پرابلماتیکِ بنیادین در فلسفه سیاسی همواره حولِ محورِ دیالکتیکِ «سوژه» و «ساختارِ قدرت» مفصلبندی شده است؛ معمایی که ریشههایِ تبارشناختیِ آن را باید در عصر طلاییِ تراژدیهای یونان جستجو کرد. از این منظر سهگانه تبایِ سوفوکل (ادیپ شهریار، ادیپ در کولونوس، آنتیگونه) صرفاً نمایشنامههایی دربارهیِ خشمِ خدایان نیستند، بلکه نخستین مانیفستهایِ سیاسی در بابِ کرانههایِ عاملیتِ انسان به شمار میروند. این سهگانه، راویِ گذاری دردناک از جهانِ درهمتنیدهی اسطوره به عصرِ حاکمیتِ عقل مدنی است؛ عرصهای که در آن، تولدِ انسانِ کنشگر با اتوریتهیِ دولت، و قانونِ نوشتهشده با حقوقِ بنیادینِ اخلاقی، در تقابلی تراژیک و حلناپذیر قرار میگیرند.
در نخستین گام، مواجهه ادیپوس با اسفینکس (ابوالهول) نقطه عطفی در تاریخ اندیشه سیاسی است. هنگامی که ادیپ به معمای اسفینکس پاسخ میدهد: «انسان»، او در واقع در حال اعلام ظهور «سوژه خودمختار عقلانی» است. در اینجا، انسانِ کنشگر با اتکا به خرد خود (بدون نیاز به وحی یا پیشگویان)، بر هیولای اسطوره و هرجومرج غلبه میکند. ادیپ در این لحظه با تکیه بر خرد، عاملیت خود را در جهان تثبیت میکند.
با این حال، تراژدی دقیقاً در همین نقطه شکل میگیرد: تضاد میان «عاملیت معرفتی» و «جبر هستیشناختی». ادیپ هرچه بیشتر برای فرار از سرنوشتِ شوم خود (پدرکشی و ازدواج با مادر) از طریق اراده آزاد و عاملیت انسانیاش تلاش میکند، بیشتر در تاروپود این جبر گرفتار میشود. این امر نشاندهنده محدودیتهای ارادهگرایی انسان در برابر ساختارهای کلان هستی (چه سرنوشت در یونان باستان و چه ساختارهای سیستمی در دوران مدرن) است.
فوکو در مجموعه سخنرانیهای «حقیقت و صورتهای حقوقی» برخلاف سنت فرویدی، ادیپ را نه یک سوژه جنسی، بلکه نماد تمامعیار «حاکم» میداند که میخواهد انحصار خود را بر قدرت از طریق انحصار بر «دانش» حفظ کند.
از منظر فوکو، نمایشنامه ادیپ شهریار صحنه نبرد دو رویه از حقیقت است:
۱. حقیقت الهی/اسطورهای: که توسط تیرزیاس (پیشگوی نابینا) نمایندگی میشود.
۲. حقیقت تجربی/قضایی : که ادیپ از طریق جستجو، احضار شاهدان (چوپانان) و تحقیقات میدانی به دنبال آن است.
سقوط ادیپ زمانی رخ میدهد که حقیقت تجربی و مردمیِ چوپانان، بر دانشِ حاکم غلبه میکند. فوکو نشان میدهد که چگونه دانش و قدرت در هم تنیدهاند و سقوط حاکم مستبد، نتیجه فروپاشی انحصار معرفتی اوست.
۳. نافرمانی مدنی و تقابل حقوق وضعی با حقوق اخلاقی (آنتیگونه)
در نمایشنامه آنتیگونه، دیالکتیک قدرت وارد ساحت حقوقی میشود. کرئون (پادشاه تبای) نماد «حقوق وضعی» و اقتدار بیقیدوشرط دولت است. فرمان او مبنی بر عدم دفن پولینایکس، بر این منطق استوار است که «قانون دولت، تنها معیار عدالت است».
در مقابل، آنتیگونه تجسم «حقوق طبیعی/عرفی» و الزامات اخلاقی فراتر از دولت است. او در برابر قانونِ نوشتهشده کرئون، به «قوانین نانوشته و ابدی خدایان» استناد میکند.
عمل آنتیگونه، نخستین تبیین تئوریک از مفهوم «نافرمانی مدنی» در اندیشه سیاسی است. او نشان میدهد که حاکمیت مطلق نیست و هرگاه قانون دولت با بنیادهای اخلاقی و حقوق فطری بشر در تضاد قرار گیرد، سوژه اخلاقی موظف به ایستادگی در برابر آن است. هگل بعدها در پدیدارشناسی روح، این تقابل را به عنوان دیالکتیک بنیادین میان «قانون انسانی/دولت» و «قانون الهی/خانواده» تحلیل کرد.
سهگانه تِبای صرفاً مرثیهای بر زوال یک خاندان سلطنتی نیست، بلکه شکوهمندترین صورتبندیِ دراماتیک از «تراژدیِ امر سیاسی» است. از تکاپوی تراژیکِ ادیپوس در مقام سوژهای که در چنبرهی جبر، سودای عاملیت و خودمختاری دارد، تا کالبدشکافیِ فوکوییِ پیوند ارگانیکِ دانش و اقتدار، و سرانجام، طغیانِ شگرفِ آنتیگونه بر کرانههای استبدادِ حقوق وضعی؛ تمامیِ این دلالتها، هستهی مرکزی و پرالتهابِ اندیشهی سیاسیِ مدرن را نشانه میروند: تصادمِ اجتنابناپذیرِ «اقتدارِ حاکمیت» با «ساحتِ آزادیِ سوژه».
سوفوکل با طنینی که از اعماق آتن باستان تا عصر حاضر به گوش میرسد، نشان میدهد که در دیالکتیکِ انقیاد و رهایی، هژمونی قانونِ نوشتهشده، هرگز پایانی بر تاریخِ مقاومت انسان نیست. این سهگانه مرزهای اعمال التزام از سوی ساختار قدرت را به چالش میکشد و گواه آن است که هیچ شکلی از حاکمیت قادر نیست رسالتِ هستیشناختیِ سوژه، در پاسداشتِ آزادی و تمنای حقیقتِ اخلاقی را به تمامی در هم بشکند.
@AmreMoshtarak