یکی دیگر از مهارتهای فردی که هر مدیر کاب باید داشته باشد و در بحث توسعهی فردی به آن پرداخته شود ارزشهای فردی آن مدیرمیباشد. شاید خیلی در مورد ارزشهای فردی شنیده باشید و مطالعه کرده باشید. در این فصل در نظر دارم تا شما را با ارزشهای فردیتان آشنا کنم، تا بتوانید با شناسایی ارزشهای فردی و یا ایجاد ازش های فردی قدمهای بزرگ در پیشرفتهای شخصی و سازمانی خود داشته باشید.
ارزش چیست و ارزشهای شما کجاست؟
یک مدیر کاب باید بتواند ارزشهای خود را شناسایی کند و باید اهمیت و ضرورت این ارزشها را بداند. باید بداند این ارزشها میتواند چه کاربردی در تصمیمگیریهای او داشته باشد. باید بداند کدام گوشه از زندگی میتواند فانوسی برای هدایت شخصی او باشد. مطمئن هستم شما عزیزان در انتهای فصل، نسبت به این موضوع اشراف کامل خواهید داشت؛ و همین چراغ راه شما خواهد بود. مسلما این کشتی پر بار، شما را به سر منزل مقصد منظور خواهد رساند و تحولی عظیم در شما رقم خواهد زد.
همانطور که در فصل قبل گفتیم، معمولاً تصمیمگیری های ما بر پایهی تجربیات و ورودیهای ذهنی گذشتهی ما و ارزشهای ما شکل میگیرد. در اینجا میتوانم با ذکر یک مثال موضوع را برای شما عزیزان روشن کنم:
تصور کنید، شما رانندهی یک اتوبوس هستید. افراد متفاوتی در این اتوبوس نشستهاند. شما برخی از این افراد را میشناسید، و برخی را نمیشناسید. یک سری از این اشخاص را دوست دارید، و یک سری از آنها را دوست ندارید، و حتی از آنها متنفر هستید! حال قصد دارید با این افراد و با هم یه یک مسافرت بروید. همهی این افراد هر لحظه، درحال اعتراض به شما هستند، و مسیرهای گوناگونی را برای حرکت شما تعیین میکنند. در واقع هر یک روی مسیر انتخابی خود تاکید دارند. به نظر شما اگر بخواهید به حرف تک تک این اشخاص گوش فرا دهید، میتوانید به سلامتی به مقصد خود برسید؟ در این مثال افرادی که کنار دست راننده، در اتوبوس نشستهاند، افکار، احساسات، شرایط اجتماعی، قوانین، عرفهای جامعه، سختیها و ناملایمتهای زندگی و اطرافیان ما هستند و نام این اتوبوس «زندگی» است. حال دقت داشته باشید.آیا میتوانید با گوش کردن به حرف هر یک از گروهها، به هدف خود برسید و به مقصد نزدیک شوید؟ مطمئنا خیر. شما تحت این شرایط ذرهای به مقصد خود نزدیک نخواهید شد. حال تصورکنید، بین آنها و شما حائل و سپری محافظتی وجود دارد، اما مسیر حرکت شما با گارد ریل کاملا مشخص شده و تمام این افراد تحت کنترل شما هستند. شما ترسی از آنها ندارید؛ زیرا با توجه به گارد ریلی که ارزشهای شما در این مسیر قرار داده، شما مسیر خودتان را طی میکنید. بنابراین در کمال آسایش و آرامش به هدف و مقصود نهایی خود خواهید رسید.
این گارد ریل و محافظ ارزشهای فردی شما هستند. ارزشهای هر کس مهمترین شاخصهها و ویژگیهای درون آن فرد است. ارزشهای شما فقط مربوط به خودتان است. این شما هستید که باید آنها را کشف کنید و میتوانید در تمام تصمیمات و رفتارهای خود، از آن استفادهای بهینه کنید.
اگر دقت کرده باشید، یک نوع سبک زندگی در جامعهی ما رواج پیدا کرده است که ما را بیشتر در زمان گذشتهی خود نگه میدارد. ما اغلب در گذشته سیر میکنیم و تمام تفکراتمان در گذشته پرسه میزند. ازآن سو برخی هم هستند که از آن طرف بام میافتند و مدام به فکر آینده هستند.آنها نیز از لحظهی حال خود غافلند و آن را از دست میدهند.گویا مطمئنندکه چندین دهه زندهاند و زندگی خواهند کرد.
معمولاً در آموزشهایی که به مدیران داده میشود، قبل از اینکه ارزشهای یک مدیر را به او بشناسانند، برای مدیر از هدفگذاری میگویند و آن را به او آموزش میدهند. غافل از اینکه قبل از هدفگذاری باید ارزشهای مدیر بررسی و به او شناسانده شود، تا بتواند اهداف خود را همراستا با ارزشهایش بچیند. معمولاً این چنین است که افراد اول هدفگذاری میکنند و کلیه برنامهها و شرایط را برای رسیدن به هدف در ذهن خود میچینند؛ فارغ از اینکه این اهداف هیچ تناسبی با ارزشهای آنها ندارد. وقتی هدفی در راستای ارزشهای فرد نباشد، نتیجهگیری درآن بسیار مشکل و یا دور از دسترس میشود. اگر هم از آن هدفگذاری نتیجه بگیریم، تمام لذت زندگی آن لحظه به نتیجهگیری معطوف می شود؛ و بعد از مدتی آن لذت معنای خود را از دست میدهد. حال دوباره فرد شروع به هدفگذاری کرده و تلاش خود را معطوف به رسیدن هدف میکند، آیا دوباره به نتیجهی دلخواه خواهد رسید؟ آیا این افراد در مدت زمانی که برای اهداف خود تلاش میکنند، لذتی از زندگی خود میبرند؟ بزرگترین ایرادی که به این سبک زندگی وارد است، لذت نبردن از زمان حال و یا طول مسیر رسیدن به هدف است.
