
خانهی نیاز – شب چهلم نادر احتشامی
خانه با نور ملایم چراغهای سقفی روشن شده بود. پردههای روشن کنار رفته بودند و پنجرهی بزرگ پذیرایی، فضای نیمهگرم تیرماه را به آرامی به داخل هدایت میکرد. بوی گلهای تازه با رایحهی خاک گرم ترکیب شده بود؛ و این حس را میداد که غمی در فضا جریان دارد، اما از آن غمهایی که آدمها را به هم نزدیکتر میکند.
در گوشهی پذیرایی، میز کوچکی با رو میزی ترمه قدیمی به یادبود نادر احتشامی آراسته شده بود. بر رویش، عکس قابشدهی نادر با لبخندی آرام، بین دو شمع مشکی روشن میدرخشید. کنار عکس، گلدانی کوچک پر از نرگس اما چشمنواز، و قرآنی نفیس، با جلد چرم و خطی قدیمی که از نسلهای گذشته به نیاز رسیده بود، نشسته بود. قرآن باز بود، روی سورهی یس.
مامان کتی، با روسری مشکی و لباس بلند حریر، روی مبل کنار میز نشسته بود. صدایش آهسته، اما واضح، سوره را زمزمه میکرد. دست روی صفحهی قرآن گذاشته بود، و لبهایش بیوقفه حرکت میکردند.
مهمانها کمکم آمده بودند. خانه گرمای جمع داشت. تارا در حال چیدن ظرفهای خرما و حلوا بود. خرماها را با گردوی درشت پر کرده بودند و ظرف بزرگ حلوای قهوهای، با خلال بادام و خلال پسته، انگار نقاشی شده بود. نیاز خودش حلوا را پخته بود و دنیز با سلیقهی خاصش تزئین کرده بود.
بردیا، در لباس رسمی و مشکی، کنار تارا کمک میکرد. گاهی لبخند میزد، گاهی در سکوت به قاب عکس نادر خیره میشد. حالا دیگر بیشتر به نیاز نزدیک شده بود و میتوانست غم نیاز را با تمام وجود درک کند.
اشکان، با پیراهن یقهدیپلمات و ظاهر مرتب، کمی عقبتر ایستاده بود. مثل همیشه آرام، اما دقیق. تسبیح شاه مقصود در جیب داخل کتش بود، همان که دنیز برایش به یادگار گذاشته بود، اما هنوز چیزی دربارهاش نگفته بود. نگاهش چندباری به گردن دنیز سر خورد؛ گردنبند طلایی باریکی با آویزی زیبا و قفل دار، روی پیراهن مشکی او برق میزد. دنیز ساده اما خوشپوش بود، موهایش را گوجهای نیمهشل بسته بود که چهرهاش را صمیمیتر نشان میداد.
نیاز، در مرکز همهچیز بود. با پیراهن مشکی بلند، موهای باز و ساده، بیآرایش خاص، اما با وقار. هر از گاهی لبخند میزد، یا به کسی چای تعارف میکرد. با همه مهربان بود، حتی با سامیار.
سامیار، کناری ایستاده بود، ساکتترین فرد جمع. نگاهش چندبار روی دستهای نیاز، روی لبخند خستهاش، و روی میز یادبود رفتوبرگشت کرد. از دیدن توجه نیاز به مهمانها، و حتی پذیرایی محترمانهاش از خودش، چیزی را در درونش شکست. شرم داشت از حضورش در آن خانه.
بیصدا، فقط تماشا کرد و گاهی دستی به گردنش کشید، مثل کسی که راه نفسش را پیدا نمیکند.
تنها صدایی که او را گاهی از فکر درمیآورد، صدای مهسا بود که کنار تارا نشسته و با زبان کودکانهاش سعی میکرد معنی ذکری که تارا با تسبیح میگفت را بفهمد.
دیاکو با احترام نشسته بود. دنیز چای و خرمای مغزدار میان مهمانها میگرداند. خانه، از صمیمیتی بیادعا پُر بود.
مامانکتی، که آرام و شمرده آیات قرآن را زمزمه میکرد، بعد از خواندن چند آیه، مکثی کرد.
انگار دلش نخواست برگه را ورق بزند. قرآن را آرام بست.
دستِ پُرچین و سالخوردهاش را روی جلد آن گذاشت و چشمش روی عکس قابشدهی نادر ماند، همان عکس سیاهوسفیدی که گیتی خیلی دوست داشت. نادر، با آن لبخند مطمئن، نگاهش را به همه مهمانهای آن شب دوخته بود.
صدایش نرم و پر از خاطره شد:
– نادر همیشه میگفت «آدم باید جوری زندگی کنه که وقتی نیست، لبخندش تو یاد مردم بمونه.»
امشب... من اون لبخند رو تو صورت شماها میبینم. تو نگاه نیاز، تو چشمای اشکان، تو صدای مهسای کوچولو که هنوز فرق بین نبودن و رفتن رو نمیفهمه...
لحظهای سکوت کرد. لبخندی کوتاه زد، اما نگاهش هنوز به عکس نادر بود.
– یهبار که با هم رفته بودیم شمال... وسط جنگل، جاده رو گم کردیم. همه خسته و عصبی بودن. هوا داشت تاریک میشد. ولی نادر... همونطور که فرمون دستش بود، آروم گفت:
«جاده، خودش راه رو نشون میده... فقط باید صبور باشین.»
صدایش کمی لرزید، اما نه از گریه... از دلتنگیای که سالها دیرتر سر باز کرده بود.
– من هنوز اون جملهاش رو با خودم تکرار میکنم... هر بار که جاده زندگیم رو گم میکنم. یادش گرامی. چه روزهای قشنگی بود. من و بهروز، گیتی و نادر. شور جوانی و عشق به زندگی... کی فکرشو میکرد... حالا فقط من موندم.
در یک لحظه قلب جمع ایستاد. دیاکو سریع گفت: سایتون بالای سر ما.
اشکان با دلخوری گفت: یه جوری حرف نزنین که دلمون بشکنه. حتی بهش فکر هم نکنین. یه نگاه بهمون بندازین، ببینید جون چند نفرمون به نفس شما گره خورده.
مامان کتی لبخندی زد و گفت: باشه مادر جان. من فعلا در خدمت هستم. داشتم یاد گذشته میکردم، دلم برای پدرتون و دوستام تنگ شد. همین. من هنوز کلی کار دارم.
همینجا بود که نیاز هم چیزی گفت. صدایش آهسته بود. انگار از ته دلش بیرون میآمد، نه از زبان.
به عکس پدرش خیره شد. لبخندش لطیف بود، اما پشتش بغض پنهانی داشت:
– بابا وقتی میدید حالم گرفتهست... نمیپرسید چی شده. فقط میگفت:
«چای دم کن، بعد با هم دربارهش حرف میزنیم.»
انگار چای برای اون یه جور دعوت به صبر بود. یه راه برای گفتوگو... نه دعوا، نه قضاوت.
نگاهش به ظرف حلوا رفت که با دقت چیده شده بود.
– شاید واسه همین… امشب، خودم حلوارو درست کردم. آروم، با حوصله… مثل وقتی که منتظری چای دم بکشه… تا بابات بیاد کنارِت بشینه، حتی اگه فقط تو خاطرهها باشه.
در این لحظه، دیاکو آرام گفت:
– وقتی آقا نادر رو اولینبار بعد فوت بابام دیدم. تازه شناختمشون. خدا رحمتشون کنه. خیلی کمکم کرد تا بتونم با شرایط جدید کنار بیام. مرد بزرگی بود. من خیلی چیزها رو مدیونشونم.
سکوتی کوتاه سالن را پر کرد. اما ذهن سامیار به جایی دیگر پر کشیده بود.
– «تو گمش کردی، من پیداش میکنم»... هنوز صدای نادر تو گوشش بود. اون روز که با چشمهای پرنفرت اینو بهش گفت و دستش رو محکم گرفت... حق با نادر بود. صورتش را با دست پوشاند. چیزی نگفت. اما نگاه نیاز که از آن سوی سالن، لحظهای روی او مکث کرد، بیکلام بود، اما گویا.
تارا کنار مهسا نشسته بود. مهسا آرام گفت:
– عمو نادر الان به ما نگاه میکنه، نه؟
تارا بوسهای روی موهایش زد.
– آره عزیزم. و حتماً از اینکه همه دور همیم، خوشحاله.
نیاز داشت فنجانهای خالی چای را از کنار میز جمع میکرد. صورتش خسته بود، اما ذهنش هنوز درگیر صدای مامانکتی و خاطرهی پدر.
سامیار از جایش بلند شد. قدمهایش را آرام برداشت، نزدیک آمد. چند ثانیه ساکت ایستاد. نیاز متوجه شد. سر بلند کرد. چشم در چشم.
سامیار مکث کرد، صدایش کمی گرفته بود، انگار حرف در گلویش گیر کرده باشد.
– نمیدونم… باید تشکر کنم، یا عذر بخوام که بیرونم نکردی.
نیاز نگاهش را از صورت او نگرفت. نه خشم، نه گرما. فقط سکوت و یک اندک لبخند کوتاه.
– عذرخواهی!! امشب… من برای کسی دعوتنامه نفرستاده بودم. هر کی اومده، دلش خواسته بوده.
سامیار نفسش را آهسته بیرون داد. پلک زد. دستش را بالا برد، بعد بیحرکت ماند. صداش پایینتر شد:
– کاش میتونستم اونقدر آدم باشم که یهبار دیگه، بیدعوت بیام... اما با دل درست.
نیاز، نگاهش نرم ولی محکم:
– بعضی چیزا دیگه دعوت نمیخوان، سامیار. فقط سکوت میخوان و احترام.
فنجانها را گذاشت روی سینی. چند ثانیه طول کشید تا دوباره نگاهش کند.
سامیار لب زد. اما نتوانست حرفی بزند. نگاهش را انداخت روی قاب عکس نادر. چشمهایش تار شده بود.
نیاز، در حالی که سینی را برمیداشت، خیلی آهسته، فقط گفت:
– بابا همیشه میگفت… احترام، بلندترین حرفیه که میشه بدون فریاد گفت.
چرخید. قدم برداشت. اما قبل از اینکه از جلویش رد شود، بیآنکه به او نگاه کند، با صدایی آرام اضافه کرد:
– امشب… ممنونم که اومدی. خوشحالم کردی.
سامیار با شرم سکوت کرد و سر به زیر انداخت.
اشکان، با همان آرامش همیشگیاش، کنار پنجره ایستاده بود. چشمش روی چهرهی دنیز مانده بود که با نیاز آهسته از کنار میز یادبود گذشت و چیزی دربارهی میز شام گفتند.
لحظهای بعد، آرام و کوتاه صدایش زد:
– دنیز... اگه وقت داری، میشه دو دقیقه بیای حیاط؟ یه چیزی باید بگم.
دنیز نگاهی کوتاه به او انداخت. نگاهی از جنس اعتماد و آرام سر تکان داد.
حیاط زیر نور کمرمق چراغهای دیواری، حالوهوای آرامی داشت. رایحهی یاس امین الدوله و خاک، با صدای دور ماشین ها ترکیب شده بود.
اشکان، اول ساکت ماند. بعد نگاهش را به گردنبند دنیز دوخت. قدمی نزدیکتر شد، انگشتهایش را با احتیاط بالا آورد و زنجیر ظریف طلایی را آرام لمس کرد. انگار نه برای مالکیت، بلکه برای اطمینان از واقعیبودنِ چیزی که مدام در ذهنش مرور شده بود.
– فکر نمیکردم... بندازیش.
دنیز لبخند کمجانی زد. گونههایش گرم شده بودند. پلکهایش پایین افتادند.
– من... از همون لحظه که دیدمش، حس کردم... دوسش دارم.
اشکان کمی مکث کرد. دست در جیب شلوار برد و کیسهی کوچک پارچهای را بیرون آورد. چند ثانیه فقط بهش نگاه کرد، بعد گفت:
– میتونم یه چیزی بپرسم؟ این تسبیح... تو بازار، فکر کردم برای پدرته. سوغاتی واسه استانبول. ولی... وقتی آخر شب، اتفاقی توی جیب کتم پیداش کردم، نمیدونستم... اشتباه جا مونده، یا... تو گذاشتی؟
دنیز رنگ به رنگ شد. لبخندش لرزید. لحظهای فقط نگاهش را از اشکان دزدید، انگار داشت خودش را قانع میکرد جواب بدهد. بعد، آهسته، بدون نگاه مستقیم:
– با اون چیزایی که دربارهاش گفتی... شاهمقصود... نور... دل صاف... احساس کردم... تو بیشتر لیاقت داری نگهش داری. نمیدونم جسارت کردم یا نه... ولی دوست داشتم برای تو بمونه.
