هنگامی که برای نخستینبار پس از فروپاشی رایش سوم، حزب راستافراطی "آلترناتیو برای آلمان" انتخابات ایالتی زاکسن-آنهالت به ۴۴ درصد آرا دست مییابد، پرسش بنیادین این است: چگونه سرمایهداری قرن بیستویکم، پس از آنکه ادعا میکرد نازیسم را برای همیشه به موزهٔ تاریخ سپرده است، اکنون خود جادهصافکن فاشیسم شده و زمینه را برای بازگشت و به قدرت رسیدن دوبارهٔ آن هموار میکند؟
افزایش قدرتِ AfD در آلمان، جبههٔ ملّی در فرانسه، حزب آزادی در اتریش و جریانهای نئوفاشیستی در ایتالیا و اسکاندیناوی — اینها مجموعهای از فروپاشیهای تصادفی نیستند؛ بلکه تجلیِ ساختاریِ یک بحران تمدنیاند: بحران انباشت و مالیسازی نامولد، بحران مشروعیت دموکراسیهای لیبرال غربی، فروپاشی بازتولید اجتماعی و خدمات عمومی و در نهایت بحران معنا و گسست همبستگی جمعی.»
دموکراسیهای اروپا در میان این تلاطمِ ساختاری به کانونی برای خیزش دوبارهٔ فاشیسم بدل شده است. فاشیسم هرگز از آسمان نازل نمیشود، بلکه از درونِ دلِ خودِ سرمایهداری متولد میشود.
پیروزی راستها را نمیتوان با ایدئولوژی یا امنیت هویتی توجیه کرد، مگر آنکه آنها را به بستر زیرساختیِ اقتصادیشان پیوند بزنیم. دوران پس از ۲۰۰۸، دوره ای از رکود بلندمدت، افول نرخ سود و توزیع نابرابر فزاینده است. بحران بدهی، تورم مواد غذایی و انرژی، و «بحران هزینهی زندگی» —همگی فشار را بهطور فزایندهای بر تودههای فرودست و طبقه متوسط تنزلیافته تحمیل کردهاند.
در این بستر، نئولیبرالیسم — با پروژهی جهانیسازی و گشودن بیقیدوشرط مرزها برای سرمایهی مالی — زیستجهان طبقات زحمتکش را بیثبات کرد. سرمایه در پی حداکثرسازی سود، نیروی کار ارزان را وارد و صنایع بومی را ویران نمود، اما با وارونهسازی ایدئولوژیک، چهرهی "مهاجر" را بهجای "سازوکار بهرهکشی سرمایهداری"، عامل فلاکت عمومی معرفی کرد.
خشم طبقاتی وجود دارد و نفرت از نظام اقتصادی واقعی است؛ اما این خشم بهجای اینکه «رو به بالا» (بهسمت الیگارشی سرمایه و الیت مالی) شلیک شود، با پروپاگاندای راست افراطی «رو به پایین یا افقی» منحرف میشود: بهسمت مهاجران، پناهجویان و خارجیها. تبدیل این انباشت خشم به یک نیروی پیشبرنده در سبد رأی، به صعود پارلمانی و قطبیشدن فضای سیاسی به نفع تشکلهای راست افراطی انجامیده است.
بحران واقعی مرکزی، بحران ضدفاشیسم لیبرال است: ائتلافی که با شعار «دیوار آتش» در صدد مهار فاشیسم است، اما خودش هیچ چشمانداز رهاکنندهای برای تودهها ترسیم نمیکند. سیاستمداران اروپایی از رشد احزابی مثل AfD اظهار وحشت میکنند، اما دقیقاً همان سیاستهای اقتصادی نئولیبرالی را پیش میبرند که کارگران را به دامن همین احزاب میاندازد!
آلمان امروز بازتولیدِ هشدارِ تاریخی مارکس دربارهٔ سرمایهداری است: بنیانهای تمدن متمدن تا زمانی که خودکامگی و نابرابری در ساختار تولید، باقی است، هرگز در امنیت نیست. فاشیسم از درون بیماریهای نظام اقتصادی زاده میشود؛ پس مقابله با آن تنها از طریق توسعهی دموکراسی صوریِ سیاسی به دموکراسی رادیکالِ اقتصادی امکانپذیر است.
سد کردن موج فاشیسم نه از مسیر بایکوتهای صوری نظیر “دیوار آتش”، بلکه با اجرای سیاستهای ملموس شامل کالازدایی از خدمات عمومی پایه، تثبیت سقف دستمزدهای توافقی، اخذ مالیاتهای تصاعدی بر انباشت سوداگرانه سرمایه میسر خواهد بود.
@AmreMoshtarak