ویرگول
ورودثبت نام
سیده فاطمه سید شازیله
سیده فاطمه سید شازیلهنویسنده و روانشناس. عاشق انبه و دلمه :)
سیده فاطمه سید شازیله
سیده فاطمه سید شازیله
خواندن ۵ دقیقه·۱ ماه پیش

آزادیِ دیگری؛ آیا توانایی تحمل انتخاب‌هایش را داریم؟

وقتی با کودکی روبه‌رو می‌شویم که هنوز نمی‌تواند خطرها را به‌درستی بشناسد یا پیامدهای تصمیم‌هایش را پیش‌بینی کند، مسئولیت ما در قبال او روشن است. نمی‌توانیم صرفاً به این دلیل که می‌خواهد کاری انجام دهد، اجازه بدهیم خودش را در معرض هر خطری قرار دهد. باید از او مراقبت کنیم، بعضی انتخاب‌هایش را محدود کنیم و متناسب با میزان درک و توانایی‌اش، آزادی را به‌تدریج در اختیارش بگذاریم. همین مسئولیت دربارهٔ انسانی که به دلایلی توانایی مراقبت از خودش یا تشخیص خطر را ندارد نیز مطرح است. در چنین شرایطی، محدودیت می‌تواند بخشی از مراقبت باشد؛ زیرا فرد هنوز نمی‌تواند به‌تنهایی از آزادی خود به شکلی آگاهانه استفاده کند.

اما مسئله از جایی پیچیده می‌شود که با انسانی بالغ و برخوردار از توانایی تصمیم‌گیری روبه‌رو هستیم؛ کسی که خطر را می‌شناسد، پیامدهای احتمالی انتخابش را می‌فهمد و بااین‌حال می‌خواهد مسیر خودش را دنبال کند. اگر ما خطر را جدی بدانیم و حتی مطمئن باشیم که انتخاب او به آسیب منجر خواهد شد، آیا حق داریم به‌زور مانعش شویم؟ به‌ویژه اگر آن انسان کسی باشد که دوستش داریم و احتمال آسیب دیدنش برایمان تحمل‌ناپذیر است، آیا مسئولیت ما همچنان به معنای محافظت کردن از اوست، یا ممکن است شکل دشوارتری پیدا کند: پذیرفتن حق انتخابش، حتی وقتی باید پیامدهای دردناک آن را تحمل کنیم؟

ما معمولاً وقتی از آزادی صحبت می‌کنیم، به کسی فکر می‌کنیم که می‌خواهد آزاد باشد؛ کسی که می‌خواهد مسیر زندگی‌اش را خودش انتخاب کند، مطابق باورهایش تصمیم بگیرد و مسئولیت پیامدهای انتخابش را بپذیرد. می‌گوییم هر انسان بالغی حق دارد دربارهٔ زندگی خودش تصمیم بگیرد، حتی اگر تصمیمش از نظر دیگران اشتباه باشد. تا زمانی که انتخاب او به دیگران آسیب نمی‌زند، چرا باید کسی اختیار زندگی‌اش را از او بگیرد؟ اما در این میان، بخشی از مسئله کمتر دیده می‌شود: کسی که باید آزادی دیگری را به رسمیت بشناسد؛ کسی که نه‌تنها با انتخاب او مخالف است، بلکه ممکن است مجبور شود پیامدهای دردناک آن را نیز تحمل کند.

مسئله زمانی دشوارتر می‌شود که آن انسان برای ما غریبه نباشد؛ فرزندمان باشد، همسرمان باشد یا کسی که عمیقاً دوستش داریم. در این صورت، آزادی او دیگر صرفاً یک اصل اخلاقی نیست که بتوانیم به‌آسانی از آن دفاع کنیم. انتخابش ممکن است ما را با ترس، اضطراب و احتمال ازدست‌دادنش روبه‌رو کند. ما خطر را می‌بینیم و شاید بتوانیم با محدود کردن او، دست‌کم برای مدتی، خودمان را از مواجهه با آن خطر دور نگه داریم. اما اینجا باید از خودمان بپرسیم: آیا داریم از او محافظت می‌کنیم، یا می‌خواهیم خودمان را از تحمل رنجی که آزادی او برایمان ایجاد می‌کند، نجات دهیم؟

تصور کنیم در کشوری جنگ داخلی یا درگیری‌های خیابانی خطرناکی شکل گرفته است. انسانی که دوستش داریم، به دلیل باورها و آرمان‌هایش تصمیم می‌گیرد در برابر وضعیتی که ناعادلانه می‌داند بایستد و در درگیری‌ها شرکت کند. او می‌داند ممکن است بازداشت شود، به‌شدت آسیب ببیند یا حتی به شکلی هولناک جانش را از دست بدهد. ما هم این خطرها را می‌شناسیم. شاید بارها از او بخواهیم در خانه بماند؛ شاید به او بگوییم هیچ آرمانی ارزش ازدست‌دادن جانش را ندارد. از نظر ما، عاقلانه‌ترین انتخاب این است که زنده بماند، از درگیری دور بماند و به خانه برگردد. اما ممکن است او زندگی را به شکل دیگری معنا کند. شاید برای او، سکوت در برابر چیزی که ناعادلانه می‌داند، تحمل‌ناپذیرتر از خطر کردن باشد. شاید آرامش خود را در تلاش برای رسیدن به آرمانش پیدا کند و حاضر باشد برای آن، خطرهایی را بپذیرد که ما حتی تصورشان را هم دشوار می‌دانیم.

