
چند پست از شیما کاتوزیان را در اینستاگرام میدیدم. حرفهایش دربارهٔ مردها بود؛ اینکه محور زندگیتان را مردها قرار ندهید، خودتان را در رابطه گم نکنید و زندگیتان را به حضور یک مرد گره نزنید. در ذهنم، حرفهایش رنگی از تقابل داشتند؛ انگار برای اینکه زنی خودش را پیدا کند، لازم است ابتدا مرد را از مرکز زندگیاش بیرون بکشد. با خودم فکر کردم چقدر عجیب است که گاهی آدمها برای دفاع از استقلال، از رابطه با جنس مخالف تصویری میسازند که انگار قرار است همه را از یک جنس و یک تجربه بدانند.
چند ساعت بعد، صدای برادرم را شنیدم. از رابطه حرف میزد؛ از اینکه زندگی بدون عشق برایش معنایی ندارد. میگفت اگر به هر دلیلی روزی در رابطه نباشد، ترجیح میدهد خودکشی کند. حرفش سنگین بود، اما چیزی که بیشتر از خود جمله ذهنم را درگیر کرد، فاصلهٔ میان این دو تصویر بود: زنی که از محوریت مرد در زندگی حرف میزد و مردی که زندگی بدون رابطه را چیزی شبیه فقدان معنای زندگی میدید.
به یاد عشق خودم افتادم؛ پسری که گاهی در توصیف علاقهاش به من میگوید من تمام دنیایش هستم. نه صرفاً بخشی از زندگیاش، نه همراهی در مسیرش؛ تمام دنیا. در چنین لحظههایی، آدم نمیتواند بهآسانی از خودش فاصله بگیرد و دربارهٔ درست یا غلط بودن این شکل از دوست داشتن حکم صادر کند. از یک طرف، میداند که هیچ انسانی نباید تمام معنای زندگیاش را به حضور انسانی دیگر وابسته کند؛ از طرف دیگر، میبیند که برای بعضی آدمها، دوست داشتن واقعاً چنین وسعتی دارد. عشق برایشان یک اتفاق حاشیهای در زندگی نیست؛ خودش به یکی از اصلیترین تجربههای زیستن تبدیل میشود.
به مردهایی فکر کردم که در زندگیام دیده بودم. مردهای خوب. مردهایی که عاطفه داشتند، مهربان بودند، دل میبستند، نگران میشدند و گاهی بیشتر از آنچه انتظار میرفت، احساساتشان را آشکار میکردند. مردهایی که میتوانستند آسیبپذیر باشند، دلتنگ شوند، به کسی پناه ببرند و از نبودن او بترسند. تجربهٔ من از مردانگی، دستکم در میان این آدمها، با تصویر مردی که همیشه در پی تسلط است، با عاطفه بیگانه است یا رابطه را صرفاً وسیلهای برای برآوردن خواستههای خودش میبیند، یکی نبود.
شاید مسئله همینجا باشد: ما گاهی از تجربههای خودمان به نظریههایی دربارهٔ تمام آدمها میرسیم. کسی در رابطهای آسیب دیده است و دیگر نمیخواهد زندگیاش را حول مردی بچیند. دیگری در رابطهای معنای عمیقی از تعلق پیدا کرده و نمیتواند تصور کند که عشق تا این اندازه از زندگیاش جدا باشد. یکی از وابستگی میترسد؛ دیگری از فقدان آن. یکی استقلال را در فاصله گرفتن میبیند و دیگری صمیمیت را در نزدیک شدن. این تفاوتها لزوماً به این معنا نیست که یکی بالغتر، آگاهتر یا درستتر از دیگری است. ممکن است هرکدام از جایی متفاوت به زندگی نگاه کنند؛ از تاریخی متفاوت، از روابطی متفاوت و از چیزهایی که در زندگی به دست آوردهاند یا از دست دادهاند.
بااینحال، میان دوست داشتن و نابود شدن در غیاب دیگری تفاوتی وجود دارد که نمیتوان نادیدهاش گرفت. اینکه کسی تمام دنیای ما شود، میتواند توصیفی شاعرانه از شدت عشق باشد؛ اما اگر نبودنش زندگی را ناممکن کند، دیگر فقط با یک احساس عاشقانه روبهرو نیستیم. رنجی هم در میان است که باید جدی گرفته شود. هیچکس نباید مجبور باشد برای حفظ دیگری، تمام زندگی خودش را گرو بگذارد؛ همانطور که هیچکس نباید بهخاطر نیاز عاطفیاش تحقیر شود. وابستگی انسانی بهخودیخود شرمآور نیست، اما وقتی به تنها تکیهگاه زندگی تبدیل میشود، میتواند آدم را در برابر فقدان بسیار شکننده کند.
آن روز، بیش از آنکه دربارهٔ شیما کاتوزیان یا حرفهای برادرم قضاوت کنم، به تفاوت تجربهها فکر کردم. ما در یک جهان زندگی میکنیم، اما جهان عاطفی یکسانی نداریم. ممکن است زنی از رابطه بیرون بیاید و تازه احساس کند زندگیاش را پس گرفته است؛ مردی در رابطهای عاشقانه برای نخستین بار احساس کند واقعاً زنده است؛ و انسانی دیگر، پس از سالها تجربهٔ تلخ، عشق را نه پناهگاه، بلکه خطری برای آزادی خود بداند. هیچکدام از این تجربهها بهتنهایی تعریف نهایی عشق، زنان یا مردان نیستند.
من نمیتوانم از مردهایی که دیدهام نتیجه بگیرم همهٔ مردها خوباند؛ همانطور که نمیتوانم تجربهٔ تلخ کسی را بهانهای برای باور کردن بد بودن همهٔ مردها قرار دهم. تجربهٔ من، تجربهٔ من است؛ واقعی و ارزشمند، اما نه آنقدر فراگیر که بتواند جای تجربهٔ دیگران بنشیند. شاید همین دربارهٔ هر نظریهای که از رابطهٔ زنان و مردان سخن میگوید صادق باشد: هرچه ادعایش دربارهٔ انسانهای بیشتری باشد، باید در برابر تفاوت تجربههایشان محتاطتر شود.
عصر، وقتی دوباره به آن دو تصویر فکر کردم، متوجه شدم که مسئله برای من دیگر این نبود که مرد باید محور زندگی باشد یا نباشد. مسئله این بود که چرا گاهی برای توضیح تجربهٔ خودمان، مجبور میشویم تجربهٔ دیگری را بیاعتبار کنیم. چرا استقلال باید به معنای بینیازی از عشق باشد؟ چرا عشق باید به معنای کنار گذاشتن استقلال تعبیر شود؟ چرا نمیتوان انسانی بود که عمیقاً دوست میدارد و در عین حال، بیرون از رابطه نیز حق زندگی کردن دارد؟
من مردهایی دیدهام که مهرباناند. مردهایی که دوست داشتن را بلدند و برای کسی که دوستش دارند، جهان بزرگی میسازند. میدانم که این تجربه، تمام حقیقت مردان نیست؛ اما بخشی از حقیقتی است که من دیدهام و نمیخواهم فقط به این دلیل که روایت دیگری از مردان وجود دارد، آن را انکار کنم.
شاید دنیا به آدمهای کمتری نیاز داشته باشد که به ما بگویند چه کسی باید مرکز زندگیمان باشد، و به آدمهای بیشتری که بپذیرند زندگی عاطفی انسانها یک نسخهٔ واحد ندارد. بعضیها در تنهایی شکوفا میشوند، بعضیها در همراهی، و بسیاری از ما در فاصلهٔ پیچیدهای میان این دو زندگی میکنیم.
من نمیخواهم عشق را مرکز اجباری زندگی هیچکس کنم؛ اما نمیخواهم کسی هم بهخاطر اینکه عشق برایش مرکز مهمی از زندگی است، سادهلوح یا ضعیف شمرده شود.
من فقط مردهایی را که دیدهام به یاد میآورم؛ مردهایی که مهربان بودند، احساس داشتند و دوست میداشتند. و به این فکر میکنم که چقدر تجربههای ما از یکدیگر متفاوتاند؛ آنقدر متفاوت که شاید پیش از آنکه دربارهٔ یکدیگر حکم بدهیم، لازم باشد کمی بیشتر به زندگی هم گوش کنیم.