اشکان لبخندی زد، از همان لبخندهایی که کم پیش میآمد. لبخندی که بیشتر در چشمهایش پیدا بود تا روی لبها.
– نه... جسارت نکردی. دلی رو که چیزی میده، نمیشه متهم کرد. فقط... باید حواسم بهش بیشتر باشه.
تسبیح را از کیسه بیرون آورد. انگشتهایش چند مهره را چرخاندند. نور چراغ حیاط از میان سنگهای سبز رد میشد.
– حالا مطمئنی جاش پیش منه؟
دنیز، با دستانی لرزان، تسبیح را گرفت. بوسهی کوتاهی به یکی از مهرهها زد و بعد، با نگاهی که بیشتر خجل بود تا جسارت، آرام آن را به گردن اشکان انداخت.
صدایش آرام بود، اما کمی لرز داشت، از همان لرزهایی که وقتی دل به تپش میافته، توی صدا معلوم میشه:
– فکر کردم هیچوقت پیداش نمیکنی... یا شاید پیدا کنی، اما نخوای نگهش داری.
اشکان لبخند زد. کمی دستپاچه اما صادق.
– من فقط منتظر بودم... ببینم واقعاً برای من بوده یا برای پدرت. یا فقط برای یه لحظهی احساسی توی بازار.
دنیز سرش را پایین انداخت. تسبیح را لمس کرد. بعد با لبخند آرامی، بهچشمهای اشکان نگاه کرد:
– تسبیح، شاید از حجرهی اون پیرمرد اومد... ولی تصمیم برای پنهونی گذاشتنش تو جیبت، انتخاب خودم بود. مثل گردنبندی که تو انتخاب کردی... نه طلا بود، نه گرون، اما تو گفتی حس کردی اسم منو صدا میزنه.
اشکان آرام خندید.
– و تو گفتی اگه روزی بخوای یه عکسی بذاری توش، شاید مال همون روز باشه.
چند ثانیهای فقط نگاه کردند. بدون کلمات اضافه.
دنیز کمی عقب رفت، گردنبندش را کمی لمس کرد و گفت:
– حالا، اینا دیگه فقط هدیه نیستن. یادگاریان... از یه چیزی که هنوز شاید اسمش معلوم نیست. ولی حسش هست.
اشکان بهآرامی گفت:
– و حسایی که اسم ندارن، معمولاً از همه موندگارترن.
صدایی از داخل خانه بلند شد؛ مهسا که با ذوق می گفت: آخ جون زرشک پلو با مرغ
دنیز لبخند زد. – باید برگردیم…
اما دلش، میان نور چراغ حیاط و آن لمس آرام، هنوز مانده بود... مثل تسبیحی که هر مهرهاش حرفی برای نگهداشتن داشت.
در انتهای شب، وقتی مهمانها آرامتر شده بودند، صدای قاشقها و زمزمهها کم شده بود، مامانکتی آرام از روی صندلی بلند شد. قدمزنان تا نزدیکی نیاز آمد.
نیاز کنار قاب عکس پدر ایستاده بود، با چشمانی خسته و لبخندی آرام.
مامانکتی، بیکلام، روبهرویش ایستاد. دستی روی بازوی نیاز گذاشت. نگاهش مهربان و آرام بود، مثل وقتهایی که مادرها حرفی برای گفتن دارند اما اول، نگاهشان حرف میزند.
بسته ای پارچهای بیرون آورد؛ سفید، با گلهای ریز آبی، که بوی تازگی میداد. آن را دو دستی به طرف نیاز گرفت.
صداش نرم بود، اما هر کلمهاش وزنی داشت:
– اینو برای تو دوختم... نه فقط برای تنت، برای دلت. یه پیراهن سفید، ساده، اما روشن. نه برای جشن، نه برای فراموشی. برای شروع دوباره. برای درآوردن سیاهِ دل. میدونم سخته. میدونم هنوز دلتنگی. ولی این لباسو بپوش. فقط برای یادآوری اینکه بعد از هر شب، صبحی هم هست... بعد از هر سیاهی، نوری که منتظره فقط تو اجازه بدی وارد شه... پس اجازه بده نور دوباره از تنت رد شه، دخترم.
