
عطسه، گریه، خنده، ارگاسم و حالا هم قلنج!
معماری مشترک رهایی
در امتداد متن های قبلی، اگر قرار باشد برای «رهایی» فقط دنبال چیزهایی بگردیم که واقعاً چیزی را از بدن بیرون میریزند، خیلی زود به یک مشکل برمیخوریم. عطسه چیزی را خارج میکند، ادرار و مدفوع هم همینطور، اشک بیرون میآید و در بعضی تجربههای جنسی نیز ترشحات و انقباضها داریم. اما قلنج چه؟ وقتی انگشتهایمان را میکشیم و صدای «تق» میآید، دقیقاً چه چیزی تخلیه شده است؟ وقتی عضلات شانه و کمر را زیر فشار ماساژ میدهیم و بعد از چند دقیقه میگوییم «آخیش»، چه چیزی از بدن خارج شده است؟ اگر هیچ مایعی، هیچ مادهای و هیچ چیزی به معنای واقعی کلمه بیرون نیامده، چرا باز هم احساس میکنیم چیزی آزاد شده است؟
شاید این سؤال ما را مجبور کند تعریفمان از «تخلیه» را عوض کنیم. شاید تخلیه همیشه به معنای بیرون آمدن یک ماده نباشد. شاید معنای بنیادیتر آن، خارج شدن بدن از یک وضعیت انباشته و رسیدن به وضعیت دیگری باشد. چیزی در بدن بالا رفته، جمع شده، سفت شده یا به آستانهای رسیده و سپس تغییر کرده است. در یک مورد، ماده خارج میشود؛ در مورد دیگر، فشار یا کشش تغییر میکند. نتیجه اما میتواند همان تجربهی آشنا باشد: «آخیش.»
به همین دلیل، عطسه مثال جالبی است. پیش از عطسه، تحریک وجود دارد؛ بدن آن را احساس میکند و تنش در سیستم تنفسی بالا میرود. عطسه میآید و یک واکنش سریع و شدید اتفاق میافتد. بعد، وضعیت قبلی دیگر وجود ندارد. اینجا خروج هوا و ترشحات بخشی از ماجراست، اما آنچه برای تجربهی ما اهمیت دارد فقط «چیزی که بیرون آمد» نیست؛ پایان یافتن آن وضعیت آزاردهنده است.
گریه هم همین مسئله را از مسیر دیگری نشان میدهد. ممکن است ساعتها یا روزها چیزی را نگه داشته باشیم. یک غم، ترس، خشم یا فشار روانی. بعد، در یک لحظه، بدن دیگر نمیتواند همان حالت را حفظ کند. چشمها پر میشوند، تنفس تغییر میکند، صورت و عضلات منقبض میشوند و گریه شروع میشود. بعد از آن، ممکن است هیچکدام از مشکلات بیرونی حل نشده باشند؛ اما وضعیت درونی ما تغییر کرده است. به همین دلیل است که آدم بعد از گریه گاهی میگوید «سبک شدم». سبک شدن الزاماً به معنای حل شدن مسئله نیست؛ گاهی فقط به معنای تغییر وضعیت بدن نسبت به مسئله است.
خنده هم میتواند چنین نقشی داشته باشد. خندهی شدید گاهی کاملاً از کنترل خارج میشود. بدن وارد ریتمی از انقباض و رهاشدن میشود، نفس تغییر میکند، عضلات بارها منقبض میشوند و بعد، ناگهان همهچیز فروکش میکند. آدم خسته میشود، نفسش جا میآید و به حالت عادی برمیگردد. خنده از بیرون ممکن است فقط واکنش به یک شوخی باشد؛ اما از درون، میتواند تجربهای از شکستن یک وضعیت و خروج از آن باشد.
اما قلنج جایی است که نظریهی «تخلیه» جالبتر میشود. چون اینجا دیگر نمیتوانیم بهسادگی بگوییم چیزی از بدن خارج شد و بنابراین احساس رهایی کردیم. صدای تق ممکن است با تغییرات مکانیکی در مفصل و پدیدههای مربوط به گاز در مایع مفصلی همراه باشد، اما خودِ صدای تق بهتنهایی توضیح کاملی برای احساس «آخیش» نیست. چیزی که برای تجربهی ما مهم است، تغییر ناگهانی در وضعیت مفصل، کشش و احساس آن ناحیه است. ما یک وضعیت را عمداً به نقطهای میبریم که تغییر کند و بعد از آن احساس میکنیم بدن آزادتر شده است.
همینجا میتوانیم یک قدم دیگر جلو برویم: پس شاید آنچه ما «تخلیه» مینامیم، همیشه خروج ماده نیست؛ گاهی تخلیهی یک وضعیت است.
