از وحشی تا اهلی

واژه‌ای هست که بارها شنیده‌ایم: «وحشی». وقتی این کلمه را می‌شنویم، معمولاً موجودی را تصور می‌کنیم که رام نیست، به‌آسانی به دیگری نزدیک نمی‌شود، اجازه نمی‌دهد به‌راحتی به او دست بزنند و اگر کسی بخواهد برخلاف میلش به او نزدیک شود یا رفتارش را کنترل کند، ممکن است مقاومت کند یا حمله کند. در مقابل، «اهلی» موجودی است که می‌توان به او نزدیک شد، لمسش کرد، با او ارتباط برقرار کرد و تا حدودی رفتار او را پیش‌بینی یا کنترل کرد. این دو واژه در نگاه نخست، فقط دو نوع رفتار را توصیف می‌کنند؛ اما اگر تقابلشان را دنبال کنیم، به پرسشی عمیق‌تر می‌رسیم: تفاوت موجود وحشی و اهلی دقیقاً در چیست؟ آیا مسئله صرفاً آرام یا پرخاشگر بودن است، یا به رابطهٔ موجود با اراده و قدرت دیگری مربوط می‌شود؟

پیش از هر چیز، باید میان ریشهٔ تاریخی یک واژه و برداشتی که از آن می‌سازیم تفاوت بگذاریم. دربارهٔ علت انتخاب تخلص «وحشی» به‌وسیلهٔ وحشی بافقی، روایت‌های متفاوتی نقل شده و نمی‌توان بدون بررسی منابع تاریخی نتیجه گرفت که او این نام را مشخصاً به دلیل انزوا و گوشه‌گیری انتخاب کرده است. بااین‌حال، این ابهام مانع از طرح پرسش فلسفی ما نمی‌شود؛ زیرا موضوع اصلی این نوشته، اثبات علت نام‌گذاری شاعر نیست، بلکه بررسی تقابل مفهومی وحشی و اهلی و مسیری است که از این تقابل می‌توان برای اندیشیدن به رفتار انسان طی کرد.

اگر تفاوت این دو را از زاویهٔ رابطه‌شان با دیگری بررسی کنیم، مسئله شکل تازه‌ای پیدا می‌کند. موجود وحشی ممکن است حضور دیگری را تحمل نکند، از نزدیک‌شدن او بگریزد یا در برابر تلاش برای لمس و مهار شدن مقاومت کند. موجود اهلی، در مقابل، ممکن است اجازه دهد دیگری به او نزدیک شود، لمسش کند یا رفتارش را در جهتی خاص هدایت کند. در اینجا، اهلی‌بودن دیگر صرفاً معادل آرام‌بودن نیست؛ به میزان پذیرش نفوذ دیگری نیز مربوط می‌شود. موجودی ممکن است آرام باشد، اما همچنان اجازهٔ مهار شدن ندهد. در مقابل، موجودی ممکن است مقاومت نکند، نه به این دلیل که هر تماس یا مداخله‌ای را می‌خواهد، بلکه چون آموخته است در برابر آن واکنش نشان ندهد. بنابراین، برای فهم این تقابل باید از ظاهر رفتار فراتر برویم و به رابطهٔ میان مقاومت، نفوذ و کنترل توجه کنیم.

اکنون می‌توانیم مفهوم اهلی‌شدن را یک مرحله جلوتر ببریم. فرض کنیم موجودی در برابر نوازش مقاومت می‌کند، اما پس از تکرار تنبیه و پاداش، یاد می‌گیرد که مقاومتش را کاهش دهد. ممکن است در پایان بتوان به او نزدیک شد، لمسش کرد و رفتارش را هدایت کرد. از بیرون، او اهلی شده است؛ اما چیزی که برای بحث ما اهمیت دارد، صرفاً آرام‌شدن او نیست، بلکه تغییر رابطه‌اش با قدرت دیگری است. موجودی که پیش‌تر مانع نفوذ دیگری می‌شد، اکنون در برابر مداخلهٔ او مقاومت کمتری نشان می‌دهد. در این معنا، اهلی‌کردن را می‌توان فرایندی دانست که طی آن، موجود به‌تدریج برای کنترل‌پذیرشدن شکل می‌گیرد.