ارزشهای فردی همان اعتقادات قلبی ما هستند، که در درون ما وجود دارند. ما بر اساس آن رفتارهایی را از خود صادر میکنیم و تصمیمات کلیدی و مهمی را در زندگی شخصی و در زندگی حرفه ای خود میگیریم. این ارزشها همان فضایل ما هستندکه بازخورد آن در تمام رفتارهای ما نمایان می شود. ارزشها لذتهای درونی ما هستند که فارغ از محیط و شرایط نا به سامان محیطی، با آنان برای رسیدن به کمال خود تلاش میکنیم. « ارزشها » معمولاً اعتقادات و باورهایی هستند که در وجودمان نهادینه شدهاند و از درون ما برمیخیزند. این ارزشها برای هر کسی ممکن است متفاوت باشد؛ ممکن است برای من «ثروت» جز مهمترین ارزشها باشد، و برای دیگری تحصیل. مهم این است که تمام رفتارهایمان نسبت به ارزشها شکل میگیرند. این ارزشها و خط قرمزهای ما هستندکه حد مرزی را برای شما و دیگران در نظر میگیرند. یک مدیرکاب باید بتواند اهداف و تصمیمگیریهای خود را همراستا با ارزشهایش کند، تا بهترین نتایج را به دست بیاورد. ارزشها راهنمای جامع و حرکت دهندهی افراد به سوی اهدافشان هستند. همانند فانوسی در اقیانوس پرتلاطم که مسیر اصلی را به وسیلهی نور مشخص میکند.
ممکن است این سوال برای شما پیش بیاید که چه چیزهایی میتوانند «ارزش» باشند؟ ارزشهای شما میتواند سخت کوشی، اعتماد به نفس، صداقت، مهربانی، تلاش، راستگویی، عشق، مهربانی،کنجکاوی وهزاران موضوع دیگر باشند که از درون شما نشات میگیرند. ولی باید دقت داشته باشیدکه ارزش به صفتی گفته میشودکه شما فارغ از شرایط محیطی، همیشه آن را در نظر داشته باشید و همواره مورد توجه شما باشد. مهم نیست که شما در چه شرایطی از زندگی هستید؟ و درهرکجای جامعه زندگی میکنید؟ اطرافیان شما چه کسانی هستند؟ و چه نظری در مورد رفتار و اعمال شما دارند؟
برای مثال اگر «صداقت» را به عنوان «ارزش» برای خود تعریف کردهاید، صداقت در همه جا و در همهی کارهای شما وهمهی رفتارهای شما ملاک اصلی است؛ و هیچ عامل بیرونی شما را تحت تاثیر قرار نمیدهد. پس تحت هر شرایطی شما صداقت خود را دارید. وقتی مطمئن باشید که این صفت به عنوان ارزش محسوب میشود، ولی تحت شرایطی خاص صداقت را از خود دورکردید، باید در اصالت آن صداقت شک کرد! مثلا اگر درجایی یا معاملهای که به نفع شما نبود و شما در آن موقعیت صادق نبودید، آن وقت دیگر صداقت ارزش شما نیست.
لازم میدانم که تاکید داشته باشم، ارزشهای شما خواستههایتان نیست. ارزشهای هرفرد مهمترین شاخصهها و ویژگیهای درونی آن فرد است. ارزشهای شما فقط مربوط به خودتان است. این شما هستید که باید آنها را کشف کنید و در تمام تصمیمات و رفتارهای خود از آن پیروی کنید.
ارزش نمیتواند به عنوان هدف شما باشد. شما نمیتوانید در مقابل ارزشی که از خود به جامعه ارائه میدهید، هیچگونه توقعی داشته باشید. چنانچه در مقابل آن توقعی از محیط اطراف داشته باشید، دیگر این موضوع نمیتواند جزو ارزشهای شما باشد. مثلا کسی که به همه احترام میگذارد، تا احترام ببیند نمیتواند این ادعا را داشته باشد که احترام جزو ارزشهای اوست.
یک مدیر کاب باید قبل از هر چیزی ارزشهای خود را شناسایی کند. لطفاً چند دقیقه کتاب را کنار گذاشته و به ارزشهای خود توجه کنید. چه صفاتی برای شما ارزش محسوب میشوند ؟چند نوع ارزش در وجود شما ما نهفته است و در درون شما نهادینه شده است؟ چه صفاتی در شما جزو خط قرمزهای شما هستندکه تحت هیچ شرایطی حاضر به گذشتن از این خط قرمزها نیستید؟
ارزشها در هر شخص متفاوت است. هیچکسی نمیتواند ارزشهای شخصی دیگر را مشخص کند. هر فرد خود باید با تفکر و تامل به ارزشهای درونی خود پی ببرد. نمیتوان گفت فقط یک صفت جز ارزش درونی فرد است. زیرا هر شخص ممکن است چندین ارزش درونی متفاوت داشته باشد.
معیارها برای انتخاب ارزش به صورت کاملاً شخصی است. خیلی از شما میتوانید ارزشهای بسیاری را در خود داشته باشید. نکته جالب اینجاست که ارزشها هم دارای اولویتبندی های خاص خودشان هستند. ممکن است در فردی ثروت در اولویت اول ارزشهایش باشد ولی برای شخصی دیگر اولویت سوم محسوب شود. اولویت هر ارزش در واقع قدرت آن ارزش را نمایان میکند هر چقدر ارزش در فرد قدرتمندتر باشد، جزو اولویتهای اول محسوب میشود.
اگر بخواهم کمی صریحتر در مورد ارزش صحبت کنم، میتوانم بگویم ارزشهای ما به هیچ شخصی ارتباطی ندارد. ارزشهای ما خوب و بدهای ما نیستند،آن چیزی که دلخواه ما است ارزش محسوب میشود. ممکن است صفتی از نظر کسی بد باشد ولی از نظر من ممکن است ارزش محسوب شود. نیازی نیست که ما ارزشهای خود را به کسی اثبات کنیم. نیازی نیست ارزشهای ما عرفهای جامعه باشد. ارزشها از دیدگاه خود فرد تعریف میشوند وکسی حق تحمیل ارزش را به کسی ندارد؛حتی جامعه نیز حق تحمیل ارزشی را بر شخصی ندارد. ارزشها را خانواده، دوستان و مدرکهای تحصیلی ما به ما تحمیل نمیکنند. ارزشهای ما خواستههای ما نیستند. خیلی از مواقع میخواهیم خواستههایمان جزو ارزشهای ما باشد، چرا که خواستههای ما معمولاً جز آرمانهای ما هستند و هر لحظه در تلاش هستیم که به آنها برسیم. برای مثال من دوست دارم ثروتمند باشم. من دوست دارم مهربان باشم. من دوست دارم سخاوتمند باشم. آیینها جزو خواستههای من هستند. نمیتوانم آنها را به عنوان ارزشهای خودم متصور شوم. آیینها جزو اهداف آرمانهای من هستند و هیچ هدفی نمیتواند ارزش محسوب شود. ارزشها صفات درونی ما هستند. ما با این صفات منتظرگرفتن بازخورد از جامعه و اطرافیان نیستیم و برای ارضای درونی خود آنها را داریم. اگر من کاری را انجام دادم و منتظر تعریف و تمجید اطرافیان بودم، مطمئناً این کار جزو ارزشهای من نیست.
شما نمیتوانید همهی ارزشهای دیگران را پیدا کنید، چرا که ممکن است ارزش کسی به صورت آشکار و نمایان نباشد. شاید بتوانید ازطریق بررسی رفتار دیگران در مواقع مختلف چند تا از ارزشهای آن فرد را تشخیص دهید، ولی این در صورتی اتفاق می افتد که شما تحت شرایط مختلف رفتار خاصی را به صورت ثابت از کسی ببینید. برای مثال شما شاید سخاوتمندی یکی از دوستان را در زمانها و مکانهای مختلف دیده باشید. حال میتوانید این صفت را جزو ارزشهای آن فرد در ذهن خود نگهدارید.
یکی از از خطاهایی که معمولاً در مورد ارزش وجود دارد، این است که گاهی ما احساسات را با ارزشها اشتباه میگیریم، غافل از اینکه احساسات یک نوع هیجان و یک عامل بیرونی هستند که محرکی باعث ایجاد آن میشود. اما ارزشها عوامل درونی هستند و از درون انسان سرچشمه میگیرند. ارزش در مقابل عملی به عنوان یک عکس العمل نیست، ولی احساسات عکس العملی است که در مقابل محرکهای بیرونی بروز مینماید. احساسات شما واکنشهایی به محرکهای محیطی است. شما یک صحنهی تصادف را میبینید و غمگین و پریشان میشوید. این یک نوع هیجان و یک نوع واکنش در مقابل یک عامل بیرونی است.
* تفاوت زندگی ارزش محور و هدف محور:
زندگیهای ارزش محور بسیار ارزشمندتر از زندگیهای هدف محور میباشند. در زندگیهای هدف محور، ممکن است فرد به بعضی از اهداف خود برسد ولی آن شادی، شادکامی و احساس خوشبختی را نداشته نباشد. در واقع آن حس در آن شخص پایدار نیست و پس از دستیابی هدف از بین میرود؛ اما در زندگیهای ارزش محور، ارزشها قطب نمای زندگی هستند.کسانی که زندگی ارزش محور دارند، تمام تصمیماتشان مبتنی بر ارزش است. اینگونه افراد بسیار انعطاف پذیر هستند، چرا که انتظاری در مقابل این ارزش ندارند.کسانی که ارزش محور زندگی میکنند، در بیشتر مواقع شاد و با انرژی هستند.آنها خوشبختی را در خود مییابند و از لحظه لحظههای زندگی، لذت کافی و وافی میبرند. آنها انگیزهی بسیار بالایی دارند و همیشه در حال تکاپو و جنب و جوش هستند. گویا انرژی آنها تمام شدنی نیست. در واقع آن انگیزهی بالایی که برای انجام کارهای روزمره دارند، آنها را بسیار فعال و پر جنب و جوش نشان میدهد.
پس ما در مقابل ارزش تعریف دیگری نیز داریم، که به آن هدف گفته میشود. هدف موقعیت یا مکانی است که ما برای رسیدن به آن نیاز به برنامه ریزی و سازماندهی داریم تا به نتیجه برسیم. تفاوتهای بسیاری بین اهداف و ارزشها وجود دارد و متعاقبا زندگیهای ارزش محور و هدف محور تفاوتهای بسیاری با هم دارند.
چند نمونه از تفاوت اهداف و ارزشها :
۱. هدف با گرفتن نتیجه تمام میشود؛ اما ارزش تمام شدنی نیست.
۲. هدف یک عامل بیرونی است؛ همانند تحصیلات، ملک و املاک، خودرو و... اما ارزش یک عامل درونی است؛ همانند صداقت، شجاعت و عشق و...
۳. هدف، مقصد زندگی است؛ اما ارزش مسیر زندگی است.
۴. آزادی در هدف محدود به قوانین،آداب و رسوم و عرفهای جامعه میشود؛ اما در ارزش، تعریف دیگری از آزادی داریم و آن آزادگی است. یعنی فارغ از همه چی بودن.
هدف آینده محور است؛ اما ارزش حال محور..۵
۶. در هدف لذتها نقطهای است و بعد از نتیجه حاصل شده، تمام میشود؛ اما در ارزش، لذتها پایدار است.
۷. هدف را میتوانند از شما بگیرند، ولی ارزش را نمیتوان از شما گرفت.
فرض کنید شما میخواهید به یک مسافرت بروید. اگر شما شخصی هدف محور باشید، فقط به انتهای مسیر و به مقصد میاندیشید. در واقع سعی دارید با سرعت هرچه تمامتر از این مسیر عبور کنید تا به مقصد نهایی برسید. بنابراین هیچ لذتی از زیباییهای طبیعی مسیر نمیبرید؛ اما اگر کسی ارزش محور باشد، در طول مسیر از امکانات، زیباییهای طبیعی و استراحتگاهها استفادهی لازم را میبرد. چرا که فقط به انتهای مسیر فکر نمیکند. به نوعی از طول مسیر نیز لذتهای بسیاری می برد. شاید در رسیدن به هدف، زمان بیشتری را هم صرف کند؛ ولی مطمئناً شرایط بهتری را تجربه خواهد کرد و شادتر و پر انرژیتر خواهید بود.
«هدف» یعنی ما از زندگی چه چیز میخواهیم؟ و «ارزش» یعنی به این فکرکنیم که چه کسی هستیم؟ یا چه کسی میخواهیم باشیم؟ وقتی شما میخواهید به مسافرت بروید آزادی عمل شما باید در چهارچوبهای قوانین راهنمایی و رانندگی باشد. شما موظف به رعایت آن هستید. سرعت شما باید در طول مسیر به اندازه باشد تا تصادف نکنید و حادثهای برای شما پیش نیاید.
دوستان آزادی را در هدفها برای ما اعتقادات، جامعه، قوانین ما و در نهایت خود هدف تعریف میکنند. میزان آزادی ما محدود است و میزان آزادی ما در ارزشها بسیار متفاوت است. ما به جای آزادی،آزادگی داریم و در قید و بند هیچ چیزی نیستیم. آزادگی یک کیفیت انسانی است که از درونمان سرچشمه میگیرد.
«اهداف» نقطههایی از زندگی هستندکه ما برای رسیدن به این نقاط تلاش میکنیم و زندگی را مرحله به مرحله پیش میبریم. از هدف اول به هدف بعدی. ما در این نقاط احساس رضایت، لذت و احساس خوشبختی میکنیم؟ ما برای «اهداف» این احساسهای زیبا را نداریم؛ چرا که تمام تمرکزمان روی رسیدن به «هدف» است. اما ما در« ارزش» هیچ نقطهی پایانی نداریم و هر لحظه با رضایت کامل زندگی میکنیم.
ارزش، مسیر زندگی را مشخص میکند. ارزش به عنوان گاردریل یا چهار چوبی که کل مسیر زندگی مشخص میکند، باعث جلوگیری از انحراف مسیر میشود. همین گاردریل باعث میشود که ما خطرات کمتری در طول مسیر داشته باشیم. در واقع ارزش، یک نقطه امنیتی برای ما ایجاد میکند.
در این جا باید اشاره کنیم که تصورات و باورهای اشتباهی در مورد ارزش وجود دارد که عبارتند از:
۱. ارزشها مدهای جامعه نیستند.
۲. ارزشها بایدها و نبایدهای جامعه نیستند.
۳. ارزشها خوبها و بدها جامعه نیستند.
۴. ارزشها خواستههای ما نیستند.
. ۵. ارزشها آنچه در جامعه رواج دارد، نیستند
تعریفی از مد وجود دارد که میگوید: که هر شی، رفتار و یا کالا که در سطح جامعه تقلیدکنندگانی داشته باشد و منجر به بروز آن در میان عموم شود، « مد» میگویند. همهی ما در جامعهای زندگی میکنیم که هر روزه انواع مختلفی از مدها را میبینیم. مدها در زمانهای مختلف تفاوتهایی با هم دارند. بعضی از مواقع ویژگیهای رفتاری متفاوت، مثل یک نوع طرز پوشش، مهربانی، نوع دوستی، شجاعت و غیره مد میشود. به این صورت که ما با دیدن تبلیغات فراوان یا خواندن مطالب هیجان انگیز در محیطهای مجازی تحت تاثیر قرار میگیریم، از آن لذت میبریم، و آن را به عنوان ارزشهای خود مد نظر قرار دهیم؛ حتی با انجام یکی دو مورد از این کارها خود را در قالب همان فرد نوع دوست، شجاع و غیره میبینیم. به عنوان مثال، در برههای از زمان حیواندوستی در جامعهی ما به عنوان یک رفتار پسندیده نمود پیدا کرد و هر شخصی برای اینکه نشان دهد که به حیوانات اهمیت میدهد، شروع به نشر مطالب گوناگون در مورد این موضوع کرد. این در واقع پخش این مطالب در شبکههای اجتماعی به صورت مد بروز کرد. ما نمیتوانیم امثال اینگونه مدها را به عنوان ارزشهای فردی خود انتخاب کنیم.
در هر جامعهای بایدها و نبایدهای اخلاقی وجود دارد که عرف جامعه معمولا آن را تعیین میکند، اما ما در تعریف «ارزش» گفتیم صفاتی است که از درون ما نشات میگیرد. این صفات ممکن است جزو نبایدهای جامعه باشد و مورد پسند عموم نباشد. هر کسی مختار است که در انتخاب ارزشهای فردی کاملا مستقل عمل کند و نگاهی به بایدها و نبایدهای جامعه نداشته باشد. خوب و بدهای جامعه هم نمیتواند به عنوان ارزش ما باشد. ارزشها حتما نباید هنجارهای جامعه باشد. شاید برای شما صفتی به عنوان ارزش انتخاب شود که گروهی از افراد جامعه آن تقبیح کنند. مثلا برای خیلی از افراد «ثروت» یک ارزش صرف است؛ ولی در همین جامعه برای بسیاری از افراد به عنوان ارزش محسوب نمیشود.
ارزشهای فردی کاملاً با خواستههای فردی متفاوت است؛ زیرا که «خواسته» یک عامل درونی محسوب نمیشود و یک عامل بیرونی است. ما نمیتوانیم عامل بیرونی را به عنوان ارزش انتخاب کنیم. «خواسته» موردی است که ما آن را از محیط بیرون طلب میکنیم، در صورتی که صفتی زمانی ارزش محسوب میشود، که ما تحت هر شرایطی آن را داشته باشیم و در مقابل آن همان صفت را طلب نکنیم. مثلاً مهربانی نکنیم، تا با ما هم مهربان باشند. ما همه دوست داریم که اصالت داشته باشیم، شجاعت داشته باشیم، عشق داشته باشیم، کنجکاو باشیم و همهی صفات خوب را داشته باشیم؛ ولی تنها دوست داشتن این خصیصهها نمیتواند عاملی باشد که ما آن را به عنوان ارزش انتخاب کنیم.
*چگونه یک مدیرکاب باید ارزشهای خود را شناسایی کند؟
تکنیکهای یافتن ارزشهای یک مدیرکاب:
۱. بررسی رفتارهای مختلف خود در شرایط متفاوت.
۲. بررسی ویژگیهای رفتاری اطرافیانی که بیشترین ارتباط را با آنها داریم.
۳. بررسی خصوصیات و ویژگیهای افراد موفق از دیدگاه خود.
۴. بررسی ویژگیهای افرادی که از آنها متنفر هستیم و یا ویژگیهای تنفری.
۵. بررسی و ارزیابی ویژگیهای خود با لیست ارزشهای فردی استاندارد.
۶. پاسخ صادقانهی پرسشنامههای ارزشهای فردی.
در بررسی رفتارهای خود باید ببینیم که در شرایط مختلف چه واکنشی از خود بروز میدهیم؟ این که رفتارهای خودمان را بسنجیم و ببینیم که آیا در شرایط مختلف رفتارهایمان تغییر میکند یا خیر؟ اینکه ادعای صداقت داریم، اما آنجایی که صداقت به نفع ما نیست، و ممکن است مشکلی برایمان ایجاد شود تغییر رفتار می-دهیم؟ اگر منافع مالیمان به خطر بیفتد، صداقت را زیر پا میگذاریم یا خیر؟ اگر سنجیدید و دیدید که تحت هر شرایطی صداقت را رعایت کردید، مطمئن باشید که آن وقت «صداقت» جزو ارزشهای شما است. مثالهای بسیاری در این زمینه وجود دارد. شما باید به تک تک رفتارهای خود در شرایط مختلف دقت کرده و ببینید آیا همیشه آن رفتار خاص در آن مورد خاص ثابت است ؟ اگر چنین یافتید و مشاهده کردید که با انجام آن رفتارها لذت میبرید، و نیاز به تشویق و تمجید بیرونی ندارید، میتوانید آن را به عنوان ارزش برای خود در نظر بگیرید.
تکنیک بعدی این است که ویژگیهای اطرافیان خود را بسنجید. اگر نگاهی به ویژگیهای اطرافیان خود داشته باشید، در مییابید که خیلی از ویژگیهای شما با آنها هم سطح است. معمولاً ما کسانی را برای معاشرت انتخاب میکنیم که از نظر روحی و فکری به هم نزدیک باشیم. در واقع شما میانگین پنج نفری هستیدکه بیشترین زمان را با آنها میگذرانید. با بررسی ویژگیها و ارزشهای اطرافیان میتوان فهمید که آیا آن ارزشها را در خود دارید یا نه؟
یکی دیگر از تکنیکهای بررسی خصوصیات افراد موفق، بررسی از دیدگاه خود است؛ چرا که هر فردی از دیدگاه خود ویژگیهای خاصی را برای افراد موفق در نظر دارد. معمولاً این ویژگیها یا ارزشهای آن فرد است و یا خواستههای آن فرد. بعد از کمی بررسی با در نظر گرفتن تفاوت «خواسته» و «ارزش» درمییابید که این ویژگیهای مورد نظر جزو ارزشهای شما است، یا جزو اهداف شما است. بعد از یافتن ارزشهای افراد موفق از دیدگاه شما میبینید که بخشی از آنها جز ارزشهای فردی شما نیز هستند.
در بررسی تنفرات میتوانید به ارزشهای خود نیز پی ببرید. معمولاً عکس ویژگیها و خصوصیاتی که مورد تنفر شما هست، میتواند جزو ارزشهای شما باشد. به عنوان مثال اگر شما از دروغگویی متنفر باشید، ممکن است راستگویی و صداقت یکی از ارزشهای شما باشد؛ چرا که شما را به مرز تنفر از از دروغگویی رسانده است.
مهمترین تکنیک شناسایی ارزشهای فردی میتواند لیست ارزشهای فردی باشد. روانشناسان مختلف لیستهای گوناگونی را در این مورد تهیه کردهاند. شما نیز میتوانید با بررسی آیتم های مختلف این لیستها تا حدودی ارزشهای خود را شناسایی کنید. فقط دقت داشته باشید لیستهای مورد نظر دارای تعاریف صحیحی از ارزشها باشند. شما نباید با تعارفات موجود در ذهن خود این بررسی را انجام دهید؛چون ما در خیلی از مواقع در مورد موضوعی خاص، با تعارفات ذهن خود رو به رو هستیم. تعارفاتی که کاملاً با استانداردهای موجود متفاوت است. مثلاً در تعریف «ارزش»، پذیرش این است که ما خود و دیگران را آن گونه که هستند، بپذیریم. حال شما ببینید آیا خود و دیگران را آنگونه که هستند، به صورت واقعی پذیرفتهاید؟
استفاده از پرسشنامهی ارزشهای فردی، یکی دیگر از تکنیکهای یافتن ارزشهای شما میتواند باشد این پرسشنامه ها نیز در شکلهای گوناگون توسط متخصصین امر تهیه شده و در دسترس می باشد. فقط کافیست با کمی جستجو در سایتها و مقالات و کتابهای روانشناسی به آن دسترسی پیدا کنید. ولی پیشنهاد میکنم که این پرسشنامهها را در حضور مشاورین روانشناسی پاسخ دهید؛ و در این زمینه از نظریات آنان کمک بگیرید تا نتایج بهتری برای شما حاصل شود.
مزیتهای ارزشهای فردی که یک مدیرکاب بعد از تعیین ارزشهای فردی و پایبندی به این ارزشها خواهد داشت:
۱. شناسایی اهداف.
۲. واکنش مناسب در موقعیتهای دشوار.
۳. کمک به تصمیمگیری صحیح.
۴. جلوگیری از بینظمی و داشتن شفافیت.
۵. توانایی بالا در استخدام کارمندان در راستای ارزشهای خود.
۶. احیای حس ارزشمندی.
۷. ارتقای اعتماد به نفس.
۸ . افزایش میزان شادی.
در توضیح مزیتهای ارزشهای فردی مدیرکاب، باید بگویم مهمترین و اساسیترین مزیت شناسایی اهداف، نتیجهای عالی خواهد بود. دقت بفرمایید مدیری که ارزشهای خود را نشناخته باشد، چگونه میتواند اهداف خود را شناسایی کند، و در راستای ارزشهای خود قدم بردارد؟ فارغ از اینکه این اهداف چه میخواهند باشند، مدیرکاب میتواند بعد از شناسایی ارزشهای فردی، بهترین اهداف را برای خود در نظر بگیرد. من اگر به عنوان مدیر کاب، مدیری که میخواهد اثربخش و کارا و بهرهور باشد، ندانم چه کسی هستم و چه ویژگیهایی دارم؛ حتما نمیتوانم اهداف خود را درست انتخاب کنم. اما چناچه من با شناسایی ارزشهای خود توانستم خود را بشناسم، آنگاه با توجه به ویژگیهایی که از خود سراغ دارم وآگاهی از نقطه قوتهایم بهترین اهداف را که قابل دسترس هم باشد، انتخاب میکنم. در نهایت چون ویژگیهای فردی من میتواند بهترین پتانسیل برای رسیدن به اهدافم باشد، حتماً نتیجهی خوبی از این اهداف خواهم گرفت. مطمئنا یکی دیگر از از ویژگیهای مدیران موفق انتخاب واکنش مناسب در موقعیتهای دشوار و حساس است. مدیری که یکی از مزیتهای فردیش آرامش و خودکنترلی است، میتواند در شرایط حساس و بحرانی واکنش مناسبی را نشان دهد. تصمیمگیری صحیح باید یکی از ویژگیهای مهم هر مدیری باشد. در واقع میتوان گفت مهمترین وظیفهی هر مدیر«تصمیم گیری» است. شناخت ارزشهای فردی در هرکسی کمک شایانی به تصمیمگیری صحیح در مورد مشکلات و پیشامدها میکند. مدیرکاب باید دارای نظم شخصی بالایی باشد؛ و این نظم شخصی در کنار ارزشهای فردی باعث شفافیت در او میشود؛ زیرا یک مدیر کاب که دارای ارزشهای فردی است و در هر شرایط و هر موقعیتی یک نوع رفتار را نسبت به موضوعی از خود بروز میدهد، ارزش خود را تغییر نمی دهد.او از چارچوب ارزشهای خود خارج نمیشود و همیشه در مسیر آن گاردریل مشخص شده در حال حرکت است. یک مدیرکاب برای استخدام کارکنان خود دارای چهار چوب خاصی است؛چرا که ارزشهای فردی این اجازه را به او نمیدهد که هر فردی را به عنوان کارمند استخدام نماید. این چارچوب باعث میشود نیروهای انسانی خاص و هم راستا با تفکرات مدیر مجموعه در آنجا استخدام شوند.
مدیرموفق که دارای ارزشهای فردی است، حس رضایتمندی و ارزشمندی بالایی نسبت به خود دارد. یکی از عوامل مهمی که باعث پیروزی و موفقیت درکارهای مختلف میشود، همین داشتن حس لیاقت است. اگر مدیری نسبت به خود این حس را نداشته باشد، مطمئناً هیچ کدام از کارمندان زیر مجموعه او را لایق مدیریت نخواهند دانست. در نتیجه این سمی مهلک برای آن مجموعه است. درون وجود هر مدیرکاب بعد از شناسایی ارزشهای فردی، خود به خود حس ارزشمندی و رضایتمندی احیا می شود، و به بالاترین سطح خود در فرد میرسد.
در دنیای کنونی دیگر کسی نیست که اهمیت اعتماد به نفس را نداند. یکی از مهمترین فاکتورهای پیروزی یا شکست در افراد گوناگون و درکارهای مختلف عامل« اعتماد به نفس» است. اعتماد به نفس مقولهای بسیار مهم است که از فاکتورهای اصلی موفقیت به شمار میرود. با نگاهی گذرا به زندگی اطرافیانمان میبینیم که هرکسی دارای اعتماد به نفس بالاتری است، شرایط زندگی بهتری هم دارد. اگر بخواهیم در مقیاس کوچکتر با مثالی ساده اهمیت اعتماد به نفس بگوییم، میتوانیم به تیمهای ورزشی اشاره کنیم. اگر دقت کرده باشید در تمام تیمهای ورزشی مهمترین عامل پیروزی داشتن روحیهی بالا و اعتماد به نفس است. اگر تیمی از لحاظ جسمانی، تاکتیکی و... آمادگی لازم را داشته باشد ولی مشکل ضعف روحیه داشته باشد، مطمئنا نداشتن اعتماد به نفس باعث شکست آن تیم میشود.مسلما شما کری خواندن های معمول میان بازیکنان و مربیان تیمهای مختلف را قبل از مسابقه دیدهاید؛ این تکنیک باعث تضعیف روحیه و کاهش اعتماد به نفس در تیم مقابل میشود. در بسیاری از مواقع همین جنگهای روانی بیرون از بازی، تعیین کنندهی گروه پیروز مسابقه است. ارزش-های فردی، اعتماد به نفس مدیران کاب را به میزان شگفت انگیزی بالا میبرد تا در بیشتر فعالیتهای خود به موفقیت دست یابد. فردی که توانسته ارزشهای خود را شناسایی کند و با توجه به آنها مسیر زندگی خود را واضح و شفاف مشخص کرده، احساس آرامش عمیق و رضایتمندی خاصی دارد. همین دو عامل فارغ از موفقیتها و پیشرفتها در فرد، ایجاد شادی و شادمانی میکند.
آیا یک مدیرکاب میتواند برای خود ارزشی ایجاد کند یا آن را تغییر دهد؟ خیلی از شما عزیزان ممکن است ارزشهایی را که در خود شناسایی کردهاید، همراستا با اهداف خود نبینید. شاید هم این دو را در تضاد با هم ببینید و بخواهید تغییراتی در ارزشهای خود بدهید و دنبال راهکار باشید. شما با بررسی شخصی، ارزشهای خود را شناسایی کردهاید. ارزشهایی که سالیان سال با آن زندگی کردهاید اما ویژگیهای شما آن توانایی را نداشتند که شما را به موفقیت برسانند. پس حالا قصد تغییر آن را دارید و به دنبال ارزشهایی هستید که جایگزین ارزشهای قبلی شوند. میخواهید که به موفقیتهای دلخواه خود برسید و تحولی متناسب با زندگی خود ایجادکنید. در این مورد میتوان گفت سالها پیش آقای «رابرت دیلتز» در این مورد روشی را به نام روش هرم عصبی- منطقی پیشنهاد کرده است.
آقای «رابرت دیلتز» روش ساده و جالبی را در زمینهی تغییرات شخصی و یادگیری نشان داده است. این الگو از یک سری سلسله مراتب و سطحهای مختلف تشکیل شده است که همگی در کنار هم قرار دارند. این الگو دارای چارچوبی است برای سازمان دادن و جمع آوری اطلاعات که میتواند برای ایجاد تغییر مورد نظر در خودمان، ما را به بهترین روش راهنمایی کند. آقای دیلتز شش سطح را معرفی میکند که در زندگی بسیار اثرگذار است.او اینگونه مطرح میکند که این تغییرات میتواند در یک سطح از این شش سطح یا بیشتر ایجاد شود. ما باید اول این شش سطح را بشناسیم، تعریف آن را بدانیم و آگاه باشیم که چه تغییراتی را میتوانیم در این سطوح در درون خودمان به وجود بیاوریم؛ تا بتوانیم با این تغییرات، ارزشهای مربوطه را در خود ایجاد کنیم و ایرادات کار خود را مشخص کنیم. این شش سطح کاملاً با هم مرتبط هستند. در هر کدام از این شش سطح میتوان تغییراتی را در سطح دیگر به وجود آورد. با شناسایی سطح مشکلدار میتوانیم با ایجاد تغییری کوچک در سطح بالاتر، سطح پایینتر را اصلاح کنیم. چون این سطحها کاملاً بر هم تاثیرمیگذارند. این شش سطح مانند آبشاری هستند که از بالا به پایین در حال سرازیرشدن است و این به این معنی است که تمامی سطوح باید با یکدیگر هماهنگی کاملی داشته باشند. زمانی که این سطوح هم راستا نباشند، باعث ایجاد ناهماهنگی و بروز مشکلات فردی ما میشوند. تغییر فردی زمانی پیش میآید که این سطوح را درک کرده باشیم و با درک این سطوح و نحوهی تاثیر بر خودمان آشنایی کامل داشته باشیم. هنگامی که به اندازه کافی آشنایی پیدا کردیم، میتوانیم آن چیزی که مد نظرمان است، تغییر بدهیم.
سطوح هرم عصبی- منطقی:
محیط: اولین یا پایینترین سطح «محیط» است. به این معنی که: «عمل یا عکس العملی که در یک مکان مشخص یا در ارتباط با یک سری افراد و اشخاص از ما صادر میشود.» معمولاً اتفاقها در موقعیت و زمان خاص صورت میگیرد.
رفتار : هنگامی که ما در یک موقعیت مکانی قرار میگیریم، یک سری اعمال ویژهای را انجام میدهیم که میتواند آگاهانه یا غیرآگاهانه باشد. مثل رفتار،گفتار،حرکات بدن، آداب معاشرت و هر چیزی که حالت ما را تغییر میدهد. این حالتها در واقع تبدیل به رفتار ما میشوند.
توانایی و استعدادها: هر شخص توانایی و استعدادهای خاصی دارد که آیینها به صورت مشخص در رفتار ما تاثیر مستقیم میگذارند. ما در زندگی از این تواناییها و استعدادها استفاده میکنیم.
باورها و ارزشها: هرکدام از ما درکهای متفاوتی در مورد موضوعات مختلف داریم. هرکدام ازما با توجه به این درکها دارای اعتقادات، باورها، چهارچوبها، ارزشها و خط قرمزهایی هستیم که از دوران کودکی به وسیلهی تکرارهای مکرر در ذهن ما تثبیت شدهاند.تغییر این باورها و ارزش ها بسیار سخت است. تمامی کارها و رفتارهای ما در طول روز بازخوردی از باورها و ارزشهای ما هستند. هنگامی که ما به این مقولات بسیار اطمینان میکنیم، به طور ناخودآگاه در تعیین مسیر زندگی ما نقشی اساسی ایفا میکنند. حال اگر کمی از این باورها و ارزشهای ما غلط باشند، عامل بازدارندهی بزرگی سر راه موفقیتها و تحولات ما هستند؛ زیرا ما اکثر تصمیماتمان را برحسب همین باورها و ارزشها میگیریم.
هویت: «هویت» یعنی اینکه شما بدانید چه کسی هستید و چه احساسی نسبت به خود، در وجود خود دارید. باید به این نکته نگاه ویژهای داشته باشیم که طرز نگرش به زندگی در این سطح برای ما مشخص میشود. این که وقتی ما احساس خوبی نسبت به خود داشته باشیم، میتواند چه تاثیر مثبتی بر ما داشته باشد؟ و یا اگر احساس ما خوب نباشد، میتواند چه تاثیر مخربی داشته باشد؟
معنویات: این سطح، سطح معنوی و روحانی ما را تشکیل می دهد و بالاترین سطح هرم است. سطحی که بعد وجودی ما را تشکیل می دهد و قدرت بسیاری دارد. این سطح نفوذ بسیاری بر سطوح پایینتر دارد. پس ما با تقویت سطح معنویت است که میتوانیم در تمام سطوح تاثیر بسزایی داشته باشیم.
حال ببینیم ما در این سطوح ذکر شده، چه شرایطی داریم و کجای این سطوح قرار داریم. میتوانیم با یک سری سوالات مشخص و ساده آن را برای خود مشخص کنیم.
برای سطح اول معنویت سوالمان با «برای چه» شروع می شود.
برای چه به وجود آمدهام؟
برای سطح بعدی هویت از« چه کسی» استفاده میکنیم.
من چه کسی هستم؟
در سطح باورها و ارزشها از کلمهی «چرا » «در رابطه با چه» و«یعنی چه» استفاده میکنیم.
چرا من این باور را دارم؟
این باور من یعنی چه؟
این باور من در رابطه با چه چیزی است؟
در سطح توانایی و استعدادها از کلمهی «چگونه» و «چه مهارتی» استفاده میکنیم.
چگونه میخواهم این کار را انجام بدهم؟
با چه مهارتی میخواهم این کار را انجام بدم؟
با کدام توانایی میتوانم انجام دهم؟
در سطح رفتار از کلمات «چه» و «چه چیز» استفاده میکنیم.
چه چیزی باعث این رفتار میشود ؟
چه عاملی باعث انجام این عمل شد؟
برای سطح آخر یعنی محیط از کلمات « کجا » و «چه وقت » و« با چه کسی» استفاده میکنیم.
من کجا این رفتار را انجام دادم؟
چه وقت این رفتار را انجام دادم؟
با چه کسی این رفتار را انجام دادم؟
اگر به دقت بفرمایید از راس هرم رو به پایین به ترتیب معنویت، هویت، ارزش، توانایی، رفتار و محیط قرار دارند. بیشترین قدرت در سطح معنویت وجود دارد و هرچه از بالا به سمت پایین حرکت میکنیم این تاثیرات کمتر می شود. اکنون با کمی تامل در مییابیم که در کدام یک از سطوح دارای مشکل هستیم؟ بعد با کمی تغییر در سطح بالاتر به وسیله آگاهی سطح مشکل دار را اصلاح میکنیم.
در جوامع غربی بحثی به نام «ببین و مراقب باش» مطرح شده است،که آن را به خیلی از بزرگان نسبت دادهاند. بعضی از کتب از «امرسون»که نویسنده قابلی در زمان خود بوده، نقل میکنند. بعضی دیگر، از اندیشمندان دیگری نام بردهاند؛ مثل «گاندی» ، «اوتلا» و «لائوتسه» بنیانگذار آیین تائو. در این نظریه اینچنین مطرح میشود که: « مواظب افکارت باش که تبدیل به گفتار میشوند. مواظب گفتارت باش که تبدیل به رفتارت میشود. مواظب رفتارت باش که تبدیل به عادت میشوند. مواظب عاداتت باش که شخصیت را شکل میدهند، و مواظب شخصیتت باش که در نهایت سرنوشتت را رقم میزند.»
برگردیم به زندگی شخصی افراد عادی. برخی از افراد هستند که ورودیهای ذهنشان بر روی همه چیز باز است. هرچیزی را میبینند، هرچیزی را میخوانند و هرچیزی را میشنوند. با تکرار این ورودیها، باورها و ارزشهای خاصی در ذهنشان تشکیل میشود. فارغ از اینکه ممکن است این اعتقادات و ارزشها به کلی غلط باشند. به عنوان مثال فرد آنقدر اخبار و مسائل منفی شنیده و دیده که همه چیز را به صورت منفی میبیند و منفی قضاوت میکند. افکار منفی تاثیر مستقیمی درگفتارش میگذارد و ناخودآگاه تمام جملاتی که از زبانش جاری میشود، بار معنایی منفی دارد. تحت این شرایط تمام برداشتها و افکار نیز بار منفی به خود میگیرد. بعد از مدتی همین گفتار منفی تاثیراتش را بر روی رفتار فرد منفیگرا میگذارد و رفتارهای منفی شروع میشود. بدین ترتیب تکرار این رفتارهای منفی باعث تشکیل عاداتی غلط در وجود فرد میشود. وقتی عادتها غلط باشد، شخصیتی که شکل میگیرد، نمیتواند شخصیتی چندان خوبی باشد. در نتیجه این شخصیت مشکلدار میتواند در سرنوشت فرد تاثیر بگذارد. امید دارم که شما عزیزان در پایان این فصل، همانند یک مدیر کاب، حواستان به ورودیهای ذهنتان، و بعد به ترتیب به گفتار، رفتار، عادات و به شخصیتتان باشد تا بتوانید سرنوشت خوبی را برای خود و اطرافیان خود رقم بزنید.
در ادامه، فصول بعدیِ کتاب نیز منتشر خواهند شد.