
در شهری که دیگر کسی از زندگی شکایت نمیکرد، مردم هر روز صبح با اطمینان از خواب بیدار میشدند که روزشان بهتر از روز قبل خواهد بود. خانهها به اندازهی نیاز ساکنانشان ساخته میشدند، هیچکس مدت زیادی بیکار نمیماند، بیماریها زود تشخیص داده میشدند و سامانهی توزیع منابع طوری کار میکرد که کسی برای بهدستآوردن نیازهای اولیهاش مجبور نباشد با دیگری رقابت کند. اگر کسی از شغلش خسته میشد، شغل دیگری برایش پیدا میکردند. اگر رابطهای به بنبست میرسید، مشاوران به دو طرف کمک میکردند تا بدون آسیب غیرضروری از آن خارج شوند. اگر کسی احساس تنهایی میکرد، گروهی متناسب با علایق و خلقوخویش به او معرفی میشد. حتی برای کسانی که نمیدانستند چه میخواهند، برنامههایی وجود داشت که با بررسی رفتار، علایق و نیازهایشان، پیشنهادهایی برای بهترشدن زندگی ارائه میکرد. در این شهر، رنج از بین نرفته بود، اما هر رنجی که قابل پیشگیری یا کاهش بود، به مسئلهای برای حلشدن تبدیل شده بود.
مردم هنوز غمگین میشدند. وقتی کسی میمرد، خانوادهاش سوگواری میکردند؛ وقتی رابطهای پایان مییافت، دو نفر ممکن بود برای مدتی دلتنگ یکدیگر باشند؛ و وقتی کودکی از چیزی میترسید، بزرگترها به او کمک میکردند تا ترسش را بفهمد. هیچکس انتظار نداشت انسانها به ماشینهایی بیاحساس تبدیل شوند. تفاوت در این بود که دیگر لازم نبود رنجی را که میشد کاهش داد، بهعنوان بخشی اجتنابناپذیر از زندگی تحمل کنند. مردم به این وضعیت افتخار میکردند. در مدرسهها به کودکان یاد میدادند که احساساتشان را بشناسند، خواستههایشان را بیان کنند و پیش از آنکه نارضایتی به نفرت تبدیل شود، برای حل مسئله کمک بگیرند. شعار شهر ساده بود: «هیچکس نباید بیدلیل رنج بکشد.»
آرمان چهلودوساله بود و نخستین کسی شد که سامانهی رضایت شهر نتوانست به او کمک کند. ابتدا مسئله چندان جدی به نظر نمیرسید. او از خانهاش راضی نبود، با اینکه خانه مطابق نیازهایش طراحی شده بود. شغلش را دوست نداشت، با اینکه خودش آن را انتخاب کرده بود. از غذای روزانهاش خسته میشد، حتی وقتی میتوانست هر غذایی را که میخواست سفارش دهد. مشاوران چندین بار با او جلسه برگزار کردند. پیشنهاد کردند شغلش را تغییر دهد، مدتی سفر کند، فعالیت تازهای شروع کند یا برای خودش هدف بلندمدتی تعریف کند. آرمان همه را امتحان کرد. مدتی نجاری یاد گرفت، بعد به شهر دیگری رفت و چند ماه در یک مرکز پژوهشی کار کرد. دوستان تازهای پیدا کرد و تجربههای تازهای به دست آورد. بعضی روزها واقعاً خوشحال بود، اما هیچکدام از این تغییرات نتوانستند نارضایتی او را برای همیشه از بین ببرند. هر بار چیزی بهتر میشد، پس از مدتی دوباره احساس میکرد چیزی کم است؛ چیزی که نمیتوانست نامش را پیدا کند.
مشاورش در آخرین جلسه پرسید: «اگر هیچچیز در زندگیات تغییر نکند، چه چیزی باعث میشه ناراضی باشی؟» آرمان مدتی فکر کرد و گفت: «نمیدونم. شاید همین که هیچچیز تغییر نمیکنه.» مشاور گفت: «ولی تو از تغییر هم راضی نمیمونی.» آرمان لبخند زد. «دقیقاً.» این نخستین بار بود که کسی بهجای ارائهی راهحلی تازه، تناقض را همانطور که بود پذیرفته بود. اما جلسه با همین پذیرش پایان نیافت. مشاور توضیح داد که نارضایتی مداوم میتواند نشانهی مسئلهای حلنشده باشد و پیشنهاد کرد ارزیابی دقیقتری انجام دهند. آرمان مخالفتی نکرد. نمیخواست از کمک فرار کند؛ فقط میخواست بداند آیا واقعاً هر احساسی که از بین نمیرود، الزاماً مشکلی است که باید درمان شود.
