
ما معمولاً تصور میکنیم جهان را همانطور که هست میبینیم. ممکن است دربارهٔ بعضی چیزها اشتباه کنیم، اطلاعاتمان ناقص باشد یا در تشخیص یک اتفاق دچار خطا شویم، اما فرض میکنیم با اصلاح اشتباهاتمان میتوانیم به شناخت دقیقتری از واقعیت برسیم. انگار جهان در بیرون از ما وجود دارد، ویژگیهای مشخصی دارد و ذهن ما ابزاری است که میتواند بهتدریج آن ویژگیها را کشف کند. اما آیا واقعاً میدانیم آنچه تجربه میکنیم چقدر به جهان مستقل از ذهنمان شباهت دارد؟ آیا ممکن است حتی بنیادیترین تصورات ما دربارهٔ واقعیت، تحت تأثیر شیوهای باشند که مغزمان برای تجربهکردن جهان به کار میگیرد؟
برای شروع، کافی است به تأثیر وضعیت مغز بر تجربهٔ انسان فکر کنیم. مواد روانگردانی مانند LSD یا کانابیس میتوانند در برخی افراد ادراک، احساس زمان، تجربهٔ رنگها و معنایی را که به تجربهها نسبت میدهند، تغییر دهند. رنگها ممکن است شدیدتر به نظر برسند، زمان کشدار احساس شود یا ارتباط میان اشیا و افکار به شکلی غیرمعمول تجربه شود. اهمیت این مثال صرفاً در غیرعادیبودن چنین تجربههایی نیست؛ بلکه در این است که تجربهٔ انسان از جهان تا چه اندازه به وضعیت دستگاه شناختی او وابسته است. البته تجربههای ناشی از این مواد یکسان نیستند و نمیتوان تمام تغییرات ادراکی را به یک شکل توضیح داد. بااینحال، همین مثال نشان میدهد که آنچه در یک وضعیت مغزی بهصورت جهان تجربه میکنیم، الزاماً تنها تجربهٔ ممکنی نیست که یک دستگاه عصبی انسانی میتواند داشته باشد.
برای دیدن اهمیت این مسئله لازم نیست به سراغ مواد روانگردان برویم. انسانها از نظر ساختار عصبی، تجربههای گذشته، حساسیتهای حسی و شیوههای پردازش اطلاعات با یکدیگر تفاوت دارند. حتی در شرایط معمول نیز دو نفر ممکن است از یک موقعیت تجربههای متفاوتی داشته باشند. یکی از تماشای یک منظره احساس آرامش کند و دیگری مضطرب شود؛ یکی جزئیاتی را ببیند که دیگری نادیده میگیرد؛ یکی اتفاقی را تهدیدآمیز بداند و دیگری آن را بیاهمیت تلقی کند. آنها با محیطی مشترک مواجه شدهاند، اما جهانِ تجربهشدهٔ آنها کاملاً یکسان نیست.
اینجا باید میان جهان و تجربهٔ جهان تمایز بگذاریم. وقتی میگوییم دو نفر یک رودخانه را متفاوت تجربه میکنند، لزوماً نمیگوییم دو رودخانهٔ متفاوت در بیرون از آنها وجود دارد. ممکن است رودخانهای مستقل از تجربهٔ هر دو وجود داشته باشد، اما هرکدام فقط جنبههایی از آن را تجربه کنند یا ویژگیهایش را به شیوهای متفاوت ادراک کنند. این تمایز ساده به نظر میرسد، اما ما را به پرسشی دشوار میرساند: اگر هیچکدام از ما جهان را بیرون از دستگاه شناختی خود تجربه نمیکنیم، از کجا میدانیم شناخت ما تا چه اندازه با واقعیت مستقل از ذهنمان مطابقت دارد؟
شاید پاسخ نخست این باشد که تجربههای ما صرفاً متفاوتاند و با مشاهده، آزمایش و استدلال میتوانیم خطاهایمان را اصلاح کنیم. این پاسخ بخش مهمی از حقیقت را در خود دارد. علم به ما امکان میدهد تفسیرهای مختلف را مقایسه کنیم، پیشبینیهایشان را بیازماییم و ببینیم کدامیک در برابر شواهد تازه بهتر دوام میآورد. اگر نظریهای بتواند پدیدههایی را پیشبینی کند که نظریهای دیگر از توضیح آنها ناتوان است، دلیلی داریم که آن را از نظر علمی برتر بدانیم. اگر روشی بارها نتایج قابلتکراری تولید کند، میتوانیم اعتماد بیشتری به آن داشته باشیم.