این منطق را می‌توان در مثال تعرض نیز به شکلی روشن‌تر دید. اگر کسی برخلاف میل دیگری به بدن او تعرض کند، ممکن است فرد مقابل مقاومت کند، بجنگد، فرار کند یا به دلایل مختلف قادر به مقاومت نباشد. اگر او مقاومت نکند، از این واقعیت نمی‌توان نتیجه گرفت که رضایت داشته است. اما از منظر تحلیل قدرت، پرسش دیگری مطرح می‌شود: چه اتفاقی می‌افتد اگر فردی بر اثر تکرار خشونت، تهدید یا تنبیه بیاموزد که مقاومت‌کردن هزینه دارد و در نتیجه، به‌تدریج از مقاومت دست بکشد؟ در این وضعیت، قدرت ممکن است بدون کسب رضایت، توان مقاومت را کاهش دهد. فرد شاید هنوز چیزی را نخواهد، اما دیگر رفتار خود را بر اساس خواستهٔ خویش پیش نمی‌برد؛ آن را بر اساس پیامدهای مخالفت تنظیم می‌کند.

این تمایز برای فهم اجتماعی‌شدن اهمیت دارد. انسان از کودکی وارد جهانی می‌شود که پیش از او قواعدش شکل گرفته‌اند. خانواده، مدرسه، فرهنگ، قانون و نهادهای اجتماعی به او می‌آموزند چه کاری پذیرفتنی است، چه رفتاری مجازات می‌شود، چه چیزی مایهٔ تحسین است و چه چیزی ممکن است به طردشدنش منجر شود. بخش بزرگی از این آموزش‌ها برای زندگی جمعی ضروری‌اند؛ اما در عین حال، همین فرایند می‌تواند رفتار فرد را در محدوده‌ای از پیش تعیین‌شده قرار دهد. کودک کم‌کم یاد می‌گیرد که چه چیزی را بخواهد، چه چیزی را پنهان کند، کجا سکوت کند و چه زمانی از خواسته‌اش صرف‌نظر کند. پس از مدتی، دیگر برای هر رفتار به دستور مستقیم نیاز نیست. قواعد درونی شده‌اند و فرد خودش مراقب رفتار خودش است.

در اینجا می‌توان میان اجتماعی‌شدن و اهلی‌شدن، به معنایی که در این نوشته ساخته‌ایم، ارتباط برقرار کرد. اجتماعی‌شدن یعنی فرد قواعد و انتظارات جامعه را می‌آموزد و در زندگی جمعی مشارکت می‌کند؛ اما اگر این فرایند را از زاویهٔ قدرت بررسی کنیم، پرسش این خواهد بود که چه مقدار از آن به پذیرش آگاهانهٔ قواعد مربوط است و چه مقدار به یادگیری اطاعت، اجتناب از مجازات و سازگاری با انتظارات دیگران. آیا فرد صرفاً یاد گرفته است چگونه با دیگران زندگی کند، یا یاد گرفته است چگونه خودش را طوری تنظیم کند که کمتر با نظم موجود تعارض پیدا کند؟ این دو حالت ممکن است از بیرون شبیه یکدیگر باشند، اما از نظر رابطهٔ فرد با قدرت یکسان نیستند.

نکتهٔ تعیین‌کننده این است که فرمان‌پذیری همیشه به شکل اطاعت آشکار ظاهر نمی‌شود. برای کنترل رفتار انسان لازم نیست همواره کسی بالای سر او بایستد و دستور بدهد. گاهی فرد خودش را بر اساس هنجارهایی تنظیم می‌کند که آن‌قدر بدیهی به نظر می‌رسند که دیگر درباره‌شان پرسش نمی‌کند. ممکن است تصور کند انتخابش کاملاً شخصی است، درحالی‌که دامنهٔ انتخاب‌های قابل‌تصور او پیشاپیش تحت تأثیر تربیت، فرهنگ، ترس از طردشدن و انتظارات اجتماعی شکل گرفته است. این به معنای آن نیست که تمام انتخاب‌های او توهم‌اند یا هر نوع پایبندی به قانون نشانهٔ بردگی است؛ بلکه مسئله این است که فرد تا چه اندازه می‌تواند قواعدی را که درونی کرده است تشخیص دهد، درباره‌شان پرسش کند و در صورت لزوم در برابرشان بایستد.

در این نقطه، پژوهش‌های روان‌شناسی دربارهٔ اطاعت از اقتدار وارد بحث می‌شوند. استنلی میلگرام در آزمایش‌های مشهور خود بررسی کرد که افراد در چه شرایطی از دستور یک مرجع اقتدار پیروی می‌کنند، حتی وقتی تصور می‌کنند این دستور به شخص دیگری آسیب می‌رساند. در طرح اصلی، شرکت‌کنندگان تصور می‌کردند شوک‌های الکتریکی فزاینده‌ای به فرد دیگری وارد می‌کنند و آزمایشگر از آن‌ها می‌خواست ادامه دهند. پژوهش میلگرام نشان داد که موقعیت، حضور اقتدار و ساختار رابطه می‌توانند بر رفتار اطاعتی اثر بگذارند.

بااین‌حال، اهمیت میلگرام برای این استدلال صرفاً در این نیست که انسان‌ها گاهی از دستور اطاعت می‌کنند. پژوهش‌های بعدی دربارهٔ آزمایش‌های او نشان داده‌اند که رفتار شرکت‌کنندگان را نمی‌توان همیشه به اطاعت کورکورانه فروکاست؛ هم‌ذات‌پنداری با مرجع اقتدار و باور به درستی هدف او نیز ممکن است نقش داشته باشند. این نکته اتفاقاً پرسش ما را عمیق‌تر می‌کند: آیا فرمان‌پذیری فقط زمانی رخ می‌دهد که فرد بداند در حال اطاعت است؟ یا ممکن است فرد به این دلیل از اقتدار پیروی کند که ارزش‌ها، باورها و معیارهای خودش را با آن هماهنگ کرده و در نتیجه، تبعیت از آن را نه اطاعت، بلکه انجام وظیفه یا انتخاب درست بداند؟

از این منظر، می‌توان به تز اصلی این نوشته رسید: شاید انسان مدرن، در بسیاری از جنبه‌های زندگی اجتماعی، اهلی‌تر شده باشد؛ نه لزوماً به این معنا که آرام‌تر یا مهربان‌تر است، بلکه به این معنا که رفتار او بیش از پیش در قالب قواعد، هنجارها و انتظاراتی شکل می‌گیرد که خودش نیز در بازتولیدشان مشارکت می‌کند. قدرت ممکن است در ابتدا با اجبار آشکار عمل کند، اما در ادامه، بخشی از کار خود را به عادت‌ها، باورها و خودنظارتی فرد واگذار کند. در این وضعیت، فرمان دیگر همیشه از بیرون صادر نمی‌شود؛ گاهی فرد آن را درون خود حمل می‌کند.

بااین‌همه، از این استدلال نمی‌توان نتیجه گرفت که انسان امروز به‌طور قطعی از انسان‌های گذشته فرمان‌پذیرتر است؛ چنین ادعای تاریخی‌ای به شواهد و مقایسه‌های مستقل نیاز دارد. آنچه در اینجا پیشنهاد می‌کنم، یک چارچوب فلسفی برای بررسی فرمان‌پذیری است، نه نتیجه‌ای که آزمایش میلگرام به‌تنهایی اثبات کرده باشد. همچنین، قانون‌پذیری، همکاری اجتماعی و پذیرش قواعد الزاماً نشانهٔ اهلی‌شدن نیستند؛ انسان‌ها می‌توانند قواعد را آگاهانه بپذیرند، در برابرشان مقاومت کنند یا برای تغییرشان تلاش کنند. پرسش اصلی این است که آیا فرد می‌تواند میان انتخاب آگاهانه و تبعیتی که به عادت تبدیل شده است تمایز بگذارد.

شاید به همین دلیل باشد که تقابل «وحشی» و «اهلی» همچنان برای ما پرسش‌برانگیز است. اگر وحشی‌بودن را در این بحث نمادی از مقاومت در برابر نفوذ و کنترل دیگری بگیریم، اهلی‌شدن می‌تواند نام فرایندی باشد که در آن، مقاومت به‌تدریج کاهش می‌یابد و فرمان‌پذیری جای آن را می‌گیرد. در چنین تعریفی، اهلی‌ترین موجود لزوماً موجودی نیست که کسی هر لحظه به او دستور می‌دهد؛ شاید موجودی باشد که دیگر برای هدایت رفتارش به دستور مستقیم نیازی نیست. او قواعد را آموخته، محدودیت‌ها را درونی کرده و خودش رفتار خویش را در چارچوب آن‌ها نگه می‌دارد.

و در پایان، پرسشی باقی می‌ماند: اگر انسان بدون آنکه فرمانی مستقیم بشنود، مطابق انتظارات قدرت رفتار کند، اگر محدودیت‌های آموخته‌شده را خواسته‌های شخصی خود بداند و اگر اطاعت را با انتخاب آزادانه اشتباه بگیرد، آیا هنوز می‌توان او را موجودی کاملاً مستقل دانست؟ یا اهلی‌شدن دقیقاً زمانی به کامل‌ترین شکل خود می‌رسد که فرد دیگر احساس نکند کسی در حال کنترل‌کردن اوست؟