خبر نارضایتی آرمان ابتدا در پروندهی شخصیاش باقی ماند. اما وقتی چند ماه گذشت و شاخصهای رضایت او همچنان پایین بود، سامانه درخواست بررسی ویژه صادر کرد. طبق مقررات، افرادی که برای مدت طولانی از وضعیت زندگی خود ناراضی میماندند، باید ارزیابی میشدند تا مشخص شود آیا نیاز برآوردهنشدهای دارند، آیا در معرض آسیباند یا آیا مشکلی وجود دارد که از دید خودشان پنهان مانده است. این مقررات در گذشته جان بسیاری از مردم را نجات داده بود. به همین دلیل، کسی آن را محدودکننده نمیدانست. آرمان در ارزیابی شرکت کرد و به پرسشها پاسخ داد. خوابش منظم بود، روابطش پایدار بودند و هیچ بحران آشکاری در زندگیاش وجود نداشت. وقتی از او پرسیدند چه چیزی میتواند رضایتش را افزایش دهد، گفت: «اگر میدونستم چرا باید راضی باشم، شاید میتونستم.» گزارش نهایی نتیجهی مشخصی نداشت. سامانه پیشنهاد کرد روند بررسی ادامه یابد.
بهتدریج، موضوع از پروندهی آرمان فراتر رفت. رسانهها دربارهی او صحبت کردند. بعضیها میگفتند شاید به امکانات بیشتری نیاز دارد؛ برخی معتقد بودند که عادت کرده همیشه چیزی برای شکایتکردن داشته باشد. عدهای هم نگران شدند که مبادا نارضایتی او نشان دهد برنامههای شهر نقصی اساسی دارند. نمایندهی شورای رفاه در یک گفتوگوی عمومی گفت: «ما نمیتونیم ادعا کنیم همهچیز کامل شده، اما وظیفه داریم هر مشکل قابلحلی رو جدی بگیریم.» جملهی او منطقی بود و مردم تأییدش کردند. بااینحال، در روزهای بعد، آرمان دیگر نمیتوانست بهراحتی به کافه برود یا در جمع دوستانش بنشیند. مردم از او میپرسیدند چه چیزی کم دارد، چرا از زندگیاش راضی نیست و آیا میداند چند نفر در گذشته برای رسیدن به امکاناتی که او دارد، رنج کشیدهاند. بعضیها با مهربانی سؤال میکردند، بعضیها با نگرانی و بعضیها چنان عصبانی میشدند که انگار نارضایتی او چیزی را از آنها گرفته است.
آرمان سعی کرد کمتر دربارهی احساسش حرف بزند. میدانست که دیگران از شنیدن آن خسته شدهاند. در جمع دوستانش، وقتی کسی دربارهی کیفیت زندگی یا پیشرفت شهر حرف میزد، لبخند میزد و موضوع را عوض میکرد. برای مدتی، این کار آسان بود. او همچنان کار میکرد، به دیدن خانوادهاش میرفت و در برنامههای عمومی شرکت میکرد. از بیرون، دیگر تفاوتی با دیگران نداشت. اما در درونش پرسشی باقی مانده بود که هرچه بیشتر دربارهاش سکوت میکرد، واضحتر میشد: آیا هدف زندگی این بود که آدم همیشه احساس رضایت کند، یا اینکه بتواند حتی در نبود رضایت، زندگی خودش را انتخاب کند؟ او نمیخواست به رنج افتخار کند و نمیخواست برای ناراحتیاش دلیلی بتراشد. فقط نمیتوانست بپذیرد که احساسش باید بهخودیخود مدرکی علیه سلامت یا فهم او باشد.
یک روز، آرمان در جلسهای عمومی شرکت کرد که برای بررسی عملکرد سامانهی رضایت برگزار شده بود. قرار بود کارشناسان توضیح دهند چرا، با وجود بهبود چشمگیر کیفیت زندگی، هنوز برخی افراد احساس نارضایتی میکنند. یکی از پژوهشگران گفت که رضایت تحت تأثیر عوامل گوناگونی قرار دارد و نمیتوان آن را فقط از روی امکانات بیرونی پیشبینی کرد. دیگری توضیح داد که برخی نارضایتیها به اهداف شخصی، مقایسههای اجتماعی یا مشکلات روانشناختی مربوطاند. آرمان به حرفهایشان گوش داد. بسیاری از آنها درست بودند. او هم میدانست که گاهی آدمها به کمک نیاز دارند و نمیتوان هر رنجی را نشانهی آزادی یا عمق فکری دانست. اما وقتی نوبت پرسشها رسید، از جایش بلند شد و گفت: «فرض کنیم همهی اینها رو بررسی کردید و هیچ مشکل مشخصی پیدا نکردید. فرض کنیم من غذا دارم، امنیت دارم، دوست دارم و میتونم آیندهام رو انتخاب کنم، ولی هنوز از زندگی ناراضیام. آیا این یعنی شما شکست خوردید؟»
پژوهشگر پاسخ داد: «نه لزوماً. ما نمیتونیم رضایت رو به کسی تحمیل کنیم.» آرمان پرسید: «پس چرا همه سعی میکنن نارضایتی من رو از بین ببرن؟» سالن برای چند لحظه ساکت شد. پژوهشگر گفت: «چون ممکنه این نارضایتی نشانهی چیزی باشه که هنوز نفهمیدیم.» آرمان سر تکان داد. «ممکنه. ولی ممکنه هم چیزی نباشه که شما بتونید برطرفش کنید.» این جمله در رسانهها بازتاب پیدا کرد، نه به این دلیل که پاسخ تازهای ارائه میداد، بلکه چون برای نخستین بار کسی احتمال میداد که یک احساس ناخوشایند، بدون آنکه ضرورتاً بیمعنا باشد، ممکن است راهحل قطعی نداشته باشد.
