ویرگول
ورودثبت نام
سیده فاطمه سید شازیله
سیده فاطمه سید شازیلهنویسنده و روانشناس. عاشق انبه و دلمه :)
سیده فاطمه سید شازیله
سیده فاطمه سید شازیله
خواندن ۲۰ دقیقه·۱ ماه پیش

توهم دانش

تصور کن انسانی را از دویست سال پیش به تهران امروز بیاوریم. احتمالاً در نخستین برخوردهایش با شهر، چیزهایی می‌بیند که برایش تقریباً جادویی‌اند. ماشین‌هایی که بدون اسب حرکت می‌کنند، آسانسورهایی که آدم‌ها را در ساختمان‌های بلند بالا و پایین می‌برند، صفحه‌هایی که با لمس آن‌ها می‌توانی صدای کسی را از آن سوی جهان بشنوی، یا قطارهایی که صدها نفر را با سرعتی غیرقابل‌تصور جابه‌جا می‌کنند. او احتمالاً مدام می‌پرسد: این چیست؟ چطور کار می‌کند؟ چه کسی آن را ساخته؟ نیروی حرکتش از کجا می‌آید؟ چطور ممکن است صدای یک آدم از چنین فاصله‌ای به گوش من برسد؟

حالا تصور کن چند سال در این شهر زندگی کند. زبان را یاد بگیرد، شغلی پیدا کند، دوستانی داشته باشد و کم‌کم در زندگی روزمره جا بیفتد. دیگر برایش عجیب نیست که صبح گوشی‌اش را بردارد، تاکسی اینترنتی بگیرد، با آسانسور به طبقهٔ دهم برود و با کارت بانکی خرید کند. شاید هنوز نداند تلفن همراه دقیقاً چگونه صدا را به سیگنال تبدیل می‌کند، شبکه‌های ارتباطی چگونه اطلاعات را منتقل می‌کنند، یا سیستم موقعیت‌یابی چگونه جای او را روی نقشه مشخص می‌کند. اما می‌داند برای تماس‌گرفتن باید کجا را لمس کند، برای رفتن به جایی باید چه چیزی را در برنامه بنویسد و برای پرداخت پول باید کارت را کجا بگیرد.

درواقع، او یاد گرفته است چگونه در این جهان زندگی کند، بدون اینکه لازم باشد بداند این جهان چگونه کار می‌کند. برای زندگی‌کردن در شهر به دانستن سازوکار تمام چیزهایی که در آن وجود دارند نیاز ندارد؛ کافی است کاربرد آن‌ها را یاد بگیرد و خودش را با قواعد محیط هماهنگ کند. به‌تدریج، از انسانی که با دیدن هر وسیله‌ای دربارهٔ چگونگی کارکردش سؤال می‌کرد، به انسانی تبدیل می‌شود که می‌داند هر وسیله را برای چه کاری باید به کار بگیرد. او هنوز همان جهان پیچیده را پیش روی خودش دارد، اما دیگر لازم نیست برای انجام کارهای روزمره‌اش به پیچیدگی آن فکر کند.

این اتفاق فقط دربارهٔ فناوری نیست. ما در یک نظام اقتصادی زندگی می‌کنیم که سازوکار کاملش را نمی‌شناسیم؛ از پول استفاده می‌کنیم، بی‌آنکه دقیقاً بدانیم ارزش آن چگونه شکل می‌گیرد. در شهرهایی زندگی می‌کنیم که میلیون‌ها فرایند هماهنگ باید هم‌زمان اتفاق بیفتند تا آب به خانه برسد، برق روشن بماند، غذا به فروشگاه برسد و زباله‌ها جمع شوند. به مدرسه می‌رویم، دانشگاه می‌رویم، شغل پیدا می‌کنیم، ازدواج می‌کنیم و در ساختارهایی زندگی می‌کنیم که خودمان در طراحی و شکل‌گیری بیشترشان نقشی نداشته‌ایم. بسیاری از قواعد این جهان را پیش از آنکه حتی بتوانیم درباره‌شان سؤال کنیم، یاد می‌گیریم.

شاید ما جهان را آن‌قدر که تصور می‌کنیم نمی‌شناسیم؛ ما بیشتر روش حرکت‌کردن در جهان را یاد گرفته‌ایم. این دو به هم شبیه‌اند، اما یکی نیستند. کسی که رانندگی می‌کند، لزوماً مهندس خودرو نیست. کسی که از اینترنت استفاده می‌کند، لزوماً نمی‌داند اطلاعات چگونه میان دستگاه‌ها جابه‌جا می‌شوند. کسی که هر روز پول خرج می‌کند، لزوماً سازوکار نظام بانکی را نمی‌شناسد. ما در بسیاری از موارد، مهارت استفاده از یک سیستم را به دست می‌آوریم، نه شناخت کامل آن را.

حتی لازم نیست برای دیدن این فاصله به سراغ موضوعات پیچیده برویم. کافی است به موبایلی فکر کنیم که تقریباً تمام روز در دستمان است. با چند لمس ساده می‌توانیم با فردی در کشور دیگری صحبت کنیم، تصویری را برای کسی بفرستیم که هزاران کیلومتر از ما فاصله دارد، مسیری را پیدا کنیم که هرگز در آن قدم نگذاشته‌ایم یا به اطلاعاتی دسترسی پیدا کنیم که گردآوری آن‌ها به همکاری شمار زیادی از انسان‌ها نیاز داشته است. بااین‌حال، بسیاری از ما نمی‌دانیم این دستگاه چگونه ساخته شده، اجزای مختلف آن چگونه با هم کار می‌کنند یا زیرساخت‌هایی که استفاده از آن را ممکن می‌کنند، چگونه به وجود آمده‌اند. ما فقط یاد گرفته‌ایم انگشتمان را کجا بگذاریم و چه گزینه‌ای را انتخاب کنیم تا نتیجهٔ موردنظرمان را به دست بیاوریم.

شاید اگر کسی از ما بپرسد موبایل دقیقاً چگونه کار می‌کند، بتوانیم چند جمله دربارهٔ اینترنت، امواج رادیویی، پردازنده یا باتری بگوییم. اما آیا نام‌بردن از این اجزا به معنای فهمیدن سازوکار آن‌هاست؟ آیا می‌دانیم یک پردازنده چگونه محاسبات را انجام می‌دهد، یک شبکه چگونه ارتباط میان دستگاه‌ها را ممکن می‌کند و هزاران قطعه و فرایند چگونه در کنار یکدیگر کار می‌کنند تا لمس یک نقطه روی صفحه، نتیجه‌ای مشخص داشته باشد؟ ممکن است اطلاعات پراکنده‌ای دربارهٔ هرکدام داشته باشیم، اما شناخت چند بخش با فهمیدن کل سیستم تفاوت دارد. بااین‌حال، همین شناخت محدود برای استفاده از دستگاه کافی است.

شاید این تنها راه ممکن برای زندگی باشد. اگر قرار بود پیش از استفاده از هر وسیله‌ای تمام سازوکار آن را بفهمیم، حتی نمی‌توانستیم ساده‌ترین کارهای روزمره را انجام دهیم. هیچ انسانی فرصت و توانایی شناخت کامل همه‌چیز را ندارد. تمدن دقیقاً به این دلیل می‌تواند تا این اندازه پیچیده شود که دانش میان آدم‌های مختلف تقسیم شده است. یکی موتور می‌سازد، دیگری شبکهٔ ارتباطی را طراحی می‌کند، یکی برق تولید می‌کند و دیگری سیستم توزیع آن را مدیریت می‌کند. پزشک دانش پزشکی دارد، مهندس دانش فنی، کشاورز تجربهٔ کشت محصول و برنامه‌نویس دانش ساخت نرم‌افزار. هرکدام بخشی از کار را انجام می‌دهند و دیگران از نتیجهٔ آن استفاده می‌کنند. لازم نیست همهٔ افراد همه‌چیز را بدانند؛ کافی است مجموعهٔ دانش و مهارت‌های آن‌ها بتواند در کنار یکدیگر کار کند.

اما همین‌جا با پدیده‌ای جالب روبه‌رو می‌شویم: ما در جهانی زندگی می‌کنیم که بخش بزرگی از امکاناتش حاصل دانشی است که خودمان نداریم. می‌توانیم از نتیجهٔ هزاران ساعت پژوهش و آزمایش استفاده کنیم، بی‌آنکه بدانیم آن پژوهش‌ها چگونه انجام شده‌اند. می‌توانیم هر روز با فناوری‌هایی کار کنیم که ساختن آن‌ها مستلزم دانش تخصصی در رشته‌های متعدد بوده است، درحالی‌که خودمان شاید حتی مقدمات یکی از آن رشته‌ها را هم ندانیم. جهان به ما اجازه می‌دهد از دستاوردهای دانشی استفاده کنیم که شخصاً به آن دسترسی نداریم.

این موضوع چیزی فراتر از تقسیم کار ساده است. ما نه‌فقط از دانش دیگران استفاده می‌کنیم، بلکه بخش بزرگی از زندگی‌مان را بر پایهٔ اعتماد به دانشی بنا می‌کنیم که خودمان توانایی ارزیابی کامل آن را نداریم. وقتی دارویی مصرف می‌کنیم، معمولاً تمام مراحل ساخت آن، آزمایش‌های انجام‌شده و سازوکار اثرگذاری‌اش را نمی‌دانیم. وقتی سوار هواپیما می‌شویم، لازم نیست اصول آیرودینامیک، عملکرد موتور و سامانه‌های کنترل پرواز را بشناسیم. وقتی از یک پل عبور می‌کنیم، معمولاً نمی‌دانیم مهندسان چگونه محاسبات لازم را انجام داده‌اند تا سازه بتواند وزن و فشارهای واردشده را تحمل کند. در همهٔ این موارد، از چیزی استفاده می‌کنیم که درستی و کارآمدی آن را شخصاً از ابتدا اثبات نکرده‌ایم.

البته این اعتماد همیشه کورکورانه نیست. ما می‌توانیم به نهادهای علمی، تخصص حرفه‌ای، آزمون‌های مستقل، تجربهٔ جمعی و شواهد موجود تکیه کنیم. اتفاقاً تمدن بدون چنین سازوکارهایی نمی‌تواند دوام بیاورد. اما حتی وقتی اعتمادمان کاملاً موجه است، همچنان فاصله‌ای میان دانستن اینکه چیزی به‌طور قابل‌اعتماد کار می‌کند و دانستن اینکه دقیقاً چگونه کار می‌کند، باقی می‌ماند. ممکن است دلیل خوبی داشته باشیم که به یک سیستم اعتماد کنیم، بدون اینکه بتوانیم سازوکار درونی آن را توضیح دهیم.

برای مثال، من می‌توانم مطمئن باشم که تلفن همراهم به‌درستی کار می‌کند، حتی اگر ندانم اطلاعات چگونه در شبکه جابه‌جا می‌شوند. این اطمینان لزوماً اشتباه نیست؛ اما اگر از من بپرسند چگونه می‌دانم چنین چیزی ممکن است، شاید پاسخ من در نهایت به این برگردد که مهندسان آن را ساخته‌اند، شرکت‌ها آن را عرضه کرده‌اند و میلیون‌ها نفر از آن استفاده می‌کنند. من به نتیجهٔ کار دیگران اعتماد کرده‌ام، نه اینکه خودم تمام مسیر رسیدن به آن نتیجه را طی کرده باشم.

اینجا تفاوت ظریفی میان دو نوع دانستن وجود دارد. یک بار می‌گوییم «می‌دانم چگونه این کار را انجام بدهم» و بار دیگر می‌گوییم «می‌دانم چرا و چگونه این کار ممکن است». اولی بیشتر به مهارت و عملکرد مربوط است و دومی به شناخت سازوکار. ممکن است کسی در استفاده از یک نرم‌افزار بسیار ماهر باشد، اما نتواند توضیح دهد نرم‌افزار چگونه ساخته شده است. ممکن است کسی بتواند با یک دستگاه پیچیده کار کند، اما هیچ شناختی از اصول فیزیکی آن نداشته باشد. مهارت عملی و فهم نظری می‌توانند در کنار هم وجود داشته باشند، اما لزوماً به یکدیگر منتهی نمی‌شوند.

شاید عجیب‌ترین بخش ماجرا این باشد که زندگی روزمره به ما اجازه می‌دهد بدون عبور از این فاصله، به کارمان ادامه دهیم. لازم نیست برای استفاده از آسانسور، فیزیک حرکت آن را یاد بگیریم. لازم نیست برای خریدکردن، نظریه‌های اقتصادی را مطالعه کنیم. لازم نیست برای صحبت با کسی در آن سوی جهان، شبکه‌های مخابراتی را بشناسیم. ما فقط باید بدانیم چه کاری انجام دهیم تا نتیجهٔ موردنظرمان حاصل شود. کاربردها در دسترس ما قرار می‌گیرند، حتی وقتی سازوکارشان برایمان ناشناخته است.

در نتیجه، ممکن است انسان در جهانی فوق‌العاده پیچیده زندگی کند، اما تجربهٔ روزمره‌اش از آن جهان بسیار ساده باشد. او دکمه‌ای را فشار می‌دهد و چراغ روشن می‌شود. شیر آب را باز می‌کند و آب جاری می‌شود. شماره‌ای را می‌گیرد و صدای شخص دیگری را می‌شنود. کارت بانکی را روی دستگاه می‌گذارد و پرداخت انجام می‌شود. از دید او، هرکدام از این اتفاق‌ها رابطه‌ای ساده میان عمل و نتیجه است؛ درحالی‌که پشت هرکدام شبکه‌ای از فرایندها، زیرساخت‌ها، تصمیم‌ها و دانش‌های تخصصی قرار دارد که شاید هرگز با جزئیات آن‌ها مواجه نشود.

جهان روزمره برای ما مجموعه‌ای از امکانات آماده است. لازم نیست بدانیم این امکانات از کجا آمده‌اند؛ کافی است بدانیم کجا می‌توانیم آن‌ها را پیدا کنیم و چگونه از آن‌ها بهره ببریم. به همین دلیل، پیچیدگی تمدن و سادگی تجربهٔ فردی ما می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند. ممکن است چیزی که در مقیاس تمدن به دانش هزاران نفر و هماهنگی تعداد زیادی از سیستم‌ها وابسته است، در مقیاس زندگی روزمره فقط به لمس یک دکمه نیاز داشته باشد.

وقتی از کودکی در چنین جهانی بزرگ می‌شویم، ممکن است به‌تدریج فراموش کنیم که پشت این سادگی ظاهری چه میزان پیچیدگی وجود دارد. کودکی که از ابتدا با آسانسور، موبایل، اینترنت و خودرو مواجه بوده، آن‌ها را به‌عنوان بخشی از واقعیت معمول زندگی می‌پذیرد. او پیش از آنکه فرصتی برای پرسیدن دربارهٔ سازوکار این وسایل پیدا کند، کاربردشان را یاد می‌گیرد. یاد می‌گیرد برای رسیدن به طبقه‌ای دیگر از آسانسور استفاده کند، برای برقراری ارتباط سراغ موبایل برود و برای رفتن به مقصدی دورتر سوار خودرو شود. این کاربردها آن‌قدر در زندگی‌اش تکرار می‌شوند که دیگر نیازی احساس نمی‌کند دربارهٔ امکان وجود آن‌ها سؤال کند.

شاید انسان تازه‌واردی که از دویست سال پیش به شهر آمده، در ابتدا چیزهایی را ببیند که برای ما کاملاً عادی شده‌اند. تفاوت او با ما لزوماً در هوش یا توانایی فهمیدن نیست؛ او هنوز فرصت نکرده است آن‌ها را به‌عنوان بخشی از زندگی روزمره بپذیرد. برای او، میان دیدن یک وسیله و فهمیدن کاربردش فاصله وجود دارد. برای ما، این فاصله از قبل طی شده است. ما از نسلی به نسل دیگر، مجموعه‌ای از کاربردها را منتقل می‌کنیم؛ بدون اینکه لازم باشد هر نسل تمام دانش پشت آن کاربردها را دوباره کشف کند.

این همان چیزی است که تمدن را هم قدرتمند می‌کند و هم از نظر شناختی عجیب. هر نسل می‌تواند از دستاوردهای نسل‌های قبل استفاده کند و از نقطه‌ای جلوتر آغاز کند. لازم نیست هر دانش‌آموز دوباره تمام ریاضیات را از ابتدا اختراع کند، همان‌طور که هر مهندس لازم نیست تمام اصول علم را شخصاً کشف کرده باشد. دانش انباشته می‌شود، ابزارها پیچیده‌تر می‌شوند و امکان‌های تازه‌ای به وجود می‌آیند. اما با افزایش پیچیدگی تمدن، فاصلهٔ میان توانایی استفاده از دستاوردها و توانایی فهم کامل آن‌ها نیز می‌تواند بیشتر شود.

به این معنا، ممکن است پیشرفت تمدن باعث شود انسان از نظر عملی توانمندتر شود، درحالی‌که هیچ فردی به‌تنهایی توانایی فهم تمام آنچه در اختیار دارد را پیدا نکند. ما می‌توانیم کارهایی انجام دهیم که انسان‌های گذشته حتی تصورشان را نمی‌کردند، اما این به معنای آن نیست که هرکدام از ما جهان را بهتر از آن‌ها می‌فهمیم. ممکن است امکانات بیشتری در اختیار داشته باشیم، بدون اینکه شناخت فردی‌مان از سازوکار آن امکانات به همان نسبت افزایش پیدا کرده باشد.

حتی گاهی ابزارها به ما اجازه می‌دهند کارهایی انجام دهیم که اگر مجبور بودیم سازوکارشان را شخصاً بفهمیم، هرگز قادر به انجامشان نبودیم. من می‌توانم با استفاده از یک نرم‌افزار محاسبات پیچیده‌ای انجام دهم که از دانش ریاضی لازم برای طراحی آن نرم‌افزار برخوردار نیستم. می‌توانم با کمک موتور جست‌وجو اطلاعاتی پیدا کنم که بدون آن شاید ساعت‌ها یا روزها برای یافتنشان زمان لازم داشتم. می‌توانم از یک سامانهٔ هوشمند برای انجام کاری کمک بگیرم، بی‌آنکه دقیقاً بدانم این سامانه چگونه به نتیجه رسیده است. ابزار، توانایی عملی من را گسترش می‌دهد؛ اما لزوماً به همان اندازه بر دانش شخصی من اضافه نمی‌کند.