اینجا دو معنای متفاوت از امنیت با یکدیگر تداخل پیدا می‌کنند. برای ما، امنیت شاید به معنای سالم ماندن او باشد؛ برای او، شاید به معنای رسیدن به فرجامی باشد که می‌تواند با آن زندگی کند. ما می‌خواهیم او را از خطر حفظ کنیم، اما او ممکن است بخواهد خودش را از زندگی‌ای نجات دهد که در آن ناچار است از باورهایش دست بکشد. این به آن معنا نیست که آرمان او لزوماً ارزش خطر کردن دارد یا تصمیمش حتماً درست است؛ مسئله این است که ما نمی‌توانیم صرفاً بر اساس معنایی که خودمان به امنیت می‌دهیم، معنای زندگی او را نیز تعیین کنیم. آنچه برای ما حفظ زندگی است، شاید برای او حفظ جسم و ازدست‌دادن چیزی باشد که زندگی‌اش را معنادار می‌کند.

بنابراین، اگر او بالغ است، خطر را می‌شناسد و آگاهانه انتخاب می‌کند، آیا رنجی که ما از تصمیمش متحمل خواهیم شد، به ما حق می‌دهد که مانعش شویم؟ اگر صرفِ دوست داشتن برای سلب اختیار کافی باشد، مرز این اختیار کجاست؟ والدین می‌توانند از انتخاب رشتهٔ فرزندشان بترسند، همسر می‌تواند از تصمیم شریک زندگی‌اش برای مهاجرت نگران باشد و دوستی می‌تواند از خطرهایی که دوستش می‌پذیرد وحشت کند. هرکدام ممکن است صادقانه باور داشته باشند که دارند از دیگری محافظت می‌کنند. اما اگر ترس خودمان را به معیاری برای تعیین حدود آزادی دیگری تبدیل کنیم، ممکن است ناخواسته زندگی او را مطابق نیاز خودمان به امنیت شکل دهیم.

احترام به آزادی دیگری به معنای تأیید انتخاب‌هایش یا بی‌تفاوتی نسبت به سرنوشت او نیست. می‌توانیم مخالفت کنیم، راه‌های امن‌تری پیشنهاد بدهیم و برای کاهش خطر تلاش کنیم. اما باید میان کمک به فرد برای انتخاب آگاهانه‌تر و مجبور کردن او به انتخابی که ما ترجیح می‌دهیم، تفاوت بگذاریم. در شرایطی که توانایی تصمیم‌گیری فرد مختل شده یا خطری فوری و استثنایی وجود دارد، مداخله ممکن است توجیه‌پذیر باشد؛ اما صرفِ اینکه انتخاب یک انسان بالغ را اشتباه می‌دانیم، به‌تنهایی مجوز سلب اختیار او نیست.

در نهایت، آزادی فقط آزمونی برای کسی نیست که می‌خواهد آزاد باشد؛ آزمونی هم برای کسانی است که او را دوست دارند. فرد باید مسئولیت انتخابش را بپذیرد، اما ما نیز باید با این واقعیت روبه‌رو شویم که نمی‌توانیم تمام پیامدهای دردناک آزادی او را حذف کنیم، مگر آنکه گاهی اختیارش را از او بگیریم. ما حق داریم بترسیم، اندوهگین شویم و با تصمیمش مخالفت کنیم؛ اما حق داشتن این احساسات لزوماً به معنای حق کنترل کردن زندگی دیگری نیست.

شاید گاهی لازم باشد از خواستهٔ خودمان برای تضمین امنیت کسی که دوستش داریم بگذریم؛ نه به این معنا که رنج خود را انکار کنیم، بلکه به این معنا که نخواهیم دیگری را فقط برای آرام کردن ترس‌های خودمان محدود کنیم. این کار آسان نیست. شاید حتی تحمل آزادی دیگری از خودِ آزاد بودن دشوارتر باشد؛ زیرا ما باید احتمال ازدست‌دادن چیزی را بپذیریم که برایمان عزیز است، بی‌آنکه بتوانیم نتیجه را کنترل کنیم.

اگر آزادی دیگری فقط تا جایی برای ما پذیرفتنی باشد که انتخاب‌هایش ما را نترسانند و به رنج نیندازند، آیا واقعاً آزادی او را به رسمیت شناخته‌ایم، یا فقط به او اجازه داده‌ایم تا جایی انتخاب کند که آزادی‌اش برای ما قابل‌تحمل باشد؟

آزادیزندگیرنجروانشناسیفلسفه
۰
۰
سیده فاطمه سید شازیله
سیده فاطمه سید شازیله
نویسنده و روانشناس. عاشق انبه و دلمه :)
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید