
گاهی به آدمها نگاه میکنم و احساس میکنم چیزی در نگاهشان کم است. نه اینکه چیزی را ندانند، نه اینکه هوش کمتری داشته باشند یا نتوانند دربارهٔ جهان فکر کنند؛ انگار چیزی در آنها به خودِ واقعیت برنمیگردد. به چشمهایشان نگاه میکنم و منتظر میمانم آن نگاهِ پرسشگر را ببینم؛ همان لحظهای که آدم از خودش میپرسد: «من اینجا چهکار میکنم؟ اصلاً اینجا کجاست؟ چطور ممکن است چیزی به نام جهان وجود داشته باشد و من هم بخشی از آن باشم؟» اما گاهی چیزی برنمیگردد. زندگی در آنها جریان دارد، کارهایشان را انجام میدهند، حرف میزنند، میخندند و تصمیم میگیرند؛ ولی به نظر میرسد خودِ واقعیت برایشان مسئلهای نیست. انگار همهچیز از قبل توضیح داده شده و هیچچیزی برای حیرتکردن باقی نمانده است.
مدتی است به این فکر میکنم که شاید مسئله فقط تفاوت آدمها در میزان هوش، دانش یا توانایی تفکرشان نباشد. شاید ما دربارهٔ خودِ آگاهی هم بهاندازهٔ کافی سؤال نمیپرسیم. وقتی میگوییم انسان آگاه است، دقیقاً منظورمان چیست؟ آیا همین که چیزی را میبیند، صدایی را میشنود، خاطرهای دارد و میتواند دربارهٔ خودش حرف بزند، برای آگاهبودنش کافی است؟ یا آگاهی چیزی فراتر از مجموعهای از اطلاعات و واکنشهاست؛ چیزی که باعث میشود بودن، از درون، به تجربهای تبدیل شود؟
من میتوانم دربارهٔ آگاهی کتاب بخوانم، تعریفهای علمیاش را یاد بگیرم و نظریههای مختلف را بشناسم. اما هیچکدام از اینها لزوماً آن پرسش اولیه را از بین نمیبرد: چرا اصلاً تجربهای وجود دارد؟ چرا جهان فقط مجموعهای از رویدادهای بیصدا نیست، بلکه چیزی هست که برای کسی آشکار میشود؟ چرا من صرفاً مجموعهای از واکنشها نیستم که اتفاقات در آن رخ میدهند، بلکه از درون، چیزی را تجربه میکنم؟
این همان جایی است که مسئله برای من از یک پرسش علمی به یک حیرت وجودی تبدیل میشود. من فقط نمیخواهم بدانم مغز چگونه کار میکند؛ میخواهم بفهمم چگونه ممکن است جهانی وجود داشته باشد که در آن موجودی بتواند از خودش بپرسد چرا وجود دارد. خودِ این پرسش هم بخشی از همان واقعیتی است که دربارهاش سؤال میکنم. انگار جهان در نقطهای از خودش به خودش نگاه کرده است؛ و من یکی از جاهایی هستم که این نگاه از آن اتفاق میافتد.
اما اگر این تجربه تا این اندازه بنیادی است، چرا به نظر میرسد همهٔ آدمها به یک اندازه با آن درگیر نیستند
این سؤال مرا به تصویر عجیبی میرساند. تصور میکنم همهٔ آدمها در حال راهرفتناند. هرکدام مشغول زندگی خودش است؛ یکی به آینده فکر میکند، یکی نگران پول است، یکی عاشق شده و دیگری از چیزی ناراحت است. همهچیز جریان عادی خودش را دارد. ناگهان صدایی درون سر چند نفر شروع به پخششدن میکند. نه صدایی واقعی، بلکه آگاهی از چیزی که تا چند لحظه پیش اصلاً مسئله نبود: اینکه آنها وجود دارند. اینکه جهان هست. اینکه هرکدام از آنها از درون چیزی را تجربه میکنند و نمیتوانند دقیقاً بدانند تجربهکردن برای دیگری چگونه است.
آن چند نفر میایستند. به اطراف نگاه میکنند. شاید به چشم آدمهای دیگر خیره میشوند تا نشانهای پیدا کنند که بگوید آنها هم این صدا را میشنوند. اما بقیه به راهشان ادامه میدهند. کسی برای خرید عجله دارد، کسی تلفنش را نگاه میکند و دیگری دربارهٔ برنامهٔ فردا حرف میزند. آن چند نفر میمانند و سؤالی که دیگر نمیتوانند بهسادگی از کنارش عبور کنند: «چطور ممکن است این همه آدم در جهانی زندگی کنند که وجودش تا این اندازه عجیب است، اما انگار هیچچیزی عجیب نیست؟»
گاهی فکر میکنم اولین انسانی که با چنین حیرتی مواجه شد، اگر واقعاً بتوان از اولین نفر حرف زد، باید تجربهٔ عجیبی داشته باشد. نه لزوماً چون هیچ انسانی پیش از او آگاه نبوده، بلکه چون شاید او برای نخستین بار خودِ آگاهی را به موضوع آگاهیاش تبدیل کرده بود. تا پیش از آن، زندگی جریان داشت؛ اما در لحظهای، زندگیکننده متوجه خودِ زندگی شد. موجودی که در جهان بود، ناگهان از خودش پرسید: «من در جهان هستم؛ اما جهان چیست؟ من هستم؛ اما بودن یعنی چه؟»
شاید آن انسان به دیگران نگاه کرده باشد و از خودش پرسیده باشد چرا آنها چنین سؤالی نمیپرسند. آیا آنها هم این واقعیت را میبینند و فقط دربارهاش حرف نمیزنند؟ آیا برایشان مهم نیست؟ یا اصلاً چیزی که برای او تا این اندازه آشکار شده، برای آنها به همان شدت تجربه نمیشود؟
اینجا بود که از خودم پرسیدم: آیا ممکن است تفاوت آدمها فقط در این نباشد که چه چیزهایی میدانند، بلکه در این باشد که خودِ وجود را با چه شدتی تجربه میکنند؟
در ابتدا میشد پاسخ سادهای داد: بعضیها اهل فلسفهاند و بعضی نیستند. بعضیها بیشتر فکر میکنند و بعضیها ترجیح میدهند زندگی کنند و درگیر پرسشهای بیپایان نشوند. اما این پاسخ برای من کافی نبود. من دربارهٔ دانستنِ یک مفهوم یا علاقهداشتن به فلسفه حرف نمیزدم. مسئلهام چیزی پیش از فلسفه بود؛ چیزی که شاید حتی پیش از شکلگرفتن زبان و مفهوم در انسان وجود داشته باشد.
فرض کنیم دو نفر هر دو میدانند که وجود دارند. هر دو میتوانند دربارهٔ تولد، مرگ، جهان و زندگی صحبت کنند. یکی از آنها ممکن است حتی فیلسوف باشد و دربارهٔ این موضوعات کتاب بنویسد. اما دیگری، بدون اینکه تحصیلات خاصی داشته باشد، گاهی با دیدن آسمان یا نگاهکردن به چهرهٔ یک انسان، ناگهان با این واقعیت مواجه میشود که همهٔ اینها واقعاً وجود دارند. نه در یک داستان، نه در یک خواب، نه بهعنوان فرضیهای ذهنی؛ بلکه واقعاً هستند.
برای او، وجود فقط موضوعی برای فکرکردن نیست. چیزی است که نمیتواند بهسادگی از آن فاصله بگیرد. جهان همچنان همان جهان است، اما دیگر نمیتواند آن را کاملاً بدیهی فرض کند.
از خودم پرسیدم: آیا این آدم آگاهتر است؟
برای پاسخدادن باید ابتدا مشخص میکردم منظورم از آگاهی چیست. آیا آگاهی یعنی دریافت اطلاعات؟ یعنی توانایی فکرکردن دربارهٔ خود؟ یا اینکه چیزی از درون تجربه شود؟ شاید اینها با یکدیگر مرتبط باشند، اما الزاماً یک چیز نیستند. ممکن است کسی بتواند دربارهٔ احساساتش فکر کند، بدون اینکه همیشه به خودِ تجربهکردن توجه داشته باشد. ممکن است کسی دربارهٔ وجود اطلاعات زیادی داشته باشد، اما این اطلاعات هیچوقت به حیرتی زنده تبدیل نشوند.