این مسئله در دنیای امروز شکل برجسته‌تری هم پیدا کرده است. ما نه‌فقط از ابزارهایی استفاده می‌کنیم که سازوکارشان را نمی‌دانیم، بلکه گاهی از ابزارهایی استفاده می‌کنیم که حتی مسیر رسیدنشان به یک نتیجه را هم نمی‌توانیم به‌سادگی دنبال کنیم. یک سامانه ممکن است اطلاعات زیادی را پردازش کند و پاسخی در اختیارمان بگذارد؛ ما می‌توانیم از آن پاسخ استفاده کنیم، درحالی‌که نه از تمام اطلاعات دخیل در تولید آن خبر داریم و نه لزوماً می‌توانیم صحت آن را مستقلاً ارزیابی کنیم. بنابراین، مسئله فقط این نیست که جهان پیچیده‌تر شده است؛ بلکه این هم هست که ابزارهای ما می‌توانند فاصلهٔ میان توانایی انجام یک کار و شناخت سازوکار آن را بیشتر کنند.

بااین‌حال، نمی‌توان گفت این فاصله همیشه نشانهٔ ناآگاهی خطرناک است. اگر قرار باشد برای هر کاری تمام جزئیات لازم را بدانیم، زندگی تقریباً ناممکن می‌شود. تقسیم دانش، اعتماد به تخصص و استفاده از ابزارهای آماده، از شرایط اساسی زندگی اجتماعی‌اند. مسئله این نیست که چرا همهٔ ما مهندس، پزشک، اقتصاددان یا برنامه‌نویس نیستیم. مسئله شاید این باشد که آیا متوجهیم تا چه اندازه به دانشی وابسته‌ایم که خودمان نداریم؟ آیا می‌دانیم کجا به شناخت مستقیم نیاز داریم و کجا می‌توانیم به تخصص دیگران اعتماد کنیم؟ و آیا می‌توانیم میان اطمینان به کارکرد یک سیستم و فهمیدن سازوکار آن تفاوت بگذاریم؟

برای مثال، استفاده از یک دارو بدون دانستن تمام جزئیات شیمی آن، لزوماً تصمیمی نادرست نیست. اما اعتماد به هر ادعایی دربارهٔ دارو فقط به این دلیل که در قالبی علمی بیان شده، مسئلهٔ دیگری است. همین‌طور، استفاده از فناوری بدون شناخت مهندسی آن ایرادی ندارد؛ اما اگر تصور کنیم چون می‌توانیم از آن استفاده کنیم، پس به‌خوبی می‌دانیم چه می‌کند و چه محدودیت‌هایی دارد، ممکن است دچار اشتباه شویم. توانایی استفاده از یک سیستم تضمین نمی‌کند که بتوانیم خطرها، خطاها یا محدودیت‌هایش را تشخیص دهیم.

شاید اینجا یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های میان زندگی در تمدن و شناخت تمدن آشکار می‌شود. برای زندگی‌کردن در یک سیستم، معمولاً باید قواعد عملی آن را یاد بگیریم؛ اما برای ارزیابی آن، به شناخت بیشتری نیاز داریم. ممکن است بدانیم چگونه در یک نظام اقتصادی پول به دست بیاوریم و خرج کنیم، اما ندانیم ساختار آن چگونه شکل گرفته یا چه پیامدهایی دارد. ممکن است قواعد یک محیط اجتماعی را به‌خوبی یاد بگیریم و در آن موفق شویم، اما هیچ‌وقت دربارهٔ چرایی آن قواعد سؤال نکنیم. ممکن است بدانیم برای پیشرفت در یک ساختار چه کارهایی باید انجام دهیم، بی‌آنکه بدانیم چرا آن ساختار چنین پاداش‌ها و محدودیت‌هایی ایجاد کرده است.

به همین دلیل، یادگرفتن چگونگی زندگی در جهان را نباید با شناختن جهان اشتباه بگیریم. این دو گاهی به یکدیگر کمک می‌کنند، اما همیشه هم‌مسیر نیستند. ممکن است کسی قواعد یک جامعه را بهتر از دیگران بشناسد، چون می‌داند چگونه در آن موفق شود؛ اما همین فرد لزوماً نمی‌تواند توضیح دهد چرا آن قواعد به وجود آمده‌اند، چه تاریخی پشت آن‌هاست یا آیا شکل دیگری از زندگی اجتماعی هم ممکن است. او ممکن است در استفاده از سیستم بسیار ماهر باشد، بدون اینکه شناخت عمیقی از ماهیت آن داشته باشد.

