لذت یا رهایی؟ این دو یکی نیستند:
ما معمولاً هر تجربه‌ی خوشایندی را «لذت» می‌نامیم، اما همه‌ی احساس‌های خوب از یک جنس نیستند. گاهی چیزی خوشایند به تجربه‌ی ما اضافه می‌شود و از دریافت آن لذت می‌بریم؛ غذای مورد علاقه، موسیقی، لمس، یک منظره‌ی زیبا یا هر تجربه‌ای که خودش کیفیت خوشایندی دارد. اما گاهی اتفاقی می‌افتد که در آن هیچ چیز تازه و خوشایندی به ما اضافه نشده؛ فقط یک وضعیت ناخوشایند تمام شده است. وقتی مدت زیادی ادرارمان را نگه داشته‌ایم و بالاخره به دستشویی می‌رویم، وقتی عطسه‌ای که گیر کرده بالاخره خارج می‌شود، وقتی بعد از ساعت‌ها نشستن عضله‌ای را می‌کشیم و احساس می‌کنیم بدنمان باز شده، چیزی به زندگی ما اضافه نشده است. چیزی از روی دوش بدنمان برداشته شده. این احساس را بهتر است «رهایی» بنامیم تا «لذت».
تفاوت این دو شاید در ظاهر کوچک باشد، اما برای فهم بسیاری از رفتارهای انسانی مهم است. در لذت، ما به سمت یک تجربه‌ی خوشایند کشیده می‌شویم؛ در رهایی، از یک وضعیت ناخوشایند دور می‌شویم. یکی می‌تواند با این جمله توصیف شود که «این را می‌خواهم چون خوب است» و دیگری با این جمله که «این را می‌خواهم چون دیگر نمی‌توانم این وضعیت را تحمل کنم». البته این دو می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند؛ یک تجربه می‌تواند هم لذت‌بخش باشد و هم رهایی‌بخش. اما همیشه این‌طور نیست. گاهی چیزی که ما دنبالش هستیم، خودِ لذت نیست؛ پایان یافتن فشار است.
حالا اگر این تفاوت را جدی بگیریم، یک سؤال جالب پیش می‌آید: آیا برای رسیدن به رهایی، حتماً باید یک تجربه‌ی لذت‌بخش داشته باشیم؟ ظاهراً نه. و اینجاست که رفتارهای عجیب‌تری ظاهر می‌شوند؛ رفتارهایی که حتی ممکن است در لحظه خوشایند نباشند، اما بعد از انجامشان احساس آرامش می‌کنیم.
چرا بعضی دردها آرامش‌بخش‌اند؟
مثلاً قلنج شکستن را در نظر بگیر. ممکن است فرد بارها گردنش، انگشت‌هایش یا کمرش را بکشد تا بالاخره صدای «تق» بیاید. خودِ کشیدن همیشه لذت‌بخش نیست؛ حتی گاهی کمی ناخوشایند است. اما بعد از آن یک «آخیش» می‌آید. یا فردی را تصور کن که عضله‌ای در شانه یا کمرش گرفته و ماساژ عمیق آن نقطه برای چند لحظه دردناک است، اما بعد از رها شدن عضله احساس سبکی می‌کند. یا خارش شدیدی را تصور کن که خاراندنش خودش نوعی تحریک دردناک ایجاد می‌کند، اما در عوض فشار آزاردهنده‌ی خارش را پایین می‌آورد. در همه‌ی این مثال‌ها اگر فقط به لحظه‌ی محرک نگاه کنیم، ممکن است بپرسیم: «پس چرا چیزی که درد دارد، باید خوشایند باشد؟» اما اگر کل چرخه را ببینیم، سؤال عوض می‌شود: «شاید آنچه خوشایند است، خودِ درد نیست؛ شاید پایان یافتن وضعیت قبل از درد است.»
این تفاوت بسیار مهم است. ممکن است ما به چیزی تن بدهیم که در لحظه ناخوشایند است، چون می‌دانیم بعد از آن تنش کمتر خواهد شد. فشار می‌آید و بعد برداشته می‌شود. خارش تحریک می‌شود و بعد آرام می‌گیرد. عضله تحت فشار قرار می‌گیرد و بعد شل می‌شود. انگشت کشیده می‌شود و بعد صدای قلنج می‌آید و فرد احساس می‌کند آن چیزی که در بدنش «گیر کرده بود» دیگر آن‌قدر آزاردهنده نیست. بنابراین چیزی که رفتار را جذاب می‌کند، الزاماً کیفیت محرک نیست؛ تغییری است که در پایان ایجاد می‌کند.
اینجا یک اتفاق مهم در ذهن انسان رخ می‌دهد. اگر یک رفتار بارها با کاهش یک وضعیت ناخوشایند همراه شود، مغز می‌تواند به‌تدریج یاد بگیرد که آن رفتار را به عنوان یک راه سریع برای پایین آوردن تنش بشناسد. یعنی فرد ممکن است حتی قبل از اینکه دقیقاً بداند چه می‌خواهد، دستش را به سمت همان رفتار ببرد. نه به این دلیل که عاشق درد است، نه حتی الزاماً به این دلیل که خودِ عمل را دوست دارد؛ بلکه چون تجربه کرده است که بعد از این کار، چند لحظه بهتر می‌شود.
و اینجا از یک «رهایی» ساده به چیزی پیچیده‌تر می‌رسیم: رهایی‌های کوچک و تکرارشونده.
وقتی آدم به مینی‌رهایی‌ها گیر می‌کند:
فرض کن کسی هر بار که مضطرب می‌شود، شروع می‌کند به شکستن قلنج انگشت‌هایش. دفعه‌ی اول شاید کاملاً اتفاقی باشد. دفعه‌ی دوم متوجه می‌شود که بعد از آن کمی سبک می‌شود. چند بار دیگر که تکرار شود، رابطه‌ای میان «تنش» و «قلنج» در تجربه‌ی او شکل می‌گیرد: اضطراب می‌آید، دست سراغ انگشت‌ها می‌رود، کشش ایجاد می‌شود، صدای «تق» می‌آید و بعد یک رهایی کوچک اتفاق می‌افتد. حالا اگر چند دقیقه بعد دوباره مضطرب شود، ممکن است همان رفتار دوباره ظاهر شود.
نکته اینجاست که فرد لزوماً برای خودِ قلنج اینکار را نمی‌کند. او دنبال آن لحظه‌ی کوتاه بعد از قلنج است؛ همان «آخیش» کوچک. و اگر این چرخه ده‌ها بار در روز تکرار شود، چیزی که در ابتدا یک رفتار ساده برای کاهش تنش بوده، می‌تواند به رفتاری تبدیل شود که فرد احساس می‌کند مدام باید انجامش دهد.
همین الگو را می‌توان در رفتارهای مختلف دید: کندن پوست کنار ناخن، دستکاری یک جوش، خاراندن یک نقطه، تکان دادن پا، کشیدن مو یا دستکاری یک بخش از بدن، فشار دادن چیزی، یا حتی بعضی رفتارهای تکراری که فرد هنگام اضطراب انجام می‌دهد. این‌ها لزوماً یک اختلال واحد نیستند و نباید همه را با یک عنوان تشخیص داد؛ اما می‌توانند یک منطق مشترک داشته باشند: تنش بالا می‌رود، رفتار تکراری انجام می‌شود، برای چند لحظه تنش پایین می‌آید، و همین کاهش کوتاه‌مدت احتمال تکرار رفتار را بیشتر می‌کند.
در این حالت، چیزی که فرد به آن وابسته می‌شود ممکن است خودِ رفتار نباشد؛ بلکه تغییر ناگهانی از «بد» به «کمی بهتر» باشد. فاصله‌ی میان این دو حالت است که اهمیت پیدا می‌کند. اگر اضطراب را روی عددی فرضی تصور کنیم، فرد ممکن است از ۸ به ۵ برسد. این هنوز آرامش کامل نیست، اما همین سه واحد کاهش می‌تواند برای مغز مهم باشد. بعد دوباره تنش بالا می‌رود و دوباره همان حرکت انجام می‌شود. یک رهایی کوچک دیگر. و بعد یکی دیگر.
به همین دلیل است که گاهی یک رفتار تکراری، با اینکه فرد از انجام مداومش خسته شده، باز هم کنار گذاشته نمی‌شود. چون مسئله فقط «دوست داشتن رفتار» نیست. مسئله این است که رفتار در یک چرخه‌ی یادگیری قرار گرفته است: تنش - رفتار - کاهش تنش. و هر بار که این چرخه جواب می‌دهد، حتی اگر فقط برای چند ثانیه، مغز دلیلی برای امتحان کردن دوباره‌ی آن دارد.
پس شاید بتوان گفت بعضی عادت‌های اجباری نه از عشق به خودِ عمل، بلکه از جست‌وجوی مداوم برای رهایی‌های کوچک تغذیه می‌شوند.
و اینجا دوباره به همان تمایز اول برمی‌گردیم. اگر تصور کنیم انسان همیشه دنبال لذت است، بسیاری از این رفتارها عجیب به نظر می‌رسند: چرا کسی باید مدام قلنج بشکند؟ چرا پوستش را بکند؟ چرا یک نقطه را دوباره و دوباره دستکاری کند؟ چرا کاری را تکرار کند که حتی گاهی دردناک است؟
اما اگر بفهمیم که انسان فقط لذت‌جو نیست و گاهی با شدت زیادی به دنبال کاهش تنش است، تصویر روشن‌تر می‌شود. آنچه فرد می‌خواهد ممکن است یک لذت بزرگ نباشد؛ شاید فقط یک «آخیش» کوچک باشد.
و شاید همین «آخیش»های کوچک، اگر بارها و بارها تکرار شوند، بتوانند رفتار را به چرخه‌ای تبدیل کنند که دیگر انتخاب آگاهانه‌ی ساده‌ای نیست.
در نهایت، شاید یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های لذت و رهایی همین باشد: لذت ما را به سمت چیزی می‌کشد؛ رهایی ما را از چیزی دور می‌کند. و انسان می‌تواند آن‌قدر به تجربه‌ی دوم حساس باشد که حتی برای چند ثانیه کاهش یک فشار، رفتاری را بارها و بارها تکرار کند.
شاید به همین دلیل، بعضی رفتارهای تکراری را نباید فقط با این سؤال فهمید که «چرا این کار را دوست دارد؟» سؤال دقیق‌تر شاید این باشد:
«این کار او را برای چند لحظه از چه چیزی رها می‌کند؟»
