
سرقت و دزدی یه جرم خیلی خیلی قدیمیه. کلا نافِ آدمیزادو انگاری با قتل و دزدی بریدنه! باقی جرما یه جورایی زیر مجموعۀ اینا قرار میگیرن. حتی قتل بازم یه جور دزدیه: تو داری فرصت حیات یک نفر دیگه رو ازش میدزدی (این جمله رو تو یه فیلمی شنیده بودم که یادم نیست اسمش چی بود یا حتی کجایی بود!)
برای همینه که در اعصار و جغرافیاهای مختلف ما شاهد قوانین مختلف و مجازاتهای رنگبهرنگ برای سارقین محترم هستیم. از داغ زدن تا بریدن عضوی از بدن.
اما آیا این کارها و حتی روایت درس عبرتها باعث شد که دزدی کم شه؟! خیر. به موازات پیشرفت علم و علوم قضایی و حقوقی و پلیسی، تموم مجرمای زحمتکش هم شروع کردن به پیشرفت. هر چی موانع بیشتر شد خلاقتر شدن. هر دری که بسته شد یه تونلی به درونش زدن. و هیچ چیز متوقفشون نکرد.
منِ شهروندِ عادیِ بیخلاف میدونم که دزدی خوب نیست. حتی بهش فکر هم نمیکنم. لازم نیست انتخاب کنم که دزدی نکنم. من هرگز دزدی نخواهم کرد! اما پس چرا با دیدن خانۀ کاغذی یا بانی و کلاید مسحور میشم؟
حقیقت اینه که همهمون یه میل پنهانی داریم به زیر پا گذاشتن قانون. در این مدل آثار هم میبینیم که شخصیت اصلی داره به تموم اون مرز و حرمتهای جامعه پشت میکنه. کاراکتریه که یه هدف بزرگ و خطرناک داره و براش تا پای جون میجنگه. این برامون جذابه.
تو ژانر سرقت ما فرصت میکنیم جهان رو متفاوت از چیزی که میشناسیم ببینیم. میتونیم از چشم یک مجرم، یک نابغۀ خلافکار، یک جانیِ بالفطره نقشه بچینیم، تکتک ثانیهها رو محاسبه کنیم، تموم راههای فرار رو پیدا کنیم و بعد یک نفس بدویم.
ژانر سرقت ذاتا خیلی پرتعلیق و نفسگیره. البته به شرطی که جرم یا سوژۀ سرقت بزرگ، مهم و خطرآفرین باشه. اون سرقت باید در مورد چیزی باشه که زندگی کاراکتر رو حسااابی به خطر بندازه. مثلا توی حیوانات آمریکایی اون نوجوونهایی که تصمیم میگیرن یه کتابِ عتیقۀ تحت محافظت از کتابخونۀ دانشگاهشون بدزدن، خودشون رو در معرض به باد رفتن امتیاز دانشگاه و بهار جوانی و لکۀ ننگ در سابقۀ کیفری قرار میدن. هر کدومشون در موقعیت متفاوتی زندگی میکنه و انگیزۀ متفاوتی برای انجام این کار داره.
در طول فیلم ما امیال، تردیدها و رفتارهاشون رو شاهدیم. برامون مهم میشن و میبینیم که اون دزدی احمقانه و باقی تصمیمات احمقانهشون چطور داره زندگیشون رو به خطر میندازه. کلا هر چی کاراکتر چیزهای بیشتری برای از دست دادن داشته باشه داستان جذابتر میشه!
برنامهریزی برای انجام سرقت یکی از بخشهای کلیدی و اساسی این ژانره. محل مورد نظر باید حسااابی بررسی بشه. آمار همه چیز از دوربینهای نظارتی تا نگهبانها، راههای خروج، وضعیت مسیرهای منتهی به سوژه و خیلی چیزهای دیگه در اورده بشه. نیازه که بهترین زمان انتخاب شه. و پیش از همۀ اینها اغلب تیمسازی هم دخیله. چند نفر؟ چه کسانی؟ چه مهارتهایی؟
و این دومین عاملیه که به ژانر سرقت یک تنش ذاتی میده. چون ثانیهها مهمند، زمانی که داره میگذره مهمه. کوچکترین حرکت اشتباه یا ناهماهنگی میتونه همه چیز رو به هم بریزه.
در کنار اینها خودِ روابط اعضای گروه با هم تنش رو تشدید میکنه. شاید بعضیا بخوان به هم نارو بزنن، یا شاید خیلی با هم خوب باشن و این وسط توسط پلیس کشته شن. و بعد منِ مخاطب شروع میکنم با بقیۀ کاراکترها سوگواری کردن.
اما آیا تموم اینها به این معنیه که منِ مخاطب تمام و کمال از تمام انواع آثار موجود در ژانر سرقت لذت میبرم و با تمام کاراکترهاشون همذاتپنداری میکنم و شدیدا میخوام که حتما به هدفشون برسن؟ نه لزوما. خیلی بستگی داره به اینکه داستان از چه زاویه دیدی روایت بشه و چه چیزهایی مرکز روایت قرار بگیرن یا نویسنده قصد داشته باشه چه چیزی رو برامون عیان کنه. اما سوای از اینها ما اغلب اوقات از اینکه مجرم (حالا جرمش هر چی که بود) به سزای عملش برسه، کشته شه یا به نوعی مجازات شه لذت میبریم.
ببین اینجوری نیست که بگیم آخییششش! جیگرم خنک شد. حقت بود. نه. یه وقتایی واقعا دوست داریم برنده شه چون باهاش ارتباط گرفتیمه اما باز هم در اوج همین ارتباط گرفتن، از اینکه ببینیم قانون برنده میشه یه جور حس تأسی، یه جور آرامش بهمون دست میده. چرا؟ چون همونجوری که کیفور میشیم از دیدن خیالاتِ ممنوعهمون، خیالمون هم راحت میشه از اینکه ببینیم حتی تو دنیای داستانها هم قانون برنده است. انگار بهمون تسکین میده که درِ همه جا رو همین پاشنه میچرخه و خیلی هم خوبه که منِ مخاطب دست از پا خطا نمیکنم و مرتکب جرمی نمیشم. چون واقعا عقوبت داره!
خلاصه که همین!
ژانر سرقت یکی از زیرمجموعههای ژانر جناییه و با جذابیتهای خاصِ خودش ما رو پای خودش میخ میکنه.
آثاری که در این جلسه بهشون اشاره کردیم عبارتند از:
· خانۀ کاغذی (Money Heist 2017)
· کارولاین (Carolina Caroline 2025)
· بانی و کلاید (Bonnie and Clyde 1967)
· دختران خوب (Good Girls 2018)
· زمرد نحس نوشتۀ دانلد ای. وست لیک
· الماس شوم نوشتۀ ویلکی کالینز
فیلم یا کتاب محبوبت در ژانر سرقت چیه؟