
ژانر یک کلمۀ فرانسوی است که برای دستهبندی آثار به کار میرود. آن داستان در ژانر جنایی است و این فیلم در ژانر جنگی. این دستهبندیها معمولاً براساس شخصیت اصلی، موضوع اصلی، حالوهوای داستان و روایت انجام میشود.
یکی از این دستههای داستانی که بخش پررنگ و مهمی را در داستانهای جنایی از آن خود کرده، ژانر کارآگاهی است. اما داستان کارآگاهی چه داستانی است؟ عناصر اصلی تشکیل دهندۀ آن کدامند و چگونه میتوان این دسته از داستان را از دستههای مشابه دیگر تشخیص داد؟
داستان کارآگاهی چیست؟
هر داستانی یک کاراکتر یا شخصیت اصلی دارد که تمام ماجرا بر محور او و رفتارهایش میگردد. داستانهای کارآگاهی هم داستانهایی هستند که حول محور یک کارآگاه، روش تحقیق و تلاشش برای کشف معما میگردند.
در این داستانها هستۀ اصلی ماجرا معمولاً یک معمای بسته است و کارآگاه در تلاش است از هویت مجرم آگاه شود یا او را گیر بیندازد.
عناصر اصلی در یک داستان کارآگاهی کدامند؟
داستان کارآگاهی از آن دست داستانهاست که میتواند حول معمایی غیر از جنایتهای سنگینی مانند قتل بگردد. برخی از آنها صرفاً معمایی هستند و برخی از آنها پیوندی عمیق با یک جنایت دارند. با این حال تمام داستانهای کارآگاهی عناصر اصلی مشترکی دارند:
۱. پروتاگونیست (شخصیت اصلی) یک کارآگاه است.
۲. معمایی بهظاهر پیچیده هستۀ اصلی داستان را شکل میدهد.
۳. مجرم معمولاً هوشمندانه آثار و هویت خود را مخفی نگه میدارد.
۴. دایرهای از مظنونین وجود دارند.
۵. قربانی؛ شخصی که به دلیل عمل مجرم دچار آسیب یا ضرری شده است.

زیرشاخههای یک داستان کارآگاهی
داستان کارآگاهی گونهای از روایت است که میتواند به شیوههایی متفاوت ظاهر شود:
۱. داستانهای معمایی-کارآگاهی (Whodunit)؛ رسوایی در بوهم از آرتور کانن دویل و ماجرای اسرارآمیز در استایلز از آگاتا کریستی، نمونههایی کلاسیک از این نوع داستانها هستند. در این داستانها معمولاً کارآگاه شخص نابغهای است که با تکیه بر تواناییهای ذهنی بیمانند خود گره از معمایی پیچیده باز میکند.
۲. داستانهای کارآگاهی خشن؛ خواب گران از ریموند چندلر و کسی برای دوشیزه بلندر ارکیده نفرستاد از جیمز هادلی چیس، نمونههایی از این داستانها هستند. داستانهای کارآگاهی خشن تقریباً در مقابل داستانهای کارآگاهی کلاسیک قرار میگیرند. در داستانهای کارآگاهی خشن، کارآگاه بیش از ذهن، از قوای جسمانی خود بهره میبرد؛ او مثل پوآرو یا هلمز دنبال نشانههای غیرعادی نیست و زمان زیادی را صرف فکر کردن و استنتاج و فرضیهبافی نمیکند. او میرود وسط میدان و هر کاری که لازم باشد میکند تا جوابش را بگیرد. در ضمن میزان خشونت بهکار رفته در این داستانها بیشتر است.
۳. داستانهای پلیسی؛ داستانهای نویسندگانی چون ژرژر سیمنون و مایکل کانلی در این دسته جا میگیرند. تفاوت داستانهای پلیسی با دیگر انواع کارآگاهیها در این است که اینجا یک پلیس (کارآگاه عمومی) کاراکتر اصلی است و ما شاهد رویهای از کارهای تیم پلیس هستیم (و خب این مورد برای خودش به یک دستۀ جدا تبدیل شده: داستانهای پلیسی. ولی خب! در اصل آن هم نوعی کارآگاهی است).
۴. داستانهای معمایی دنج؛ در این نوع از داستانهای معمایی، معمولاً کاراکتر اصلی یک کارآگاه آماتور است که تلاش میکند براساس دانش، مهارتها و هوش ذاتی خود، گره از معما باز کند. وجه تمایز این داستانها مکان و نحوۀ توصیف است. یکی از عناصر اصلی فقدان خشونت واضح یا شدید است. مکان داستان هم معمولاً شهرک یا روستایی در حومۀ شهر است. داستان باشگاه قتل پنجشنبهها نوشتۀ ریچارد آزمن در این دسته قرار میگیرد.
۵. داستانهای معمای اتاق در بسته؛ در این نوع از داستانها، کارآگاه تلاش میکند گره از معمایی سخت باز کند. صحنۀ جرم در این دسته از داستانها اتاق در بستهای است که امکان ورود به آن و یا خروج از آن میسر نبوده. حالا کارآگاه باید تلاش کند با پیگیری هرگونه سرنخی، گره از معمای هویت مجرم و چگونه رخ دادن این جرم باز کند. قتلهای هونجین ، قتل در قطار سریعالسیر شرق کریستی و معمای اتاق شطرنج نوشتۀ پیر سینیاک در این دسته قرار میگیرد.

تفاوت داستان معمایی با داستان کارآگاهی در چیست؟
ژانر معمایی، یک گونۀ داستانی مجزاست. در واقع داستان کارآگاهی یکی از زیرگونههای داستان معمایی است. پس هر داستان کارآگاهی یک معما در دل خود دارد. ممکن است داستانی معمایی باشد و کارآگاه هم داشته باشد اما کارآگاه شخصیت اصلی آن نباشد. در این صورت این داستان دیگر کارآگاهی نخواهد بود؛ داستانی کارآگاهی است که شخصیت اصلی آن کارآگاه باشد.
زاویه دید و راوی در داستان کارآگاهی چگونه است؟
از آنجایی که کارآگاه شخصیت اصلی این نوع از داستانهاست، لازم است زاویۀ دید و راوی به گونهای انتخاب شود که این محور بودن را به نمایش بگذارد. از طرفی لازم است سیر روایت تعلیق و کشش زیادی خلق کند.
برای همین است که بیشتر زاویه دیدهای سومشخص یا اول شخص عینی مورد استفاده قرار میگیرد یا از چند خط روایی و زوایه دید متفاوت استفاده میکنند. نویسنده باید هوشیار باشد که اگر قصد دارد از زاویه دید اول شخص ذهنی استفاده کند، کشف اطلاعات و افشاسازیشان را هم تنظیم کند. اگر شرلوک هلمز هر چه به ذهنش میرسید را مستقیم به ما میگفت به نظرت داستانهایش همچنان جذاب باقی میماندند؟ پس لازم است یک فاصلهای میان ذهن کارآگاه و مخاطب باشد. برای همین، زمانی که از زاویۀ دید سوم شخص محدود یا اول شخص ذهنی استفاده میشود باید طوری مخاطب را از اطلاعات اصلی منحرف کنند که خیلی حس نکند از بازی بیرونش انداختهاند!
روایت معکوس در داستانهای کارآگاهی
تابهحال به شیوه و مسیر روایت در داستانهای معمایی و کارآگاهی دقت کردهای؟ در ظاهر کارآگاهی از جرمی باخبر شده، شال و کلاه میکند و به دنبال رد مجرم، صحنهٔ جرم را شخم میزند. اما اصل قضیه کمی فرق دارد.
هر داستان جنایی یک جنایتی دارد. اما اینکه این جنایت چه زمانی و چطور رخ دهد و افشا شود فرق دارد. پس در کل داستان با یک جرم شروع میشود. جرمی رخ میدهد و همین پای کارآگاه را به داستان باز میکند. او استخدام شده، شغلش ایجاب میکند، دنبال حقیقت یا انتقام است. به هر حال یک جرمی رخ داده و حالا کارآگاه میخواهد از آن سر در بیاورد؛ تلاشی که تمام داستان را میسازد.
در نتیجه در داستانهای کارآگاهی، داستان اولیه یا همان ماجرایی که قرار است برمبنای آن روایت شکل بگیرد و پیش برود، باید از جایی پیش از ورود کارآگاه آغاز شود؛ زمان وقوع جرم.
اگر تلاش کرده باشی یک داستان معمایی جنایی بنویسی، حتماً متوجه شدهای که نقشهٔ جرم چه اهمیت زیادی دارد. اصلاً اصلش این است که اول به جرم و مجرم فکر کنید و بعد بروید سراغ کارآگاه.
دلیلش ساده است: سرنخها و شواهد همگی باید از صحنهٔ جرم در یک سیر معکوس پیش بروند تا برسند به جرم. در نتیجه ظاهر و نمای یک داستان کارآگاهی، ماجرای تحقیق و تفحص است اما نتیجهٔ این جستوجو کسب آگاهی از هویت مجرم است. این یعنی عقبگرد.

بگذار مثالی بزنم: شرلوک جان در خانه نشسته و از شدت بیحوصلگی دیوار را سوراخ میکند که لستراد به سراغش میآید و از حل پروندهای ابراز ناتوانی میکند.
هلمز و واتسن شال و کلاه میکنند، از خیابان بیکر بیرون میزنند و زنجیرهٔ تمام وقایع را از زمان حال که آن صحنهٔ جرم باشد زیر ذرهبین میبرند و قدمبهقدم با بررسی آدمها، مکانها و وقایع مرتبط، هر بار یک گام در زمان به عقب برمیدارند.
این لکه روی پاچهٔ شلوارش نشان میدهد فلان وقت از بهمان محله گذشته، آن ته سیگار از توتون شمارهٔ ۱۲۵ است که فقط در مغازهٔ فلانی پیدا میشود، یک مستی سه روز پیش دم پل یک چیزی دیده و آنقدر رد وقایع را به صورت معکوس دنبال میکنند تا به فرد اصلی و واقعهٔ اولیه برسند.
کارآگاه کارش کشف کردن وقایع است. او باید از جرم به مجرم، از نحوهٔ اجرا به انگیزه و از آخرین زنجیرهٔ فکر به اولینش برسد.
برای همین است که داستان کارآگاهی یا بهتر است بگویم داستانی با پیرنگ بسته یا «کی انجامش داده؟» (?Whodunit)، در واقع یک روایت معکوس است. روایتی که با بررسی جرم (investigation) به خودِ جرم (crime) میرسد.

سیر تغییر داستانهای کارآگاهی
داستانهای کارآگاهی، درست مانند دیگر انواع داستانها، تحت تأثیر جریانهای مختلف اجتماعی و ادبی دستخوش تغییراتی شده. برای مثال داستانهای کارآگاهی اولیه بیش از هر چیز بر معمایی بسته و پیچیده تکیه داشتند، جرم اصلی معمولاً در پیشداستان رخ میداد و کارِ کارآگاه جستوجو پیرامون عملی بود که با گذشتۀ داستان مرتبط بود. به مرور داستانها بیشتر به سمت ثریلر و معمای باز میل کردند. حالا ممکن است جرم اصلی در طول داستان رخ دهد یا کارآگاه بهجای حل معما در تلاش باشد که از وقوع جرمی پیشگیری کند.
تغییر دیگر سوق پیدا کردن قهرمان به سمت ضدقهرمان است. کارآگاه ما دیگر ویژگیهای قهرمانانه و والای انسانی ندارد. ممکن است درگیر جرمهای ریزودرشتی باشد و با مشکلات شخصیتی و اعتیاد دستوپنجه نرم کند.
تغییر دیگر مربوط به روانشناختیتر شدن فضای داستان و جرمهاست و در کنار آن مطرح شدن جرمهایی که در قالب گروههای مجرمانهای مانند مافیا و باندها قاچاق شکل میگیرد.
در نهایت اینکه...
داستان کارآگاهی گونهای از داستان معمایی است که در آن کارآگاهی تلاش میکند سر از ماجرا در بیاورد و معمای داستان را حل کند. معمولاً اینگونه داستانها برمحور تحقیق و بررسی پیرامون یک جرم شکل میگیرند و ما شاهد تلاشهای کارآگاه برای دستگیری مجرم هستیم.