بااینحال، هنوز نمیتوانستم از این احتمال عبور کنم که شاید آنچه من آگاهی مینامم، فقط توانایی دریافت و پردازش اطلاعات نیست. شاید میان آگاهی داشتن و پیوسته متوجه آگاهی خود بودن تفاوتی وجود داشته باشد.
بعد سؤال دیگری مطرح شد: آیا کسی که بیشتر درگیر این حیرت است، واقعاً بیشتر زنده است؟
پاسخم این بود که بله؛ دستکم به نظر من، انگار بیشتر زنده است. اما چرا؟ چه چیزی در این درگیری وجود دارد که به انسان احساس زندهبودن بیشتری میدهد؟
شاید چون در آن لحظه، زندگی دیگر صرفاً مجموعهای از کارهایی نیست که باید انجام شوند. انسان از جریان عادت بیرون میآید و برای لحظهای خودِ جریان را میبیند. دیگر فقط غذا نمیخورد، راه نمیرود، حرف نمیزند و برای فردا برنامه نمیریزد؛ متوجه میشود که موجودی است که دارد این کارها را انجام میدهد، در جهانی که خودش نیز وجودش را بهسادگی توضیح نمیدهد.
البته نمیتوانم بگویم هرکس بیشتر دربارهٔ وجود فکر کند، لزوماً آگاهتر است. ممکن است کسی ساعتها دربارهٔ فلسفه صحبت کند، اما بیشتر درگیر بازی با مفاهیم باشد تا مواجههٔ واقعی با تجربه. در مقابل، فردی ممکن است هیچوقت واژهٔ «آگاهی پدیداری» را نشنیده باشد، اما گاهی از شدت حیرت در سکوت فرو برود. پس چیزی که دنبالش میگردم، صرفاً تعداد پرسشها یا میزان اطلاعات نیست.
منظورم شدتِ آن مواجهه است.
اما آیا این شدت فقط در بعضی لحظات اتفاق میافتد؟ یا بعضی آدمها میتوانند تقریباً همیشه در چنین وضعیتی باقی بمانند؟
اینجا تفاوت دیگری برایم آشکار شد. تصور کردم کسی را که گاهی، مثلاً نیمهشب، به آسمان نگاه میکند و ناگهان از وجود جهان حیرتزده میشود. چند دقیقهای درگیر این احساس است، اما صبح روز بعد دوباره به زندگی عادی برمیگردد. در مقابل، انسانی را تصور کردم که این حیرت برایش هرگز کاملاً تمام نمیشود. حتی وقتی مشغول کارهای روزمره است، در پسزمینهٔ ذهنش میداند که دارد زندگی میکند؛ میداند این جهان همانقدر که برایش آشناست، عجیب هم هست.
اولی گاهی بیدار میشود و دوباره به خواب عادت برمیگردد. دومی انگار هیچوقت کاملاً به خواب بازنمیگردد.
شاید بتوان گفت تفاوت این دو نفر در دو بُعد است: یکی شدت تجربهٔ حیرت را نشان میدهد و دیگری پیوستگی آن را. ممکن است فردی لحظات بسیار عمیقی از مواجهه با وجود داشته باشد، اما این لحظات کوتاه و پراکنده باشند. فرد دیگری شاید همیشه درگیر پرسشهای تکاندهنده نباشد، اما آگاهی از وجود برایش هیچوقت بهطور کامل محو نشود.
برای توصیف این تفاوت، فعلاً میتوانم از تعبیر «پیوستگی حیرت وجودی» استفاده کنم؛ یعنی اینکه یک انسان تا چه اندازه و با چه تداومی از بدیهی فرضکردن وجود فاصله میگیرد و به خودِ واقعیتِ بودن توجه میکند.
اما اینجا باید مراقب باشم. آیا کسی که کمتر به وجود فکر میکند، واقعاً آگاهی کمرنگتری دارد؟ یا فقط ذهنش بهتر میتواند واقعیت را به پسزمینه ببرد تا زندگی روزمره امکانپذیر شود؟
شاید مغز برای ادامهٔ زندگی به نوعی عادیسازی نیاز دارد. اگر قرار باشد هر بار که به یک لیوان آب نگاه میکنیم، از اینکه ماده، نور، ادراک و تجربه چگونه در یک لحظه جمع شدهاند حیرت کنیم، ممکن است نتوانیم به کارهای سادهمان برسیم. عادت لزوماً نشانهٔ ناآگاهی نیست؛ شاید یکی از شرایط امکان زندگی باشد
اما آیا این توضیح تمام مسئله را حل میکند؟ هنوز نه. چون من نمیخواهم صرفاً بگویم بعضیها بیشتر به وجود فکر میکنند. پرسش من این است که چرا برای بعضی افراد، این واقعیت میتواند تا این اندازه زنده و پرقدرت باقی بماند، درحالیکه برای دیگران به چیزی تقریباً نامرئی تبدیل میشود.
شاید اینجا باید میان دو ادعا تفاوت بگذارم. ادعای نخست این است که انسانها از نظر توجه به وجود و حیرت وجودی با یکدیگر تفاوت دارند. این تفاوت کاملاً قابل تصور است و میتوان دربارهاش پژوهش کرد. ادعای دوم بسیار جسورانهتر است: اینکه شاید بعضی انسانها خودِ تجربهٔ آگاهانه را با شدت کمتری دارند و بعضی دیگر از نظر درونی پررنگتر حضور دارند. این ادعا هنوز به شواهد و معیاری مستقل نیاز دارد. صرف اینکه کسی از وجود حیرت نمیکند، ثابت نمیکند که تجربهٔ درونیاش ضعیفتر است.
بااینحال، هنوز برایم روشن نیست که این تفاوتها را دقیقاً چگونه باید فهمید و آیا اصلاً میتوان آنها را به شکل یک نظریه صورتبندی کرد. من در این حوزه ادعای تخصص یا پاسخ قطعی ندارم؛ فعلاً فقط دارم سعی میکنم پرسشی را که برایم شکل گرفته، روشنتر کنم. شاید لازم باشد پیش از هر نتیجهگیری، میان آنچه تجربه میکنم، آنچه از دیگران برداشت میکنم و آنچه واقعاً میتوان دربارهٔ آگاهی انسانها دانست، فاصله بگذارم.
بااینحال، یک مسئله همچنان مرا رها نمیکند: ما هیچوقت مستقیماً به تجربهٔ درونی دیگری دسترسی نداریم. من تجربهٔ خودم را از درون میشناسم، اما دربارهٔ دیگران از روی رفتار، گفتار و شباهتهای زیستی و عصبی استنباط میکنم. میدانم که دیگران مانند من انساناند، اما نمیتوانم دقیقاً از جایگاه آنها تجربه کنم و ببینم جهان برایشان چگونه آشکار میشود.
پس وقتی به کسی نگاه میکنم و احساس میکنم چیزی در نگاهش نیست، شاید دارم نبودِ نشانهای را میبینم که برای خودم اهمیت زیادی دارد. شاید در جستوجوی بازتاب همان حیرتی هستم که درون خودم تجربه میکنم. و چون آن را نمیبینم، وسوسه میشوم نتیجه بگیرم که درون او نیز چیزی کمرنگتر است.
اما آیا ندیدنِ چیزی، دلیل نبودنش است.
نه، دستکم بهتنهایی چنین نیست. شاید آن انسان هم از درون تجربهای غنی داشته باشد، اما به شیوهای متفاوت به جهان توجه کند. شاید پرسشهایش چیزهای دیگری باشند. شاید حیرتش در جایی ظاهر شود که من هرگز نمیبینم. و شاید بعضی افراد واقعاً کمتر درگیر پرسشهای وجودی باشند، بدون اینکه این امر چیزی از واقعیت تجربهٔ درونیشان کم کند.
این احتمالها باعث میشوند در بیان برداشتهایم محتاطتر باشم. چون هنوز نمیدانم آیا چیزی که در ذهنم شکل گرفته، صرفاً راهی برای توصیف تفاوت آدمها در توجه و حیرت است یا به مسئلهای بنیادیتر دربارهٔ آگاهی اشاره میکند. شاید لازم باشد برای فهم آن، ابتدا خودِ مفهوم آگاهی را دقیقتر بررسی کنم.