اما این پاسخ پرسش اصلی را بهطور کامل حل نمیکند. ما برای مشاهدهکردن، ابزار ساختن، آزمایشکردن و تفسیر نتایج نیز به دستگاه شناختی خود وابستهایم. حتی دادههایی که با ابزارهای علمی به دست میآوریم، باید از طریق مفاهیم، نظریهها و روشهای تفسیر ما قابلفهم شوند. ابزارها میتوانند محدودیتهای حواس را جبران کنند و روشهای مستقل امکان بررسی خطاها را فراهم آورند، اما هیچیک ما را به نقطهای کاملاً بیرون از تمام چارچوبهای شناختیمان منتقل نمیکند تا بتوانیم تصویر ذهنی خود را مستقیماً با واقعیتِ مستقل از هرگونه تجربه مقایسه کنیم.
این به معنای بیارزشبودن علم یا ناممکنبودن شناخت معتبر نیست. میان این ادعا که میتوانیم جهان را بشناسیم و این ادعا که میتوانیم مطابقت کامل شناخت خود با واقعیت را از موضعی کاملاً بیرونی اثبات کنیم، تفاوت وجود دارد. ممکن است شناخت ما واقعاً به واقعیت نزدیکتر شود، حتی اگر نتوانیم این نزدیکی را با قطعیت مطلق اثبات کنیم. علم میتواند شناخت ما را دقیقتر کند، خطاهایمان را کاهش دهد و پیشبینیهای موفقتری در اختیارمان بگذارد؛ اما موفقیت یک نظریه در توضیح و پیشبینی پدیدهها، بهخودیخود ثابت نمیکند که آن نظریه تمام ماهیت واقعیت را آشکار کرده است.
در اینجا باید میان دو ادعا تفاوت بگذاریم. یک ادعا این است که حقیقت مستقلی از باورهای ما وجود ندارد. ادعای دیگر این است که ممکن است حقیقتی مستقل وجود داشته باشد، اما ما نتوانیم با قطعیت مطلق بفهمیم شناختمان دقیقاً با آن مطابقت دارد. این دو ادعا یکسان نیستند. میتوانیم وجود جهانی مستقل از ذهن را بپذیریم و در عین حال اعتراف کنیم که شناخت ما همیشه از مسیر ابزارهای شناختی خودمان به دست میآید. چنین دیدگاهی نه وجود حقیقت را انکار میکند و نه ادعا دارد که انسان محکوم به ناآگاهی است؛ بلکه میان واقعیت و میزان دسترسی ما به آن فاصلهای احتمالی باقی میگذارد.
این تمایز ما را از افتادن در دام نسبیگرایی سادهانگارانه نیز دور میکند. اگر دو نفر دربارهٔ یک اتفاق تاریخی دو ادعای متناقض داشته باشند، نمیتوانیم صرفاً بگوییم هر دو حقیقت خودشان را دارند. ممکن است یکی درست بگوید و دیگری اشتباه کند. حتی اگر هر دو به باورهایشان اطمینان داشته باشند، احساس آرامش کنند و بتوانند بر اساس باورشان زندگی کنند، این ویژگیها بهتنهایی تعیین نمیکنند کدام ادعا درست است. کارآمدبودن یک باور برای زندگی، با مطابقت آن با واقعیت یکسان نیست. یک تفسیر میتواند به انسان کمک کند با شرایطش کنار بیاید، اما همچنان نادرست باشد؛ همانطور که یک حقیقت میتواند دردناک باشد، بدون آنکه دردناکبودنش آن را نادرست کند.
بااینحال، مسئله فقط به خطاهای ما در شناخت یک جهان ازپیشتعریفشده محدود نمیشود. پرسش دیگری نیز وجود دارد: آیا شیوهای که جهان را به کمک آن توصیف و دستهبندی میکنیم، تا حدی به ساختار ذهنمان وابسته نیست؟
ما اشیا را از یکدیگر جدا میکنیم، به آنها نام میدهیم، مرزهایی میانشان میکشیم و روابطی میان آنها برقرار میکنیم. برای مثال، یک رودخانه را شیئی مشخص در نظر میگیریم، درحالیکه از نظر فیزیکی با مجموعهای از آب، رسوبات، مواد محلول، حرکت و تعامل با محیط روبهرو هستیم. مرز رودخانه نیز بسته به هدف اندازهگیری و معیاری که انتخاب میکنیم، میتواند به شکلهای متفاوتی تعریف شود. این به معنای خیالیبودن رودخانه نیست؛ بلکه نشان میدهد میان وجود یک پدیده و شیوهای که ما آن را بهعنوان یک چیز مشخص توصیف میکنیم، تفاوت وجود دارد.
به همین ترتیب، مفاهیمی مانند زمان، علت، شیء و رویداد در سازماندهی تجربهٔ ما نقش اساسی دارند. ما جهان را به کمک چنین مفاهیمی قابلفهم میکنیم، اما نمیتوانیم بهسادگی تمام این چارچوبها را کنار بگذاریم و از بیرون آنها دربارهٔ واقعیت داوری کنیم. این احتمال مطرح میشود که برخی از ویژگیهایی که در توصیف جهان به کار میبریم، علاوه بر ارتباط با ساختار واقعیت، به شیوهٔ تجربه و مفهومسازی ما نیز وابسته باشند. البته از این نکته نمیتوان نتیجه گرفت که این ویژگیها صرفاً ساختهٔ ذهناند؛ مسئله این است که تعیین سهم واقعیت و سهم چارچوب شناختی ما همیشه ساده نیست.
فرض کنیم فردی از بدو تولد دستگاه شناختی متفاوتی داشته باشد. او بعضی تفاوتهای محیط را تشخیص دهد که ما قادر به تشخیص آنها نیستیم، رنگها را به شکلی دیگر تجربه کند یا به جنبههایی از جهان حساس باشد که برای ما ناشناختهاند. آیا باید بگوییم او جهان را اشتباه میبیند، چون تجربهاش با تجربهٔ اکثریت تفاوت دارد؟ صرفاً از اینکه بیشتر انسانها پدیدهای را تجربه نمیکنند، نمیتوان نتیجه گرفت که تجربهٔ فردی که آن را تجربه میکند نامعتبر است. اما از سوی دیگر، متفاوتبودن تجربه نیز ثابت نمیکند که آن فرد به حقیقتی دسترسی دارد که دیگران از آن محروماند.
برای ارزیابی چنین ادعایی باید میان سه موضوع تمایز بگذاریم: تفاوت در تجربهٔ ذهنی، تفاوت در توانایی تشخیص جنبههای جهان و تفاوت در درستی باورهای مربوط به جهان. این سه میتوانند با یکدیگر ارتباط داشته باشند، اما هیچکدام بهتنهایی دیگری را تضمین نمیکند.
همین تمایز در بحث تفاوتهای روانشناختی نیز اهمیت دارد. متفاوتبودن تجربهٔ یک فرد بهخودیخود به معنای بیمار بودن او نیست؛ اما از این نکته نیز نمیتوان نتیجه گرفت که اختلالهای روانی صرفاً نامهایی هستند که جامعه برای تجربههای نامعمول انتخاب کرده است. اختلالهایی مانند اسکیزوفرنی و دوقطبی پیچیدهاند و میتوانند بر ادراک، تفکر، خلق و عملکرد روزمره تأثیر بگذارند. بنابراین، باید میان تفاوت فردی، تجربهٔ نامعمول و وضعیتی که با رنج یا اختلال جدی در عملکرد همراه است، تمایز گذاشت. پرسش فلسفی این است که آیا تجربهٔ اکثریت بهخودیخود معیار نهایی حقیقت است. پاسخ منفی است؛ اکثریت نیز میتواند اشتباه کند. اما این واقعیت به ما اجازه نمیدهد هر تجربهٔ متفاوتی را نشانهٔ شناختی برتر از واقعیت بدانیم.
از اینجا میتوان به پرسشی بنیادیتر رسید: دستگاه شناختی انسان اساساً برای چه چیزی شکل گرفته است؟ آیا مغز ما ابزاری است که در درجهٔ اول برای کشف حقیقت تکامل یافته، یا سامانهای است که به ما امکان میدهد در محیط زندگی کنیم، خطرها را تشخیص دهیم، منابع را پیدا کنیم و پیامدهای احتمالی رفتارهایمان را پیشبینی کنیم؟
این دو کار لزوماً با یکدیگر تعارض ندارند. شناخت دقیق محیط میتواند برای بقا مفید باشد و توانایی تشخیص الگوهای واقعی میتواند مزیت تکاملی ایجاد کند. اما از این موضوع نمیتوان نتیجه گرفت که دستگاه شناختی انسان باید تصویری کامل و بینقص از واقعیت ارائه دهد. برای زندهماندن، ممکن است لازم نباشد تمام ماهیت جهان را بشناسیم؛ کافی است اطلاعاتی در اختیار داشته باشیم که برای عملکردن در محیط مناسب باشد.
فرض کنیم اجداد ما برای بقا نیاز داشتهاند حرکت یک جانور را تشخیص دهند، فاصلهٔ یک پرتگاه را تخمین بزنند یا نشانههای وجود غذا و خطر را شناسایی کنند. در چنین شرایطی، دستگاه شناختیای که بتواند بهسرعت الگوهای کاربردی را تشخیص دهد، میتواند مزیت داشته باشد. اما شناختی که برای انجام یک کار بهاندازهٔ کافی دقیق است، الزاماً تمام جنبههای موضوع را آشکار نمیکند.
شاید مغز ما بیشتر از آنکه آینهای برای بازتاب کامل جهان باشد، سامانهای برای ساختن مدلی قابلاستفاده از آن باشد؛ مدلی که به ما کمک میکند تصمیم بگیریم، پیشبینی کنیم و رفتارمان را تنظیم کنیم. یک نقشهٔ خوب لازم نیست تمام جزئیات یک شهر را نشان دهد؛ کافی است برای هدفی که داریم، اطلاعات مناسبی در اختیارمان بگذارد. بااینحال، اگر نقشهای برای یافتن مسیر مناسب باشد، نمیتوانیم فرض کنیم که به همین دلیل تمام ویژگیهای شهر را نیز نشان میدهد.
شاید تجربهٔ انسانی از جهان هم چنین وضعیتی داشته باشد. ما میتوانیم به کمک دستگاه شناختی خود بسیاری از پدیدهها را بشناسیم، نظریههایی دقیق بسازیم و ابزارهایی تولید کنیم که محدودیت حواس را جبران کنند؛ بدون آنکه تضمینی داشته باشیم که این موفقیتها تمام ساختار واقعیت مستقل از ذهن را آشکار کردهاند.
البته این پرسش همچنان باقی میماند که اگر نمیتوانیم شناخت خود را از موضعی کاملاً بیرونی با واقعیت مقایسه کنیم، چگونه میتوانیم تشخیص دهیم کدام تفسیر به واقعیت نزدیکتر است. پاسخ این نیست که هیچ معیاری نداریم، بلکه این است که معیارهای ما غیرمستقیماند و به بررسی مداوم نیاز دارند. میتوانیم تفسیرها را در برابر شواهد تازه قرار دهیم، از روشهای مستقل استفاده کنیم، پیشبینیهایشان را بیازماییم و به دنبال توضیحهایی باشیم که با دادههای بیشتری سازگارند. این روشها امکان ساختن شناختهای قابلاعتمادتر را فراهم میکنند، حتی اگر نتوانیم تضمین کنیم که به حقیقت نهایی رسیدهایم.
بنابراین، ممکن است میان حقیقت و بهترین شناخت در دسترس ما فاصلهای باقی بماند؛ فاصلهای که بتوانیم آن را کاهش دهیم، اما نتوانیم با قطعیت مطلق از میان ببریم. این فاصله به معنای بیفایدهبودن جستوجوی حقیقت نیست. برعکس، اگر شناخت ما میتواند دقیقتر شود، بررسی شواهد و اصلاح باورها اهمیت بیشتری پیدا میکند. ناتوانی در تضمین شناخت کامل، دلیلی برای کنارگذاشتن تلاش برای شناخت بهتر نیست.
بااینحال، ما همیشه فقط به دنبال شناخت واقعیت نیستیم. گاهی توضیحی را میپذیریم چون به ما آرامش میدهد، با تصویرمان از خود سازگار است یا جهان را برایمان قابلتحملتر میکند. ممکن است انسان برای حفظ باورهایش، شواهد ناسازگار را نادیده بگیرد یا اتفاقات را به شکلی تفسیر کند که با انتظاراتش هماهنگ باشند. این نیاز روانی به معنا و انسجام میتواند شناخت حقیقت را دشوار کند، اما به این معنا نیست که انسان همیشه حقیقت را کنار میگذارد. ما میتوانیم برای شناخت واقعیت تلاش کنیم و در عین حال تحت تأثیر انگیزهها و محدودیتهایی باشیم که این تلاش را دشوار میکنند.
شاید یکی از دشوارترین کارها این باشد که میان اطمینان روانی و دلیل معرفتی تفاوت بگذاریم. ممکن است به باوری اطمینان داشته باشیم، بیآنکه شواهد کافی برای آن در اختیارمان باشد. ممکن است باور مشترک یک جامعه چیزی را طبیعی و بدیهی جلوه دهد، درحالیکه آن باور محصول تاریخ، فرهنگ و شرایط خاصی باشد. همچنین ممکن است توضیحی که سالها با آن زندگی کردهایم، در بعضی جنبهها درست و در بعضی جنبهها نادرست باشد. پذیرفتن این احتمالها به معنای بیارزشبودن شناخت نیست؛ بلکه یادآوری میکند که باورهای ما نیز باید در معرض بررسی و اصلاح باقی بمانند.
در نهایت، شاید لازم باشد حقیقت را از تصور سادهٔ یک تصویر کامل و بیواسطه از جهان جدا کنیم. ممکن است حقیقتی مستقل از ذهن ما وجود داشته باشد، اما تجربهٔ ما از آن همیشه از مسیر ساختارهای شناختیمان عبور کند. ممکن است بعضی نظریهها واقعاً به واقعیت نزدیکتر باشند، حتی اگر نتوانیم این نزدیکی را از نقطهای کاملاً بیرونی اثبات کنیم. علم، مشاهده و استدلال میتوانند شناخت ما را بهبود دهند، بدون آنکه تمام محدودیتهای شناختی ما را از میان ببرند.
شاید مسئله این نیست که حقیقت وجود ندارد؛ مسئله این است که ما هرگز نمیتوانیم از بیرونِ ذهن خودمان به آن نگاه کنیم. ما با ذهن خود جهان را تجربه میکنیم، با مفاهیم خود آن را توصیف میکنیم و با ابزارهای شناختی خود دربارهٔ درستی توصیفهایمان داوری میکنیم. این به معنای آن نیست که همهٔ توصیفها به یک اندازه معتبرند یا هیچگاه نمیتوانیم به شناختی قابلاعتماد برسیم. ممکن است برخی از توصیفهای ما به واقعیت نزدیکتر باشند و برخی دیگر از آن فاصله داشته باشند؛ اما حتی بهترین شناخت ما نیز لزوماً تمام حقیقت را در بر نمیگیرد.
شاید این فاصله نشانهٔ شکست انسان در شناخت جهان نباشد؛ شاید فقط یادآوری این نکته باشد که شناختن جهان و داشتن دسترسی کامل به حقیقت آن، دو چیز متفاوتاند. ما میتوانیم حقیقت را جستوجو کنیم، باورهایمان را اصلاح کنیم و به شناختی بهتر برسیم، بدون آنکه ادعا کنیم تمام محدودیتهای ذهنمان را پشت سر گذاشتهایم.
شاید حقیقت مستقل از ما وجود داشته باشد؛ اما آنچه ما از حقیقت در اختیار داریم، همیشه از مسیر انسانی میگذرد که میبیند، تجربه میکند، تفسیر میکند و میکوشد جهان را بفهمد.