچکس بالاتر از قانون نیست. آن روزها، پیدا شدن مقصر واقعاً چیزی را تغییر داده بود. اما هیچکس متوجه نشد که از همان زمان، مردم شهر به آرامش عجیبی دست یافته بودند: اگر اتفاق وحشتناکی میافتاد، لازم نبود مدت زیادی با بیپاسخماندن آن زندگی کنند. همیشه کسی بود که میشد نامش را بر زبان آورد.
سالها گذشت و حوادث بزرگ کمتر شد. کارخانه بهندرت دچار مشکل میشد، خیابانها امنتر شده بودند و بیمارستان شهر تجهیزات تازهای خریده بود. بااینحال، مردم همچنان به همان اندازه به مقصر احتیاج داشتند. وقتی قیمت نان بالا رفت، نانوایی را که گرانتر از بقیه میفروخت، تحریم کردند؛ هرچند افزایش قیمت آرد و هزینهی حملونقل همهی نانواییها را تحت فشار گذاشته بود. وقتی دانشآموزان در امتحانی نمرههای ضعیفی گرفتند، معلمی را که سختگیرتر از دیگران بود، از مدرسه کنار گذاشتند. وقتی زمستان طولانی شد و بیماری میان سالمندان شیوع پیدا کرد، شایعهای پیچید که داروخانهای داروهای تاریخگذشته فروخته است. شایعه درست نبود، اما داروساز برای ماهها مشتریهایش را از دست داد. هر بار، مردم ابتدا عصبانی میشدند، بعد نام کسی را پیدا میکردند و در نهایت احساس میکردند کاری انجام دادهاند. مشکلات باقی میماندند، اما دستکم دیگر بیشکل و بیصاحب نبودند.
در همان شهر، مردی به نام یونس زندگی میکرد که در ادارهی خدمات شهری کار میکرد. او آدم مهمی نبود؛ حقوق متوسطی میگرفت، خانهی کوچکی داشت و بیشتر روزها پیش از تاریکشدن هوا به خانه برمیگشت. یک سال، هنگام بررسی گزارشهای مربوط به آب آشامیدنی، متوجه شد که چند نمونه از آب یکی از محلهها بیش از حد مجاز آلودگی دارند. گزارش را ثبت کرد، اما مدیر اداره از او خواست پیش از اعلام نتیجه، آزمایشها را دوباره بررسی کند. چند هفته گذشت و یونس، که نمیخواست بدون اطمینان اتهامی مطرح کند، پیگیری را عقب انداخت. در این فاصله، چند نفر از ساکنان آن محله بیمار شدند. بعداً مشخص شد که آلودگی از یک مخزن فرسوده در نزدیکی منطقهی صنعتی وارد شبکه شده است. یونس نه عامل آلودگی بود و نه تنها کسی که میتوانست جلوی آن را بگیرد؛ اما گزارش تأخیرافتادهاش در پرونده ثبت شده بود. او اشتباه کرده بود، و این بار مردم دلیلی واقعی برای خشمگینبودن داشتند.
نام یونس بهسرعت در شهر پیچید. روزنامهها از «کارمندی که سلامت مردم را به خطر انداخت» نوشتند و خانوادههای بیماران خواستار اخراج و محاکمهی او شدند. ادارهی خدمات شهری اعلام کرد که با هرگونه کوتاهی برخورد خواهد کرد. یونس عذرخواهی کرد، در تحقیقات حاضر شد و پذیرفت که باید زودتر گزارش را پیگیری میکرد. پس از بررسی پرونده، او از کار برکنار شد و به دلیل قصور اداری، مجازات قانونی متناسبی دریافت کرد. در همان زمان، دستور تعویض مخزن صادر شد و بودجهای برای بررسی شبکهی آب اختصاص یافت. برای مدتی، همهچیز شبیه همان حادثهی کارخانه بود: خطایی رخ داده بود، مسئولیت مشخص شده بود و اقداماتی برای جلوگیری از تکرار آن انجام میشد. اما وقتی مخزن تعمیر شد و بیماران بهبود یافتند، انتظار مردم پایان نیافت. آنها دیگر نمیخواستند فقط مطمئن شوند که مشکل حل شده است. میخواستند مطمئن شوند که یونس هنوز تاوان میدهد.
