
مدتی است به تفاوتی میان آدمها فکر میکنم که شاید در نگاه اول چندان عجیب به نظر نرسد: اینکه بعضی آدمها آسانتر از دیگران میترسند. همه میدانیم که ترسهای انسانها با هم فرق دارند؛ یکی از ارتفاع میترسد، دیگری از تنهایی و دیگری از درگیری. اما چیزی که برای من جالب شده، صرفاً تفاوت در موضوع ترس نیست، بلکه تفاوت در میزان آمادگی آدمها برای ترسیدن است. انگار برای ترساندن بعضی افراد به محرک کوچکی نیاز داریم، درحالیکه در مورد بعضی دیگر، همان محرک تقریباً هیچ اثری ندارد.
این تفاوت را زمانی بهتر متوجه شدم که رفتار خودم را در دو رابطه با هم مقایسه کردم. در رابطهای، وقتی عصبانی میشدم، انتقاد میکردم یا با لحنی جدی حرف میزدم، طرف مقابل بهشدت میترسید. واکنشش گاهی آنقدر شدید بود که بدنش میلرزید، صدایش تغییر میکرد و کنترل رفتارش را از دست میداد. در رابطهٔ دیگر، با وجود اینکه احساس میکردم شیوهٔ حرفزدن و رفتارم تفاوت اساسی نکرده، با چنین واکنشی روبهرو نبودم. همان حالتی که برای یک نفر ترسناک بود، برای دیگری حتی میتوانست بامزه یا دوستداشتنی به نظر برسد.
طبیعی است که دو رابطه هرگز کاملاً یکسان نیستند و نمیتوان تمام تفاوت واکنشها را فقط به یک ویژگی شخصیتی نسبت داد. بااینحال، این مقایسه باعث شد به چیزی فکر کنم که پیش از آن چندان به آن توجه نکرده بودم: شاید آدمها فقط در چیزهایی که از آنها میترسند متفاوت نیستند؛ شاید در میزان آمادگیشان برای ترسیدن نیز تفاوتهای قابلتوجهی دارند. برای بعضی افراد، احساس خطر خیلی زود فعال میشود، اما بعضی دیگر برای تجربهٔ همان احساس به موقعیتی شدیدتر نیاز دارند.
اما این مشاهده مرا به پرسش دیگری رساند: چرا وقتی چیزی برای ما ترسناک است، گاهی انتظار داریم برای دیگران هم ترسناک باشد؟ یکی از خطاهایی که ممکن است در ارتباط با دیگران مرتکب شویم، این است که تجربهٔ خودمان از جهان را بهعنوان تجربهای تقریباً مشترک و طبیعی در نظر میگیریم. مثلاً وقتی از چیزی میترسیم، ممکن است ناخودآگاه انتظار داشته باشیم دیگران هم از آن بترسند. اگر کسی در همان موقعیت آرام بماند، شاید تعجب کنیم، شجاعتش را تحسین کنیم یا حتی تصور کنیم خطر را جدی نگرفته است. اما کمتر به این احتمال فکر میکنیم که شاید آن موقعیت اساساً برای او همان معنایی را نداشته باشد که برای ما دارد. ما از جایگاه تجربهٔ خودمان به جهان نگاه میکنیم و بعد، بیآنکه متوجه باشیم، تصور میکنیم دیگران نیز جهان را از همان جایگاه میبینند.
این مسئله فقط به ترس محدود نمیشود. ممکن است رفتاری برای ما توهینآمیز باشد، اما دیگری از همان رفتار ناراحت نشود. ممکن است موضوعی برای ما اهمیت زیادی داشته باشد، اما دیگری بهسادگی از کنارش بگذرد. شاید ما از یک تصمیم احساس شرم کنیم، درحالیکه فرد دیگری همان تصمیم را شجاعانه بداند. حتی ممکن است از چیزی لذت ببریم و تصور کنیم دیگران نیز باید از آن لذت ببرند، یا از رفتاری بیزار باشیم و نتوانیم درک کنیم که چرا کسی آن را دوست دارد. در تمام این موقعیتها، مسئله صرفاً تفاوت نظر نیست؛ گاهی ما فراموش میکنیم که دیگران ممکن است تجربهها، حساسیتها و نقطهٔ شروع متفاوتی داشته باشند.
وقتی چیزی ما را میترساند، آن ترس برای خودمان واقعی است. ما خطر را احساس میکنیم، بدنمان واکنش نشان میدهد و موقعیت برایمان معنایی پیدا میکند که نمیتوانیم بهسادگی نادیدهاش بگیریم. اما واقعیبودن تجربهٔ ما به این معنا نیست که آن تجربه در دیگران نیز به همان شکل تکرار میشود. از اینکه من موقعیتی را ترسناک میدانم، نمیتوان نتیجه گرفت که هر انسان دیگری نیز باید آن را به همان اندازه ترسناک بداند؛ همانطور که از آرامش دیگری نمیتوان نتیجه گرفت که ترس من بیمعنا یا غیرمنطقی است. ممکن است هر دو در تجربهٔ خود صادق باشیم، بدون آنکه تجربهمان یکسان باشد.
نکتهٔ دیگری که این تفاوت را مهمتر میکند، تأثیر آن بر امکانات رفتاری ماست. ترس فقط احساسی نیست که در درونمان تجربه کنیم؛ گاهی تعیین میکند چه کارهایی را میتوانیم انجام دهیم، از چه موقعیتهایی فاصله میگیریم و در چه لحظههایی جرئت اقدامکردن پیدا میکنیم. کسی که در برابر یک موقعیت کمتر میترسد، ممکن است آزادی عمل بیشتری داشته باشد: راحتتر اعتراض کند، در برابر تهدید بایستد، از کسی دفاع کند، خطر کند یا تصمیمی بگیرد که دیگری از انجام آن عاجز است. در مقابل، کسی که در همان موقعیت ترس شدیدتری را تجربه میکند، ممکن است با وجود تمایل به انجام آن کار، نتواند بر ترسش غلبه کند. آنچه از بیرون به شکل یک انتخاب ساده یا امتناع ارادی دیده میشود، ممکن است برای او به کشمکشی واقعی تبدیل شده باشد.
برای مثال، ممکن است ببینیم کسی در برابر ظلم یا رفتار نادرستی سکوت کرده و از خودش دفاع نکرده است. شاید اولین قضاوت ما این باشد که او ترسو است، اراده ندارد یا بهاندازهٔ کافی شجاع نیست. اما آیا واقعاً میدانیم در آن لحظه چه چیزی را تجربه کرده است؟ آیا میدانیم اگر ما در موقعیت او بودیم، همان میزان ترس را احساس میکردیم؟ شاید فرد دیگری با همان تهدید آرام بماند و واکنش نشان دهد، اما این تفاوت لزوماً به این معنا نیست که فرد اول هیچ تمایلی به دفاع از خودش نداشته یا از نظر اخلاقی ضعیفتر بوده است. ممکن است شدت ترسی که تجربه میکند، انجام همان اقدام را برایش بسیار دشوارتر کرده باشد.
البته این به معنای آن نیست که هر سکوتی ناشی از ترس است، یا هر فردی که میترسد مسئولیتی در قبال رفتار خود ندارد. آدمها دلایل متفاوتی برای اقدامکردن یا نکردن دارند و در بسیاری از موقعیتها، مسئولیت، ارزشها و پیامدهای رفتار نیز اهمیت پیدا میکنند. اما میان ارزیابی یک رفتار و قضاوت دربارهٔ شخصی که آن رفتار را انجام داده یا از انجامش بازمانده است، تفاوت وجود دارد. میتوانیم بپرسیم چرا کسی از دیگری دفاع نکرده است، بدون آنکه فوراً نتیجه بگیریم که او فردی ترسو یا بیاراده است.
اگر بعضی افراد بهطور نسبتاً پایدار حساسیت بیشتری به تهدید داشته باشند یا در موقعیتهای خاص زودتر دچار ترس شوند، این تفاوت میتواند بر دامنهٔ رفتارهای در دسترس آنها اثر بگذارد. البته آستانهٔ ترس یک ویژگی ثابت و یکسان در تمام موقعیتها نیست؛ تجربههای گذشته، نوع تهدید، احساس امنیت، مهارتهای آموختهشده و شرایط رابطه نیز میتوانند واکنش فرد را تغییر دهند. بااینحال، تفاوتهای نسبتاً پایدار میان آدمها را نباید نادیده گرفت. کسی که برای انجام یک کار به شجاعت بیشتری نیاز دارد، ممکن است برای رسیدن به همان نتیجه ناچار باشد بر مانعی درونی غلبه کند که فرد دیگری آن را به همان شدت تجربه نمیکند.
از این منظر، شجاعت را نیز میتوان دقیقتر بررسی کرد. کسی که کمتر میترسد، ممکن است در موقعیتهای بیشتری قادر به انجام رفتارهای شجاعانه باشد؛ زیرا مانع ترس برای او ضعیفتر است. اما کسی که ترس بیشتری احساس میکند، ممکن است برای انجام همان رفتار به تلاش بیشتری نیاز داشته باشد. بنابراین، فقط با مشاهدهٔ رفتار بیرونی نمیتوانیم میزان ترسی را که فرد تجربه کرده یا دشواریای را که برای اقدامکردن پشت سر گذاشته است، اندازه بگیریم. گاهی یک اقدام برای کسی آسان است و برای دیگری به شجاعت زیادی نیاز دارد؛ همانطور که گاهی رفتار یکسان دو نفر، از نظر میزان تلاش و غلبه بر ترس، اصلاً قابلمقایسه نیست.
شاید دلیل بخشی از این اشتباه آن باشد که ما به تجربهٔ خودمان دسترسی مستقیم داریم، اما به تجربهٔ دیگران نه. من ترس خودم را احساس میکنم، اما ترس دیگری را فقط از روی رفتار، حرفها و واکنشهایش حدس میزنم. بااینحال، ذهنم ممکن است فاصلهٔ میان این دو را نادیده بگیرد: چون خودم چیزی را به شکلی تجربه میکنم، تصور میکنم آنچه در ذهن دیگری میگذرد نیز باید به تجربهٔ من نزدیک باشد. بهاینترتیب، تجربهٔ شخصی من به معیاری برای قضاوت دربارهٔ تجربهٔ دیگران تبدیل میشود؛ معیاری که شاید هیچوقت قرار نبوده برای همه معتبر باشد.
این خطا فقط به قضاوت دربارهٔ شجاعت و ترس محدود نیست. ممکن است تواناییها، ضعفها، تصمیمها و حتی ارزشهای دیگران را نیز با معیار تجربهٔ خودمان بسنجیم. اگر کاری برای ما آسان است، شاید نفهمیم چرا دیگری از انجامش ناتوان میماند. اگر مسئلهای برای ما اهمیت ندارد، ممکن است حساسیت دیگری را اغراقآمیز بدانیم. اگر در موقعیتی بهراحتی تصمیم میگیریم، شاید نتوانیم درک کنیم که چرا دیگری برای همان تصمیم دچار تردید میشود. در چنین شرایطی، بهجای آنکه تفاوت میان آدمها را در نظر بگیریم، نتیجه میگیریم که دیگری باید مانند ما فکر کند، احساس کند یا رفتار کند.
البته این به معنای آن نیست که هیچ تجربهٔ مشترکی میان انسانها وجود ندارد یا هر برداشتی به یک اندازه درست است. بعضی خطرها واقعیاند و میتوان دربارهٔ آنها با شواهد و استدلال بحث کرد. اما حتی در مواجهه با یک خطر مشترک، آدمها ممکن است آن را متفاوت ارزیابی کنند و واکنشهای متفاوتی نشان دهند. شناخت این تفاوتها قرار نیست قدرت قضاوت ما را از بین ببرد؛ قرار است ما را نسبت به محدودیت قضاوت خودمان آگاهتر کند. ما همچنان میتوانیم رفتارها را بررسی کنیم، دربارهٔ تصمیمها پرسش داشته باشیم و مسئولیت افراد را در نظر بگیریم، اما بهتر است از یک رفتار منفرد، بدون شناخت شرایط و تجربهٔ فرد، به نتیجهای قطعی دربارهٔ شخصیت او نرسیم.
شاید لازم باشد هر بار که دربارهٔ چیزی فکر میکنیم، از خودمان بپرسیم: آیا من دارم دربارهٔ خود آن موضوع حرف میزنم یا دربارهٔ تجربهای که خودم از آن دارم؟ آیا واقعاً میدانم دیگری چه برداشتی از این موقعیت دارد، یا فقط واکنش او را با واکنش احتمالی خودم مقایسه میکنم؟ آیا کاری که برای من ساده است، برای دیگری نیز به همان اندازه ساده است؟ و آیا ناتوانی کسی در انجام یک کار لزوماً نشاندهندهٔ بیارادگی اوست، یا ممکن است با مانعی روبهرو باشد که من تجربهاش نمیکنم؟ این پرسشها میتوانند فاصلهای کوچک میان تجربهٔ شخصی ما و قضاوت ما دربارهٔ دیگران ایجاد کنند؛ فاصلهای که به ما فرصت میدهد پیش از تعمیمدادن تجربهٔ خودمان، احتمال تفاوت را جدی بگیریم.
در نهایت، شاید یکی از دشواریهای فهمیدن انسانها همین باشد: ما جهان را تجربه میکنیم و بعد، بهسادگی فراموش میکنیم که تجربهکردن جهان از جایگاه ما، تنها یکی از شکلهای ممکن تجربهٔ آن است. اینکه من چیزی را ترسناک میدانم، دوست دارم، مهم میدانم یا نادرست میدانم، بهخودیخود به این معنا نیست که دیگری نیز باید همان احساس یا قضاوت را داشته باشد. همچنین، اینکه من میتوانم در موقعیتی اقدام کنم، به این معنا نیست که انجام همان کار برای دیگری نیز به همان اندازه ممکن یا آسان است. شاید برای فهمیدن دیگران، لازم باشد نهفقط بپذیریم که ممکن است با ما مخالف باشند، بلکه احتمال بدهیم که جهان از درون تجربهٔ آنها، اساساً جور دیگری به نظر میرسد؛ و پیش از آنکه آنها را با معیارهای خودمان قضاوت کنیم، به تفاوتهایی فکر کنیم که از بیرون همیشه دیده نمیشوند.