ما معمولاً از کودکی یاد می‌گیریم چگونه با جهان کنار بیاییم، نه اینکه لزوماً آن را از پایه بفهمیم. یاد می‌گیریم چه چیزهایی را بپذیریم، از چه ابزارهایی استفاده کنیم، به چه کسانی مراجعه کنیم و چگونه نیازهایمان را برطرف کنیم. این یادگیری ضروری است، اما ممکن است پرسش‌های دیگری را به حاشیه ببرد. وقتی می‌دانیم یک چیز چگونه در زندگی روزمره به کار می‌آید، شاید دیگر نیازی احساس نکنیم که بپرسیم چرا به این شکل ساخته شده، چه شرایطی امکان وجودش را فراهم کرده و چه چیزهایی درباره‌اش هنوز نمی‌دانیم.

و شاید این فقط دربارهٔ اشیا و فناوری نباشد. ما به روابط اجتماعی، شیوه‌های زندگی، نقش‌های خانوادگی، نظام‌های اقتصادی و حتی تصورات رایج دربارهٔ موفقیت و خوشبختی هم عادت می‌کنیم. کودکی که در یک جامعه بزرگ می‌شود، معمولاً پیش از آنکه بتواند دربارهٔ ساختارهای آن جامعه قضاوت کند، یاد می‌گیرد چگونه در آن زندگی کند. بعضی چیزها برایش طبیعی به نظر می‌رسند، چون همیشه وجود داشته‌اند؛ همان‌طور که موبایل برای کسی که از کودکی آن را دیده، یک وسیلهٔ معمولی است، نه پدیده‌ای شگفت‌انگیز که نیازمند توضیح باشد. او ممکن است بداند برای رسیدن به خواسته‌هایش باید چه کار کند، اما هرگز به این فکر نکند که چرا خواسته‌هایش به این شکل تعریف شده‌اند یا چرا راه‌های رسیدن به آن‌ها در جامعهٔ او چنین ساختاری دارند.

البته عادی‌شدن یک پدیده لزوماً به معنای ناتوانی ما در فهمیدن آن نیست. بسیاری از ما می‌توانیم دربارهٔ فناوری، اقتصاد، جامعه و روابط انسانی تحقیق کنیم و شناخت خود را افزایش دهیم. اما هیچ‌کس نمی‌تواند همهٔ این حوزه‌ها را به‌طور کامل بشناسد. حتی متخصصان هم در محدوده‌ای مشخص دانش دارند و برای بسیاری از مسائل باید به دانش متخصصان دیگر تکیه کنند. بنابراین، ناآگاهی ما صرفاً یک نقص فردی نیست؛ بخشی از شرایط زندگی در جهانی است که دانش در آن بسیار گسترده، تخصصی و پراکنده شده است.

بااین‌حال، نکتهٔ مهم این است که این محدودیت به‌سادگی از دید ما پنهان می‌ماند. چون زندگی‌مان کار می‌کند، ممکن است تصور کنیم شناخت کافی از جهان داریم. چون می‌توانیم از موبایل استفاده کنیم، فراموش می‌کنیم که چقدر از سازوکارش را نمی‌دانیم. چون می‌توانیم در جامعه زندگی کنیم، ممکن است قواعد آن را طبیعی و بدیهی بدانیم. چون می‌توانیم با یک سیستم کار کنیم، شاید به ذهنمان نرسد که توانایی استفاده از آن با توانایی توضیح‌دادنش تفاوت دارد.

انگار کارکرد موفق یک سیستم می‌تواند ناآگاهی ما از آن را نامرئی کند. تا وقتی آب از شیر جاری می‌شود، لازم نیست به شبکهٔ تأمین آب فکر کنیم. تا وقتی برق داریم، لازم نیست فرایند تولید و انتقال آن را بشناسیم. تا وقتی پیاممان به مقصد می‌رسد، لازم نیست دربارهٔ زیرساخت‌های ارتباطی سؤال کنیم. ما نتیجه را می‌بینیم و از همان نتیجه برای ادامهٔ زندگی استفاده می‌کنیم؛ درحالی‌که بخش بزرگی از فرایندی که آن نتیجه را ممکن کرده است، خارج از میدان توجه ما باقی می‌ماند.