یونس شغلش را از دست داده بود و پیدا کردن کار تازه برایش دشوار شده بود. مغازهدارها با دیدنش آهسته حرف میزدند و بعضی از همسایهها ترجیح میدادند بچههایشان با فرزند او بازی نکنند. وقتی دخترش در مدرسه با همکلاسیاش دعوا کرد، مادر آن کودک گفت تعجبی ندارد که در چنین خانوادهای بچهها هم بیمسئولیت بار بیایند. حتی کسانی که میدانستند مدیر اداره نیز در تأخیر گزارش نقش داشته، حاضر نبودند دربارهی او حرف بزنند. یکی از خبرنگاران شهر پرسید چرا فقط یک کارمند مجازات شده و مدیرانی که روند رسیدگی را به تأخیر انداختهاند، همچنان سر کارند. سردبیر روزنامه پاسخ داد که مردم دیگر نمیخواهند ماجرا را پیچیده کنیم. آنها یک پاسخ میخواهند. یونس پاسخ بود؛ و حالا که پاسخ پیدا شده بود، هر پرسش تازهای برای مردم شبیه تلاش برای فرار دادن او از مجازات به نظر میرسید.
چند ماه بعد، در محلهای دیگر، سقف یک ساختمان قدیمی فروریخت و دو نفر کشته شدند. تحقیقات اولیه نشان داد که ساختمان سالها پیش باید تخلیه میشد، اما مالک و چند مسئول محلی هشدارها را جدی نگرفته بودند. مردم دوباره به خیابان آمدند. این بار نام یونس هم در شعارها شنیده میشد، با آنکه هیچ ارتباطی با ساختمان نداشت. یکی از سخنرانان گفت: «اگر از اول با آدمهای بیمسئولیت محکم برخورد میکردیم، کار به اینجا نمیرسید.» کسی پرسید یونس چه ربطی به این حادثه دارد. سخنران جواب روشنی نداد؛ فقط گفت مسئله این است که باید با بیمسئولیتی مبارزه کرد. جمعیت تشویق کرد. برای آنها، یونس دیگر فقط کارمندی نبود که در یک پرونده کوتاهی کرده بود. او به نشانهای تبدیل شده بود که میشد هر بار برای توضیح یک ناکامی تازه به آن اشاره کرد. هرچه مشکلات شهر پیچیدهتر میشد، تصویر او سادهتر و مفیدتر به نظر میرسید.
کمکم، هر گروهی در شهر فهمید که متهمکردن یک نفر میتواند توجه مردم را از پرسشهای دشوارتر منحرف کند. مدیران میتوانستند با محکومکردن کارمند خطاکار، دربارهی نقصهای اداره سکوت کنند. صاحبان ساختمانها میتوانستند از یکدیگر حمایت کنند و تقصیر را به گردن کارگر یا بازرس بیندازند. خانوادهها میتوانستند دربارهی مشکلات خودشان کمتر حرف بزنند، اگر در عوض کسی بیرون از خانه وجود داشت که همه از او متنفر باشند. حتی کسانی که از بیعدالتی رنج میبردند، گاهی به این سازوکار پناه میبردند؛ چون خشم مشترک، برای مدتی کوتاه، آنها را از احساس تنهایی نجات میداد. هیچکس لازم نبود بهتنهایی با ترس از آینده، بیاعتمادی به نهادها یا این واقعیت کنار بیاید که بعضی فاجعهها حاصل تصمیمهای متعدد و شرایطی پیچیدهاند. کافی بود همه دربارهی یک نفر توافق کنند.