ماساژ عمیق این مسئله را حتی واضحتر میکند. وقتی یک عضله مدت زیادی تحت تنش است، فشار دادن آن میتواند دردناک باشد، اما بعد از مدتی ممکن است همان فشار به احساس آرامش تبدیل شود. عضله قرار نیست مثل مثانه خالی شود و چیزی از آن بیرون بیاید. با این حال، فرد ممکن است بعد از ماساژ احساس کند «باز شده»، «سبک شده» یا «فشار از تنم درآمد». البته این به معنای آن نیست که در ماساژ واقعاً یک مادهی ذخیرهشده از عضله تخلیه میشود؛ بلکه تغییر در کشش، تحریک حسی، جریان خون و پردازش درد و آرامش میتواند تجربهی بدن را تغییر دهد. اما از منظر تجربهی انسانی، این نیز یک شکل از رهایی از تنش است.
و اینجا مجموعهی قبلی ما دوباره معنای تازهای پیدا میکند. جوش، مثانه، روده، عطسه، گریه، خنده، ماساژ، قلنج، تجربهی جنسی و ارگاسم در سطح زیستشناختی یکی نیستند و نباید وانمود کنیم که بدن برای همهی آنها دقیقاً یک مکانیسم واحد دارد. اما اگر به جای مادهی خارجشده، الگوی تغییر وضعیت را دنبال کنیم، شباهت عجیبی ظاهر میشود: چیزی افزایش پیدا میکند، بدن به آستانهای میرسد، یک اتفاق رخ میدهد و سپس شدت آن وضعیت کاهش پیدا میکند.
در این نگاه، «رهایی» نام یک ماده نیست؛ نام حرکت از یک وضعیت به وضعیت دیگر است.
جالبتر اینکه بدن ما دائماً در حال ساختن چنین وضعیتهایی است. عضله منقبض میشود و دوباره شل میشود. نفس وارد میشود و خارج میشود. روده پر میشود و تخلیه میشود. مثانه پر میشود و خالی میشود. تحریک ایجاد میشود و پاسخ میآید. هیجان بالا میرود و فروکش میکند. حتی خواب نیز نوعی عبور مداوم از وضعیتهای متفاوت بدن و مغز است. بدن موجودی ثابت نیست؛ دائماً چیزی را جمع میکند، نگه میدارد، تغییر میدهد و رها میکند.
شاید به همین دلیل است که ما به شکل عجیبی به لحظهی «آزاد شدن» حساسیم. صدای تق قلنج، بیرون آمدن چرک جوش، عطسهای که بالاخره اتفاق افتاد، اولین اشک بعد از مدتها بغض، خندهای که دیگر نمیتوانیم کنترلش کنیم، پایان یک ماساژ عمیق یا فرود بدن بعد از اوج جنسی، همه میتوانند برای ما معنایی شبیه داشته باشند: چیزی که تا همین لحظه در یک وضعیت خاص گیر کرده بود، دیگر آنجا نیست.
حتی شاید دلیل جذابیت بعضی تصاویر و ویدیوهای «رضایتبخش» نیز همین باشد. چیزی میشکند، باز میشود، صاف میشود، خارج میشود، مرتب میشود یا به جای خودش برمیگردد. از تمیز کردن یک سطح کثیف گرفته تا ترکاندن جوش و دیدن یک جسم که دقیقاً در جای خود قرار میگیرد، نوعی لذت از مشاهدهی حل شدن یک وضعیت ناتمام وجود دارد. گویی مغز ما فقط پایان یک مسئله را دوست ندارد؛ دوست دارد لحظهی پایان را ببیند.
و شاید این نکته دربارهی انسان چیز مهمی میگوید. ما موجوداتی نیستیم که فقط از دریافت لذت ببرند. بخش بزرگی از تجربهی آرامش ما از پایان دادن به انباشت میآید. گاهی چیزی به بدن اضافه میشود و باید خارج شود. گاهی چیزی در بدن سفت میشود و باید نرم شود. گاهی مفصلی در یک وضعیت خاص قرار میگیرد و باید حرکت کند. گاهی احساسات جمع میشوند و باید راهی برای بیان پیدا کنند. گاهی میل بالا میرود و باید فرود بیاید.
در نتیجه، شاید بهتر باشد به جای اینکه بگوییم انسان همیشه به دنبال «لذت» است، بگوییم انسان به دنبال تنظیم دوبارهی خودش است. لذت یکی از شکلهای این تنظیم است؛ رهایی شکل دیگری.
