
ما معمولاً تصور میکنیم جهان را همانطور که هست تجربه میکنیم. رودخانهای را میبینیم، صدای پرندهای را میشنویم، گرمای آفتاب را روی پوستمان احساس میکنیم و از مجموع این تجربهها تصویری از واقعیت میسازیم. اما آیا این تصویر واقعاً همان چیزی است که در بیرون از ذهن ما وجود دارد؟
تصور کنید اگر ساختار شیمیایی مغز ما کمی متفاوت بود، جهان را چگونه تجربه میکردیم؟ ممکن بود اندازهها، رنگها، صداها یا حتی فاصلهها برایمان معنای دیگری داشته باشند. مواد روانگردان نمونهای از این تغییر را نشان میدهند؛ آنها میتوانند بدون تغییر در جهان بیرونی، تجربه ما از آن را دگرگون کنند. رودخانه همچنان همان رودخانه است، اما ممکن است برای فردی که تحت تأثیر یک ماده قرار گرفته، بزرگتر، کوچکتر یا کاملاً متفاوت به نظر برسد.
این موضوع ما را به پرسشی اساسی میرساند: آیا حواس ما برای شناخت حقیقت جهان تکامل یافتهاند یا برای زنده ماندن در آن؟
مغز انسان محصول میلیونها سال تکامل است؛ فرایندی که در آن موجوداتی باقی ماندهاند که توانستهاند محیط خود را بهاندازه کافی برای بقا تشخیص دهند. برای اجداد ما، تشخیص سریع یک شکارچی، پیدا کردن غذا، شناخت مسیر و شناسایی خطر اهمیت بیشتری از درک دقیق ماهیت نور یا ساختار اتمها داشته است. بنابراین، دستگاه ادراکی ما الزاماً برای نمایش کامل و بیطرفانه واقعیت شکل نگرفته؛ بلکه به ما کمک میکند تصویری کاربردی از محیط بسازیم.
شاید آنچه ما واقعیت مینامیم، بیش از آنکه بازتابی کامل از جهان باشد، مدلی باشد که مغز برای تعامل مؤثر با آن ساخته است.
برای درک محدودیت این مدل، کافی است به جهان حسی سایر موجودات نگاه کنیم. خفاشها با استفاده از پژواک صدا محیط اطرافشان را تشخیص میدهند. برخی مارها میتوانند تابش فروسرخ را دریافت کنند و زنبورها بخشی از طیف فرابنفش را میبینند؛ بخشی که برای چشم انسان نامرئی است.
جهان بیرونی برای همه این موجودات یکسان است، اما تجربه آنها از جهان یکسان نیست. هرکدام به واسطه دستگاه حسی خود، به جنبههایی از واقعیت دسترسی دارند که ممکن است برای دیگری کاملاً ناشناخته باشد.
ما حتی نمیدانیم چه چیزهایی را نمیتوانیم تجربه کنیم. شاید در جهان ویژگیهایی وجود داشته باشند که هیچیک از حواس انسانی قادر به دریافت مستقیم آنها نیستند. درست همانطور که زنبور نمیتواند جهان را با تجربه بصری انسان درک کند، ممکن است بخشهایی از واقعیت نیز برای ما اساساً خارج از محدوده تجربه حسی باشند.
اما اینجا پرسش جالبتری مطرح میشود: اگر درک ما از واقعیت عمدتاً بر اساس نیازهای بقا شکل گرفته است، پس چگونه میتوانیم چیزهایی را بفهمیم که تقریباً هیچ ارتباط مستقیمی با بقای روزمره ما ندارند؟ چرا میتوانیم درباره ستارههای دوردست، ماهیت نور، ساختار اتمها و قوانین حاکم بر جهان استدلال کنیم؟ شناخت فاصله یک ستاره از زمین یا فهم رفتار نور، چه مزیت مستقیمی برای اجداد ما داشته است؟ آنها برای فرار از شکارچیان یا پیدا کردن غذا نیازی به دانستن این مسائل نداشتند.
اینجاست که ریاضیات وارد بحث میشود.
ریاضیات را نمیتوان بهسادگی ادامه همان سازوکارهای حسی دانست که طی میلیونها سال برای بقا شکل گرفتهاند. حواس انسان تاریخی بسیار طولانی در تکامل دارند، اما ریاضیات به معنای یک نظام انتزاعی، نمادین و مبتنی بر برهان، پدیدهای بسیار متأخر در تاریخ بشر است. انسان مدتها پیش از شکلگیری نظامهای رسمی ریاضی، با محیط خود تعامل میکرد، خطر را تشخیص میداد، غذا پیدا میکرد و تولیدمثل میکرد. بقای او به وجود یک نظام پیچیده ریاضی وابسته نبود.
البته انسانها از گذشتههای دور روشهایی برای تشخیص و مقایسه کمیتها داشتهاند. برای مثال، یک دامدار میتوانست به ازای هر گوسفند یک سنگ در کیسه بگذارد و هنگام بازگشت، با تطبیق سنگها و گوسفندان متوجه شود که آیا همه دامها برگشتهاند یا نه. اما این روش بیش از آنکه به معنای استفاده از یک نظام انتزاعی اعداد باشد، نوعی تناظر یکبهیک میان دو مجموعه است. میان تشخیص مقدار و ساختن مفاهیم انتزاعی عدد، فاصله مهمی وجود دارد.