یک روز، یونس برای انجام کاری به مرکز شهر رفت. در میدان، جمعیتی دور تابلوی بزرگی جمع شده بود که روی آن نوشته بودند: «شهر ما، مسئولیت ما». شهردار در سخنرانیاش از اصلاحات تازه، نظارت بیشتر و برخورد قاطع با متخلفان گفت. مردم کف زدند. یونس در انتهای جمعیت ایستاد و به چهرهها نگاه کرد. بعضی از همان کسانی که برای اخراج او امضا جمع کرده بودند، حالا از ضرورت پاسخگویی حرف میزدند؛ بعضی از خانوادههایی که او را مقصر رنجشان میدانستند، واقعاً عزیزانشان را از دست داده بودند و حق داشتند خشمگین باشند. یونس نمیتوانست بگوید هیچ خطایی نکرده است. هنوز هم وقتی به آن گزارش فکر میکرد، میدانست باید زودتر اقدام میکرد. اما میدانست چیز دیگری نیز رخ داده است: مجازات او دیگر به اندازهی اصلاح شهر اهمیت نداشت؛ گاهی حتی جای آن را گرفته بود.
وقتی سخنرانی تمام شد، پسربچهای از پدرش پرسید: «بابا، اگه دیگه هیچکس اشتباه نکنه، چی میشه؟» پدر لبخندی زد و گفت: «اونوقت همهچیز درست میشه.» یونس سرش را پایین انداخت و از میدان بیرون رفت. میدانست این پاسخ درست نیست. حتی اگر همه مراقب بودند، حتی اگر هیچکس در کارش کوتاهی نمیکرد، باز هم بیماری، تصادف، شکست و مرگ وجود داشت. بعضی مشکلات با اصلاح یک خطا حل میشدند، اما بعضی دیگر به زمان، منابع، همکاری و گاهی پذیرش محدودیتهای زندگی نیاز داشتند. بااینحال، حقیقتی که مردم به آن احتیاج داشتند، سادهتر از این حرفها بود. آنها نمیخواستند هر بار بپرسند چه چیزی خراب شده، چه کسانی در آن نقش داشتهاند و چگونه میتوان جلوی تکرارش را گرفت. آنها میخواستند بدانند از چه کسی متنفر باشند.
از آن روز به بعد، یونس دیگر تلاش نکرد مردم را متقاعد کند که تنها مقصر نیست. او میدانست اشتباه کرده و مجازاتش را پذیرفته بود. آنچه نمیتوانست بپذیرد، این بود که شهر به جای یادگرفتن از خطای او، به حضور دائمیاش بهعنوان یک خطاکار نیاز پیدا کرده بود. او دیگر برای کاری که کرده بود مجازات نمیشد؛ برای کاری که مردم از وجودش انتظار داشتند انجام میدادند، مجازات میشد: به آنها اطمینان میداد که بدی چهره دارد، بیعدالتی همیشه از یک نفر آغاز میشود و اگر آن یک نفر حذف شود، زندگی دوباره قابلاعتماد خواهد شد.
سالها بعد، نام یونس کمتر به گوش میرسید. نسل تازهای به شهر آمده بود که حادثهی آب را به یاد نداشت. اما وقتی بحران دیگری رخ داد، روزنامهها دوباره تیترهای آشنایی زدند، جمعیت در میدان جمع شد و مردم خواستار معرفی مسئولان شدند. این بار هم یک نفر انتخاب شد؛ کسی که واقعاً اشتباه کرده بود، اما اشتباهش تنها بخشی از ماجرا بود. نامش در شهر پیچید و مردم، برای مدتی، احساس کردند بالاخره فهمیدهاند چه اتفاقی افتاده است. کسی به یاد نیاورد که این آرامش را قبلاً هم تجربه کردهاند و مشکلات، پس از رفتن قربانی قبلی، از بین نرفته بودند.
شهر به عدالت احتیاج داشت، اما کمکم به چیزی آسانتر عادت کرده بود: به قربانیای که بتواند به جای حلکردن مشکلات، احساس حلشدنشان را به مردم بدهد. و هیچکس متوجه نبود جامعهای که همیشه به یک مقصر احتیاج دارد، دیر یا زود کسی را پیدا میکند که حتی برای بیگناهیاش هم باید مجازات شود.