شاید این همان چیزی باشد که جهان مدرن را از زاویه‌ای خاص شگفت‌انگیز می‌کند: هرچه امکانات بیشتری در اختیار ما قرار می‌گیرد، ممکن است برای استفاده از آن‌ها به شناخت مستقیم کمتری نیاز داشته باشیم. پیچیدگی در پشت صحنه افزایش پیدا می‌کند، اما رابطی ساده در برابر ما قرار می‌گیرد. لازم نیست از هزاران فرایند پشت یک تماس تلفنی باخبر باشیم؛ فقط باید شماره بگیریم. لازم نیست سازوکار شبکهٔ حمل‌ونقل را بشناسیم؛ فقط باید مقصد را وارد کنیم. لازم نیست بدانیم یک پرداخت الکترونیکی از چه مراحلی عبور می‌کند؛ فقط باید کارت بکشیم یا گزینه‌ای را انتخاب کنیم.

در این وضعیت، زندگی روزمره شبیه سطحی ساده بر روی عمقی بسیار پیچیده است. ما بیشتر با سطح سروکار داریم؛ با دکمه‌ها، گزینه‌ها، قواعد و نتیجه‌های قابل‌مشاهده. عمق سیستم در اختیار متخصصان، زیرساخت‌ها و فرایندهایی قرار دارد که معمولاً به آن‌ها دسترسی مستقیم نداریم. این جدایی به ما اجازه می‌دهد بدون مواجهه با تمام پیچیدگی‌ها، از امکانات جهان استفاده کنیم. اما هم‌زمان ممکن است باعث شود اندازهٔ واقعی آن پیچیدگی را کمتر از آنچه هست تصور کنیم.

از این منظر، شاید تمدن را بتوان نوعی همکاری گسترده میان انسان‌هایی دانست که هیچ‌کدام به‌تنهایی نمی‌دانند تمام چیزی که در اختیار دارند چگونه کار می‌کند. هر فرد بخشی از دانش را در اختیار دارد، بخشی از کار را انجام می‌دهد و از نتیجهٔ کار دیگران بهره می‌برد. محصول نهایی، بسیار فراتر از توانایی یک فرد است. یک تلفن همراه، یک هواپیما یا حتی یک شهر مدرن، نتیجهٔ دانش و همکاری‌ای است که در ذهن هیچ انسان واحدی به‌طور کامل جمع نشده است. این دستاوردها به ما تعلق دارند، به این معنا که در تمدنی زندگی می‌کنیم که آن‌ها را ساخته است؛ اما لزوماً به این معنا نیست که هرکدام از ما می‌توانیم آن‌ها را بفهمیم یا از ابتدا بازسازی کنیم.

شاید به همین دلیل است که وقتی به جهان اطرافمان نگاه می‌کنیم، هم‌زمان دو واقعیت متفاوت پیش روی ما قرار می‌گیرد. از یک طرف، ما انسان‌هایی هستیم که می‌توانیم کارهای بسیار پیچیده‌ای انجام دهیم، به مکان‌های دور برویم، با آدم‌هایی در آن سوی جهان ارتباط برقرار کنیم و از دانشی بهره ببریم که در طول قرن‌ها جمع‌آوری شده است. از طرف دیگر، هرکدام از ما فقط بخش کوچکی از سازوکارهایی را می‌شناسیم که این امکانات را ممکن کرده‌اند. توانایی عملی ما می‌تواند بسیار بیشتر از شناخت فردی‌مان باشد.

ممکن است خودمان را موجوداتی بدانیم که جهان را می‌شناسند، چون می‌توانیم در آن زندگی کنیم و از امکاناتش استفاده کنیم. اما شاید بخش بزرگی از این توانایی نه از فهمیدن تمام جهان، بلکه از یادگرفتن راه‌های عمل‌کردن در آن ناشی می‌شود. ما مجبور نیستیم همه‌چیز را بفهمیم تا بتوانیم کاری انجام دهیم. گاهی کافی است بدانیم چه چیزی را کجا به کار ببریم، از چه قاعده‌ای پیروی کنیم و برای رسیدن به نتیجه چه مراحلی را طی کنیم.

شاید یکی از مهم‌ترین توانایی‌های انسان این نباشد که بتواند همه‌چیز را بفهمد، بلکه این باشد که بتواند در شرایطی که فهمش محدود است، همچنان زندگی کند و عمل کند. ما می‌توانیم به دانش دیگران تکیه کنیم، از ابزارهای ساخته‌شده استفاده کنیم، قواعدی را یاد بگیریم که خودمان ابداع نکرده‌ایم و در سیستمی مشارکت کنیم که هیچ‌کدام از ما به‌تنهایی قادر به ساختن یا توضیح کامل آن نیستیم. این توانایی، امکان شکل‌گیری تمدن را فراهم کرده است.