ریاضیات به انسان اجازه داد از تجربه مستقیم اشیا فراتر برود و درباره روابطی استدلال کند که لزوماً نمیتوان آنها را دید یا لمس کرد. عدد دو را نمیتوان در گوشهای از جهان پیدا کرد؛ نمیتوان آن را لمس کرد یا بهعنوان یک شیء فیزیکی نشان داد. آنچه میتوانیم ببینیم، دو سیب یا دو سنگ است؛ اما مفهوم انتزاعی عدد دو چیزی فراتر از اشیایی است که آن را با آنها نمایش میدهیم.
رابطهای مانند ۲+۳=۵ به زبان، فرهنگ یا شکل ظاهری نمادها وابسته نیست. میتوان آن را با کلمات، نشانهها یا روشهای متفاوت بیان کرد، اما رابطهای که بیان میکند تغییر نمیکند.
اینجا میتوان به یک نتیجه جالب رسید: اگر حواس ما جهان را از دریچه نیازهای زیستی و سازوکارهای تکاملیافته برای بقا به ما نشان میدهند، اما ریاضیات امکان شناخت روابطی را فراهم میکند که مستقل از این دستگاه حسی هستند، پس شاید ریاضیات به حقیقت جهان نزدیکتر از تجربه حسی ما باشد. نه به این معنا که ریاضیات بهتنهایی تمام واقعیت را آشکار میکند، بلکه به این معنا که اعتبار روابط ریاضی به چگونگی دیدن، شنیدن یا احساس کردن ما وابسته نیست.
البته ریاضیات بهتنهایی نمیتواند مشخص کند کدام توصیف ریاضی، جهان فیزیکی ما را بهدرستی توضیح میدهد. برای پیوند دادن یک مدل ریاضی به واقعیت بیرونی، همچنان به مشاهده و آزمون نیاز داریم. اما خود روابط ریاضی را نمیتوان صرفاً به تجربههای حسی انسان فروکاست. ما با استفاده از ریاضیات میتوانیم درباره چیزهایی استدلال کنیم که از محدوده تجربه مستقیم ما خارجاند؛ و سپس با کمک علم، بررسی کنیم که این روابط چگونه در جهان واقعی نمود پیدا میکنند.
و اینجا میتوانیم پرسش دیگری مطرح کنیم: اگر روزی با موجودات فرازمینی روبهرو شویم، چگونه با آنها ارتباط برقرار خواهیم کرد؟
ممکن است دستگاه حسی آنها هیچ شباهتی به دستگاه حسی ما نداشته باشد. شاید رنگها را به شکلی کاملاً متفاوت تجربه کنند، صدا برایشان معنای دیگری داشته باشد یا اساساً جهان را از مسیری ادراکی بشناسند که برای ما قابل تصور نیست. در چنین شرایطی، چگونه میتوانیم مطمئن شویم مفاهیمی که برای ما بدیهیاند، برای آنها نیز قابل فهم هستند؟
در فیلم (1997) Contact، یکی از نخستین راههای برقراری ارتباط با موجودات فرازمینی، ارسال الگوهای ریاضی است. این انتخاب تصادفی نیست. ریاضیات میتواند نقطه شروعی برای ارتباط میان موجوداتی باشد که زبانها و دستگاههای ادراکی کاملاً متفاوتی دارند.
البته نمیتوان با قطعیت گفت موجودات فرازمینی ریاضیات را دقیقاً به شکل ما صورتبندی میکنند یا از همان نمادها و روشهای استدلالی استفاده خواهند کرد. اما اگر در جهانی با همان ساختارهای فیزیکی زندگی کنند، روابط ریاضی مستقل از زبان و دستگاه ادراکیشان قابل کشفاند.
برای مثال، مجموع زوایای داخلی یک مثلث در هندسه اقلیدسی ۱۸۰ درجه است. این رابطه به زبان فارسی یا انگلیسی وابسته نیست؛ هر تمدنی که هندسه اقلیدسی را بررسی کند، میتواند به آن برسد. البته در هندسههای نااقلیدسی، بهویژه در فضاهای خمیده، مجموع زوایا لزوماً ۱۸۰ درجه نخواهد بود؛ اما همین تفاوت نیز در قالب روابط ریاضی قابل توصیف است.
شاید ریاضیات یکی از معدود زبانهایی باشد که امکان عبور از مرزهای ادراکی و زبانی را فراهم میکند؛ زبانی که برای فهم آن لزوماً نباید جهان را مانند ما تجربه کرد.
در نهایت، شاید مسئله اصلی این نباشد که حواس ما تا چه اندازه جهان را درست نشان میدهند، بلکه این باشد که تا چه اندازه آمادگی داریم محدودیت آنها را بپذیریم. ما موجوداتی هستیم که با ابزارهای حسی محدود، تصویری از جهان ساختهایم؛ اما همین موجودات توانستهاند با کمک استدلال، ریاضیات و علم، به وجود چیزهایی پی ببرند که هرگز مستقیماً ندیدهاند.
شاید بزرگترین دستاورد انسان این نباشد که توانسته جهان را ببیند؛ بلکه این باشد که فهمیده آنچه میبیند، تمام جهان نیست.