شاید لازم نباشد برای فهم تفاوت آدمها، آنها را به دو دستهٔ «بیدار» و «خالی» تقسیم کنم. شاید بهتر باشد از یک طیف حرف بزنم: طیفی از توجه به خودِ وجود، از زندگیای که در آن وجود عمدتاً بدیهی و پسزمینهای است، تا زندگیای که در آن واقعیتِ بودن مرتب به پیشزمینه بازمیگردد و هرگز کاملاً عادی نمیشود.
و شاید یک انسان در طول زندگیاش روی این طیف حرکت کند. گاهی درگیر باشد و گاهی نه. گاهی از خودکاربودنِ زندگی بیرون بیاید و دوباره متوجه شود که در حال تجربهکردن است. در مقابل، شاید بعضی افراد گرایش پایدارتری به این نوع توجه داشته باشند؛ گویی ذهنشان کمتر میتواند پرسش از وجود را برای همیشه کنار بگذارد.
این هنوز پاسخ نهایی نیست. حتی نمیدانم اگر روزی بتوانم این تفاوت را دقیق تعریف کنم، آیا باید آن را نوعی آگاهی بیشتر بنامم یا نوعی حساسیت و توجه بیشتر به وجود. شاید انتخاب واژهها در این مرحله اهمیت کمتری از روشنکردن خودِ مسئله داشته باشد.
آنچه برایم اهمیت دارد، این پرسش است که چرا واقعیت میتواند برای ما تا این اندازه عادی شود. چرا میتوانیم هر روز چشم باز کنیم، جهان را ببینیم، با دیگران حرف بزنیم و دربارهٔ هزاران مسئله نگران باشیم، بیآنکه خودِ بودن دوباره به مسئله تبدیل شود؟ چرا وجود، با تمام عجیببودنش، در بیشتر لحظات زندگی به پسزمینه رانده میشود؟
شاید چون عادت به ما امکان میدهد زندگی کنیم. شاید چون ذهن نمیتواند همیشه در برابر تمام ابعاد واقعیت گشوده بماند. شاید هم تفاوتهایی فردی وجود دارد که هنوز درست نمیشناسیم.
اما یک چیز برایم روشن است: من نمیخواهم حیرت را با دانایی اشتباه بگیرم. ممکن است کسی پاسخهای زیادی داشته باشد و همچنان هرگز از خودِ پرسش حیرت نکند. ممکن است دیگری پاسخ مشخصی نداشته باشد، اما نتواند از کنار این واقعیت عبور کند که اصلاً پرسشگری وجود دارد که میتواند سؤال بپرسد.
برای من، نقطهٔ آغاز همینجاست: نه ادعای اینکه بعضی انسانها واقعاً خالیاند، نه نتیجهگیری اینکه هرکس حیرت نمیکند کمتر آگاه است؛ بلکه تردید دربارهٔ چیزی که معمولاً بدیهی فرض میکنیم.
شاید ما دربارهٔ جهان سؤالهای زیادی میپرسیم، اما کمتر میپرسیم چرا خودِ جهان برای ما تجربه میشود. شاید دربارهٔ زندگی فکر میکنیم، اما بهندرت از خودِ زندهبودن حیرت میکنیم. و شاید تفاوت مهمی میان دانستن اینکه وجود داریم و لحظهای هست که واقعاً متوجه میشویم وجود داریم، برقرار باشد.
وجود، برای ما آنقدر آشناست که فراموش میکنیم چقدر غیرقابل توضیح است. هر روز آن را تجربه میکنیم، اما تجربهکردنِ مداومش لزوماً به معنای فهمیدنش نیست.
و شاید پرسش اصلی من همین باشد:
آیا آگاهی فقط توانایی تجربهکردن جهان است، یا توانایی حیرتکردن از این واقعیت که اصلاً جهانی برای تجربهکردن وجود دارد؟
نمیدانم پاسخ چیست. اما فعلاً ترجیح میدهم این سؤال را باز نگه دارم. شاید مهمترین اتفاق، رسیدن به پاسخ نباشد؛ شاید همین باشد که برای لحظهای از حالت خودکار بیرون بیاییم و به چیزی نگاه کنیم که همیشه روبهرویمان بوده است.
به جهان. به خودمان. به دیگری که از درون خودش جهان را تجربه میکند.
و به این واقعیت عجیب که همهٔ ما اینجاییم؛ بیآنکه صرفِ عادتکردنمان به بودن، آن را کمتر شگفتانگیز کرده باشد.