و این شاید همان نقطهای باشد که همهی این پدیدههای ظاهراً بیربط را به هم وصل میکند: عطسه، گریه، خنده، قلنج، ماساژ و ارگاسم لزوماً یک چیز نیستند؛ اما همگی میتوانند زبانهای متفاوت بدن برای گفتن یک جمله باشند: «این وضعیت دیگر باید ادامه پیدا نکند.»
بدن گاهی چیزی را بیرون میریزد. گاهی چیزی را میشکند. گاهی چیزی را شل میکند. گاهی میلرزد، میخندد، گریه میکند یا منقبض میشود. اما پشت همهی این شکلهای متفاوت، یک میل ساده وجود دارد: بازگشت از فشار به آرامش.
شاید «آخیش» یکی از قدیمیترین کلمات بدن باشد.
اما در این میان، یک تناقض جدی هم وجود دارد. اگر پذیرفتهایم که بدن برای رهایی از فشار، سازوکارهای مختلفی دارد؛ اگر عطسه را طبیعی میدانیم، اگر گریه را واکنش انسانی میدانیم، اگر برای پر شدن مثانه و روده حق تخلیه قائلیم، اگر حتی قلنج و ماساژ را بهعنوان راههایی برای کاهش تنش بدن میپذیریم، چرا وقتی نوبت به تخلیهی جنسی میرسد، ناگهان زبانمان تغییر میکند؟ چرا چیزی که در بدن اتفاق میافتد، به جای اینکه بهعنوان یکی از شکلهای رهایی شناخته شود، اغلب با واژههایی مثل «شیطنت»، «هوس» یا «فساد» توصیف میشود؟
این تفاوت عجیب است. بدن در هر دو حالت، بدن است. عضلات منقبض میشوند، تحریک ایجاد میشود، تنش بالا میرود و در ارگاسم، مجموعهای از انقباضها و تغییرات فیزیولوژیک به دنبال یکدیگر رخ میدهند و سپس بدن وارد مرحلهی فروکش میشود. اگر همین معماری را در عطسه ببینیم، اسمش را «تخلیه» میگذاریم. اگر در مثانه ببینیم، میگوییم «دفع». اگر در گریه ببینیم، میگوییم «سبک شدن». اما وقتی همین منطق در دستگاه جنسی اتفاق میافتد، ناگهان انگار باید برای بدن یک دادگاه اخلاقی تشکیل دهیم.
مسئله این نیست که هر رفتار جنسی الزاماً درست است یا هر شکلی از رابطه باید پذیرفته شود. مسئله این است که نباید وجود یک نیاز بدنی را با ارزش اخلاقی رفتاری که برای پاسخ دادن به آن انتخاب میشود یکی بگیریم. تشنگی یک نیاز است؛ اینکه انسان برای رفع تشنگی چه کاری انجام دهد، میتواند موضوع دیگری باشد. گرسنگی یک نیاز است؛ انتخاب غذا و شیوهی خوردن میتواند موضوع اخلاق، سلامت یا فرهنگ باشد. میل به تماس، آرامش یا رهایی جنسی نیز میتواند یک تجربهی واقعی بدن باشد؛ اما پاسخ دادن به آن و چگونگی پاسخ دادن، مسئلهی دیگری است.
بدن حتی پیش از آنکه ما دربارهی آن تصمیم اخلاقی بگیریم، کار خودش را میکند. برانگیختگی جنسی میتواند با افزایش تنش بدنی، تغییر تنفس، افزایش ضربان قلب و انقباض عضلات همراه شود. در بعضی افراد، نگه داشتن طولانیمدت این وضعیت میتواند احساس فشار یا ناراحتی ایجاد کند؛ بهخصوص اگر عضلات کف لگن هم درگیر تنش باشند. بعضیها ممکن است این فشار را در ناحیهی تناسلی یا حتی اطراف لگن تجربه کنند. بعضی دیگر اصلاً چنین دردی ندارند. اما اصل ماجرا یکی است: میل جنسی فقط یک فکر در ذهن نیست؛ یک وضعیت بدنی هم هست.
به همین دلیل است که وقتی امکان رابطهی جنسی وجود ندارد، بعضی افراد به خودارضایی روی میآورند. این رفتار را میتوان از زاویههای مختلف روانشناختی، فرهنگی و اخلاقی بررسی کرد، اما از منظر بدن، یک توضیح ساده هم وجود دارد: فرد در حال پاسخ دادن به یک برانگیختگی و تنش جنسی است و بدن میتواند از طریق انزال یا ارگاسم به مرحلهی فروکش برسد. این الزاماً به معنای «ضعف اراده» یا «شیطنت» نیست؛ همانطور که عطسه کردن ضعف اراده نیست.
حتی عجیبتر اینکه ممکن است کسی دقیقاً همین نیاز بدنی را تجربه کند، اما به دلیل باورهای مذهبی، تربیت خانوادگی، ترس از قضاوت یا تصویری که از «آدم خوب» برای خودش ساخته، هیچ راهی برای پاسخ دادن به آن انتخاب نکند. در این حالت، مسئله لزوماً ناپدید نمیشود. ممکن است فرد فقط مجبور شود آن را تحمل کند، سرکوب کند، از بدنش جدا شود یا راههای دیگری برای آرام کردن خودش پیدا کند. و اگر این تنش مزمن با اضطراب، شرم، ترس یا درگیری ذهنی همراه شود، دیگر فقط با یک مسئلهی جنسی روبهرو نیستیم؛ با رابطهی انسان با بدن خودش روبهرو هستیم.
اینجاست که سرکوب میتواند از خود میل پیچیدهتر شود. یک میل جنسی ممکن است چند ساعت یا چند روز وجود داشته باشد و فروکش کند؛ اما اگر فرد دائماً به خودش پیام بدهد که «من نباید چنین چیزی بخواهم»، یک لایهی دوم هم ساخته میشود: شرم. بعد ترس از شرم. بعد کنترل مداوم بدن. بعد توجه وسواسی به اینکه «آیا هنوز تحریک شدهام؟ آیا نباید تحریک شده باشم؟ آیا این فکر بد است؟» چیزی که در ابتدا فقط یک واکنش بدنی بود، حالا میتواند به یک مسئلهی روانی تبدیل شود.
بنابراین شاید اشتباه اصلی، خودِ اخلاقی بودن یا نبودن رفتار جنسی نباشد؛ اشتباه از جایی شروع میشود که وجود نیاز را با گناه یکی میکنیم. اینکه بدن تو چیزی میخواهد، به خودی خود نه فضیلت است و نه گناه. بدن قبل از اخلاق وجود داشته است. اخلاق باید دربارهی این تصمیم بگیرد که انسان با نیازهایش چگونه رفتار کند، نه اینکه اصل وجود نیاز را انکار کند.
شاید وقت آن رسیده باشد که ارگاسم را هم، دستکم در بخشی از بحثها، از جایگاه عجیب و غریبی که برایش ساختهایم پایین بیاوریم. ارگاسم نه یک امر مقدس است، نه یک گناه، نه یک شیطنت کودکانه. یک رخداد بدنی است که در آن برانگیختگی و تنش جنسی به اوج میرسد و سپس فروکش میکند. میتواند لذتبخش باشد، میتواند برای بعضی افراد همراه با آرامش باشد و برای بعضی دیگر حتی ممکن است تجربهای ناخوشایند یا دردناک باشد. اما در هر صورت، بدن دارد یک فرایند فیزیولوژیک را طی میکند.
و شاید این نگاه، چیزی از شأن سکس کم نکند؛ برعکس، آن را انسانیتر کند. چون اگر سکس را فقط «شیطنت» ببینیم، بدن را از معنای خودش جدا کردهایم. اما اگر آن را یکی از زبانهای بدن برای تماس، صمیمیت، برانگیختگی و رهایی بدانیم، تازه میتوانیم دربارهی آن بدون شرم و بدون تقدیس افراطی حرف بزنیم.
عطسه را به خاطر اینکه بدن مجبور به تخلیه شده، سرزنش نمیکنیم. گریه را به خاطر اینکه نتوانستهایم فشار را نگه داریم، گناه نمیدانیم. پس چرا باید برای یکی از پیچیدهترین شکلهای رهایی بدن، ناگهان زبان تحقیر و شرم را انتخاب کنیم؟
شاید مسئله این نیست که انسان «باید همیشه تخلیهی جنسی داشته باشد». مسئله این است که باید بتواند بفهمد چه زمانی بدنش در حال تجربهی میل، برانگیختگی و تنش است و بدون شرم با آن روبهرو شود. پاسخ به این نیاز میتواند رابطهی جنسی رضایتمندانه باشد، میتواند خودارضایی باشد، و برای بعضی افراد ممکن است اصلاً به ارگاسم ختم نشود و برانگیختگی بهتدریج فروکش کند. انتخاب مسیر، یک بحث است؛ انکار اینکه بدن چنین ظرفیتی دارد، بحثی کاملاً متفاوت.
شاید بدن فقط نمیخواهد «لذت ببرد». گاهی بدن میخواهد از یک وضعیت خارج شود. و اگر این را دربارهی عطسه، گریه، خنده، قلنج و دفع میفهمیم، بد نیست وقتی به سکس و ارگاسم میرسیم هم برای چند لحظه همانقدر بیقضاوت به بدن نگاه کنیم.