پس از آن جلسه، شورای شهر تصمیم گرفت برنامهی تازهای طراحی کند که به افراد کمک میکرد میان نارضایتی قابلحل و نارضایتی پایدار تمایز بگذارند. این تصمیم با هدف حمایت از آرمان گرفته شده بود، اما خودش از شرکت در برنامهی آزمایشی انصراف داد. گفت حاضر است دربارهی تجربهاش حرف بزند، اما نمیخواهد زندگیاش به پروژهای تبدیل شود که موفقیتش با حذف احساس او سنجیده میشود. بعضیها از این تصمیم ناراحت شدند. آنها سالها برای ساختن جامعهای تلاش کرده بودند که در آن هیچکس مجبور نباشد با رنج غیرضروری زندگی کند. از نظرشان، ردکردن کمک شبیه ردکردن همان دستاوردهایی بود که زندگی را بهتر کرده بود. آرمان این نگرانی را میفهمید. او هم نمیخواست به گذشتهای برگردد که بیماری، فقر و بیعدالتی را بهعنوان سرنوشت میپذیرفتند. اما میان فراهمکردن امکان زندگی بهتر و الزام آدمها به احساس رضایت، تفاوتی میدید که دیگر نمیتوانست نادیده بگیرد.
سالها بعد، مردم هنوز از شهرشان بهعنوان یکی از موفقترین جوامع جهان یاد میکردند. بیماریهای قابلپیشگیری کاهش یافته بودند، دسترسی به آموزش و مسکن بهتر شده بود و افراد بیشتری میتوانستند بدون ترس از گرسنگی یا بیخانمانی برای آینده برنامهریزی کنند. آرمان هم زندگیاش را ادامه داده بود. گاهی خوشحال میشد، گاهی غمگین و گاهی از همهچیز خسته بود. نارضایتیاش همیشه به یک اندازه شدید نبود و در بعضی دورهها تقریباً فراموشش میکرد. اما هرگز به نقطهای نرسید که بتواند با اطمینان بگوید دیگر هیچ چیز کم نیست. در سالهای آخر عمرش، وقتی از او دربارهی آن روزها میپرسیدند، میگفت زندگیاش بد نبوده و از بسیاری از امکاناتی که در اختیار داشته، قدردان است. فقط نمیخواسته قدردانی را با رضایت اشتباه بگیرد.
وقتی آرمان از دنیا رفت، روزنامهها نوشتند که آخرین انسان ناراضی شهر سرانجام درگذشت. بعضیها این خبر را نشانهی موفقیت جامعه دانستند؛ انگار مسئلهای که سالها ذهن مردم را مشغول کرده بود، بالاخره به پایان رسیده است. اما چند هفته بعد، زنی جوان در یک نظرسنجی عمومی نوشت که با وجود زندگی خوبش، از آینده میترسد و نمیداند چرا نمیتواند احساس خوشبختی کند. پاسخ او توجه چندانی جلب نکرد. ابتدا تصور کردند که بهتازگی دچار مشکل شده است. بعد پیشنهادهایی برای کمک دریافت کرد. او هم از بعضی پیشنهادها استفاده کرد و حالش بهتر شد، اما هنوز گاهی احساس میکرد زندگی چیزی فراتر از مجموعهی نیازهای برآوردهشده است؛ چیزی که نمیتوانست دقیقاً توضیحش دهد.
این بار، سامانه پروندهی او را برای بررسی ویژه علامتگذاری نکرد. مقررات تغییر کرده بود. دیگر قرار نبود هر نارضایتی پایداری بهخودیخود مسئلهای برای حلشدن تلقی شود. شهر همچنان تلاش میکرد از رنجهای قابلپیشگیری بکاهد، اما پذیرفته بود که احساس رضایت را نمیتوان مثل آب و برق به خانهها رساند. بعضی ناراحتیها به تغییر شرایط نیاز دارند، بعضی به درمان و بعضی به زمان؛ و گاهی هم آدم باید بتواند بدون داشتن پاسخ نهایی، به زندگی ادامه دهد.
شاید آرمان آخرین انسان ناراضی نبود؛ فقط آخرین کسی بود که جامعه نارضایتیاش را بهجای یک تجربهی انسانی، نقصی در نظام خود میدانست. و شهری که روزی میخواست همه را خوشحال کند، سرانجام آموخت که بهترکردن زندگی انسانها با مجبورکردنشان به خوشحالبودن یکی نیست.