اما این توانایی یک پرسش فلسفی هم ایجاد می‌کند: وقتی می‌توانیم بدون فهمیدن کامل جهان در آن زندگی کنیم، مرز میان دانستن و ندانستن کجاست؟ آیا کسی که می‌تواند با موفقیت از یک سیستم استفاده کند، به معنایی از آن شناخت دارد؟ آیا شناخت باید همیشه شامل فهم سازوکار باشد، یا دانستن قواعد عملی هم نوعی شناخت محسوب می‌شود؟ شاید پاسخ این باشد که هر دو نوع دانستن ارزشمندند، اما باید بدانیم کدام‌یک را در اختیار داریم. دانستن اینکه چگونه از چیزی استفاده کنیم، دستاورد کوچکی نیست؛ اما نباید آن را با فهمیدن تمام چیزی که استفاده می‌کنیم اشتباه بگیریم.

شاید لازم باشد گاهی از خودمان بپرسیم چه چیزهایی را واقعاً می‌دانیم و چه چیزهایی را فقط بلدیم به کار بگیریم. نه برای اینکه از ناآگاهی خودمان شرمنده شویم، بلکه برای اینکه تصویر دقیق‌تری از رابطه‌مان با جهان داشته باشیم. شاید دانش ما در بسیاری از زمینه‌ها بیشتر از جنس کاربرد است تا توضیح. شاید در بخش بزرگی از زندگی‌مان به نتایج قابل‌اعتماد تکیه می‌کنیم، بدون اینکه سازوکار تولید آن نتایج را بشناسیم. شاید جهان برای ما به مجموعه‌ای از امکانات تبدیل شده که یاد گرفته‌ایم چگونه از آن‌ها استفاده کنیم، بی‌آنکه بدانیم تمام این امکانات چگونه به وجود آمده‌اند.

و این برای من هم عجیب است و هم کمی ترسناک: اینکه ممکن است در جهانی زندگی کنیم که هر روز از قابلیت‌ها و پیچیدگی‌هایش استفاده می‌کنیم، بی‌آنکه واقعاً بدانیم چه چیزی آن را ممکن کرده است. نه فقط دربارهٔ موبایل و ماشین و اینترنت، بلکه دربارهٔ بخش بزرگی از زندگی‌مان. ما از دانش انباشتهٔ تمدن بهره می‌بریم، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی صاحب تمام آن دانش نیستیم. در جهانی زندگی می‌کنیم که فهم کاملش از توان یک فرد فراتر می‌رود، ولی برای زندگی در آن به چنین فهمی نیاز نداریم.

شاید گاهی لازم باشد مثل همان انسانِ آمده از دویست سال پیش، دوباره به چیزهای عادی نگاه کنیم. نه برای اینکه از هر وسیله‌ای توضیح کامل بخواهیم، بلکه برای اینکه یادمان نرود عادی‌بودن یک چیز، لزوماً به معنای ساده‌بودن آن نیست. ممکن است چیزی آن‌قدر در زندگی ما جا افتاده باشد که دیگر به چشممان نیاید، درحالی‌که اگر برای نخستین بار با آن روبه‌رو می‌شدیم، آن را یکی از شگفت‌انگیزترین اتفاقات جهان می‌دانستیم. و شاید مهم‌تر از خود شگفتی، این باشد که بفهمیم چقدر از زندگی‌مان به چیزهایی وابسته است که سازوکارشان را نمی‌دانیم.

شاید ما در جهانی زندگی نمی‌کنیم که آن را کاملاً می‌فهمیم؛ ما در جهانی زندگی می‌کنیم که یاد گرفته‌ایم چگونه در آن حرکت کنیم. تمدن به ما اجازه داده است از دانشی استفاده کنیم که خودمان نداریم، به امکاناتی دسترسی پیدا کنیم که ساختنشان از توان فردی ما خارج است و زندگی‌مان را بر پایهٔ همکاری هزاران انسانی بنا کنیم که شاید هرگز یکدیگر را نبینند. ما لازم نیست تمام این جهان را بفهمیم تا در آن زندگی کنیم؛ کافی است یاد بگیریم چگونه از آن استفاده کنیم.

اما شاید درست همین‌جا پرسشی باقی می‌ماند: اگر می‌توانیم در جهانی زندگی کنیم که فهم کاملش از توان ما خارج است، پس وقتی می‌گوییم جهان را می‌شناسیم، دقیقاً از چه چیزی حرف می‌زنیم؟ از اینکه می‌دانیم چگونه در آن زندگی کنیم، یا از اینکه می‌دانیم چگونه کار می‌کند؟ شاید این دو در زندگی روزمره آن‌قدر به هم نزدیک شده باشند که فراموش کرده‌ایم یکی نیستند.

ببخشید که انقدر طولانی شد :)

دانشزندگیروانشناسیفلسفهخودشناسی
۰
۰
سیده فاطمه سید شازیله
سیده فاطمه سید شازیله
نویسنده و روانشناس. عاشق انبه و دلمه :)
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید