
انگار در دنیای امروز، انسان حتی برای انسان بودن هم باید عملکرد قابل قبولی داشته باشد. باید هر روز کمی آگاهتر شود، از اشتباهاتش درس بگیرد، زخمهایش را درمان کند، دیگران را ببخشد، احساساتش را مدیریت کند و نسخهی بهتری از خودش بسازد. خشمگین بودن نیازمند کنترل است، حسادت باید به خودشناسی تبدیل شود، خودخواهی باید اصلاح شود و حتی غمگین بودن هم بهتر است در نهایت به فرصتی برای رشد شخصی منتهی شود. گویی هیچ احساسی اجازه ندارد صرفاً وجود داشته باشد؛ هرکدام باید به نتیجهای سازنده برسند.
اما چرا اینقدر از انسان انتظار داریم که همیشه در مسیر بهتر شدن باشد؟ چرا نمیتوانیم بپذیریم که گاهی آدمها فقط خستهاند، حوصلهی درک کردن ندارند، نمیخواهند ببخشند، از موفقیت دیگری خوشحال نمیشوند یا ترجیح میدهند برای مدتی فقط به خودشان فکر کنند؟ چه چیزی باعث شده است که حتی ضعفهای معمول انسانی را هم به مسئلهای برای اصلاح تبدیل کنیم؟
شاید بخشی از این انتظار از تصویری آرمانی دربارهی انسان میآید؛ انسانی که همیشه منطقی است، بر احساساتش مسلط است، از دیگران کینه به دل نمیگیرد، در برابر رنجها صبور است و در هر موقعیتی میتواند واکنشی پخته و اخلاقی نشان دهد. چنین انسانی در کتابها و توصیههای روانشناختی و اخلاقی بسیار دیده میشود، اما در زندگی واقعی، کمتر کسی میتواند همیشه مطابق این تصویر رفتار کند. بااینحال، ما گاهی همین تصویر غیرواقعی را به معیاری برای قضاوت خود و دیگران تبدیل میکنیم.
مشکل فقط این نیست که چنین انتظاری دستنیافتنی است؛ بلکه ممکن است رابطهی ما را با احساسات خودمان هم تغییر دهد. وقتی از خشمگین شدن شرمنده میشویم، به جای فهمیدن خشم، تلاش میکنیم آن را پنهان کنیم. وقتی حسادت میکنیم، پیش از آنکه بفهمیم این احساس از کجا آمده، خودمان را بابت داشتنش سرزنش میکنیم. وقتی نمیتوانیم کسی را ببخشیم، تصور میکنیم هنوز به بلوغ عاطفی نرسیدهایم. در نتیجه، به جای مواجههی صادقانه با آنچه درونمان میگذرد، مشغول اجرای تصویری از انسانی میشویم که قرار است همیشه خوب، آرام و فهمیده باشد.
اما احساسات، صرفاً به این دلیل که ناخوشایندند، غیراخلاقی نیستند. حسادت داشتن با آسیب زدن به کسی از روی حسادت یکسان نیست. خشمگین بودن با تحقیر یا خشونتورزی تفاوت دارد. خودخواهی گاهی فقط به معنای نادیده نگرفتن نیازهای خود است و گاهی میتواند به بیتوجهی جدی به حقوق دیگران تبدیل شود. حتی بیحوصلگی هم لزوماً نشانهی بیمسئولیتی نیست؛ ممکن است انسان در روزهایی توان عاطفی و ذهنی کمتری داشته باشد. ما اغلب میان تجربهی یک احساس و انتخاب رفتاری که بر اساس آن انجام میدهیم، تمایز کافی قائل نمیشویم.
شاید انسان حق داشته باشد احساسات نامطلوبی داشته باشد، اما این حق به معنای آزادی مطلق برای تبدیل آن احساسات به رفتارهای آسیبزننده نیست. کسی نمیتواند به دلیل خشم، دیگری را تحقیر کند و سپس از حق خشمگین بودنش دفاع کند. نمیتواند به نام خودخواهی، حقوق دیگران را نادیده بگیرد یا به بهانهی ناتوانی در بخشیدن، عمداً به دیگری آسیب برساند. پذیرش پیچیدگی انسان نباید به راهی برای فرار از مسئولیت تبدیل شود. تفاوت مهمی وجود دارد میان اینکه اجازه دهیم یک احساس در ما وجود داشته باشد و اینکه هر رفتاری را که از آن احساس سرچشمه میگیرد، موجه بدانیم.
بااینحال، شاید یکی از شکلهای پنهان خشونت علیه خودمان این باشد که حتی در خلوت نیز به خودمان اجازهی ناکامل بودن نمیدهیم. انگار همیشه ناظری درونی حضور دارد که رفتارمان را ارزیابی میکند: آیا به اندازهی کافی صبور بودی؟ آیا واکنش مناسبی نشان دادی؟ آیا از این اتفاق چیزی یاد گرفتی؟ آیا توانستی ببخشی؟ آیا امروز از دیروز بهتر بودی؟ حتی استراحت هم گاهی به فعالیتی هدفمند تبدیل میشود که باید ما را برای عملکرد بهتر آماده کند. در چنین وضعیتی، انسان هیچوقت صرفاً زندگی نمیکند؛ دائماً خودش را مدیریت و اصلاح میکند.
شاید لازم باشد میان رشد کردن و موظف بودن به رشد کردن تفاوت بگذاریم. رشد میتواند انتخابی ارزشمند باشد، اما اگر به تکلیفی دائمی تبدیل شود، ممکن است خودش به منبع تازهای از فشار بدل شود. انسان مجبور نیست از هر شکست، درسی بزرگ بیرون بکشد؛ لازم نیست هر رنجی را به فرصتی برای خودشناسی تبدیل کند و هر رابطهی دشواری را با بخشش به پایان برساند. گاهی یک اتفاق فقط دردناک است، یک روز فقط بد میگذرد و یک احساس ناخوشایند هم ممکن است بدون آنکه معنای عمیقی داشته باشد، مدتی در ما باقی بماند.
از طرف دیگر، همیشه بهتر شدن میتواند به شکل ظریفی ارزش انسان را به عملکرد اخلاقی و روانی او وابسته کند. گویی تا وقتی در حال اصلاح خود هستیم، شایستهی احترامیم؛ اما اگر مدتی در همان نقطه بمانیم، اگر اشتباه کنیم یا نتوانیم واکنش ایدهآلی داشته باشیم، چیزی از ارزشمان کم میشود. درحالیکه انسانها پیش از آنکه پروژههایی برای بهینهسازی باشند، موجوداتی با محدودیت، تناقض، نیاز و نوساناند. ارزش یک انسان را نمیتوان به میزان پیشرفتش در تبدیل شدن به نسخهای آرمانی از خودش تقلیل داد.
شاید حق بد بودن، در حقیقت حقِ همیشه خوب نبودن است؛ حق داشتن روزهایی که در آنها بخشنده نیستیم، صبور نیستیم، سخاوتمند نیستیم و حتی خودمان را هم چندان دوستداشتنی نمیبینیم. حق اینکه بدون انکار مسئولیت رفتارمان، احساساتمان را به رسمیت بشناسیم و برای هر نقص کوچکی فوراً حکم اصلاح صادر نکنیم.
شاید انسان زمانی فرصت واقعی برای بهتر شدن پیدا میکند که مجبور نباشد در تمام لحظات خوب به نظر برسد. وقتی بتواند بدون ترس از قضاوت، به خودش اعتراف کند که حسادت کرده، خشمگین شده، اشتباه کرده یا حتی برای مدتی از تلاش برای بهتر بودن خسته شده است. شاید ما به جای اینکه همیشه از خودمان بپرسیم «چطور میتوانم آدم بهتری باشم؟»، گاهی باید اجازه دهیم پرسش دیگری هم وجود داشته باشد: «آیا میتوانم همین حالا، با تمام نقصها و احساسات ناخوشایندم، هنوز خودم را به رسمیت بشناسم؟»
به قول معروف:
"It's okay to not be okay."