نیاز چشمش روی بسته ماند. لبخندش لرزید. انگار میخواست چیزی بگه، اما زبانش نای حرکت نداشت.
مامانکتی صدایش آرامتر شد. صدایی که مادری داشت، همدلانه بود، فهمیده، بیهیچ زور و اجباری:
– نادر اگه اینجا بود، دستتو میگرفت، با اون صدای گرمش میگفت: «مشکی برا مردن بود، نه موندن.» نمیخواست دخترش تو تاریکی بمونه. این لباس، یعنی وقتشه که سایهها رو آروم آروم پس بزنی... نه چون گریههات تموم شده، چون دلت دیگه حقشه آروم بگیره.
اشک در چشمان نیاز حلقه زد. نگاهش بین قاب عکس پدر و چهرهی مامانکتی میچرخید. انگشتانش آرام بسته را گرفت. لرزش خفیفی در دستانش بود.
با صدایی بغضدار، اما پر از احترام و اندوه گفت:
– نمیدونم بتونم، مامان... نمیدونم اصلاً وقتشه...
مامانکتی نزدیکتر شد. انگشتانش را دور دست نیاز حلقه کرد، گرم، آرام، محکم:
– وقتش رو دل آدم معلوم میکنه، نه تقویم. اما من که مادرم، دلم میگه وقتشه. نه برای اینکه فراموش کنی، برای اینکه بتونی یادش رو بیدردتر نفس بکشی... بلند شو، دخترم. این لباس رو تنت کن... نه چون سیاهی عزاداریت تموم شده، چون قراره سفیدی آرامشت شروع بشه.
نیاز لب زد، اما صدایی در نیامد. اشک از گونهاش لغزید و روی گلهای پارچهی سفید بسته داخل دستش افتاد.
مامانکتی آرام، پیشانیش را بوسید. بوسهای مادرانه، که از تمام حرفهای دنیا گرمتر بود.
نیاز، بیکلام، از میان جمع بلند شد. بستهی پارچهای را در دست داشت، لبخند کمرنگی به همه زد، سرش را کمی خم کرد و به سمت اتاق رفت. صدای بستهشدن در، آهسته آمد و بعد... سکوت.
چند دقیقهای گذشت. همه بیحرکت بودند، نه فقط به احترام، که انگار دلشان در آن اتاق مانده بود.
و بعد، در باز شد.
نیاز ایستاده بود. در آستانهی در. لباس سفید بلند، ساده و خوشدوخت بود؛ با آستین هایی که تا مچش را در بر گرفته بود. موهایش باز بود، نه بهعمد آرایششده، فقط شانهشده، رها بر شانهها. صورتش بیرنگ، اما پر نور. و چشمانش... چشمانش همهچیز را فریاد میزدند. از دست دادن، دلتنگی، وقار، و پذیرفتن. انگار تمام آسمان تیرماه، غروب شده بود در نگاه او.
هیچکس چیزی نگفت. همه فقط نگاهش کردند.
چیزی میان چشمهاشان شکست. سامیار، اولین کسی بود که پلک نزد. نگاهش قفل شده بود. سیبک گلوش بالا و پایین رفت، بیصدا. انگار با هر نفس، خاطرهای را بلعید که دیگر نمیشد جبرانش کرد.
اشکان، کنار دنیز ایستاده بود، اما نگاهش به پایین بود… شاید از شرم، شاید از شکوه. دنیز دستش را روی قلبش گذاشته بود. لبخند تارا لرزید. مهسا، دست در دست بردیا از جایی که ایستاده بود، زیر لب گفت: «مثل پریا شده.»
نیاز قدمی به جلو آمد. محکم نبود. آهسته بود. شبیه زنی که دارد راه رفتن را از نو یاد میگیرد. اما در هر قدمش، یک بخشی از شب آرام گرفت. نور شمعها کمتر شد. عکس نادر روی میز، لبخند زد.
به سمت مامانکتی رفت. کمی خم شد. دست مادر را بوسید.
– شما گفتی مشکی رو باید با وقار درآورد، نه با فراموشی.
من هنوز فراموش نکردم… فقط دیگه قراره زندگی کنم.
برای بابا... برای خودم.
مامان کتی نفس لرزانش را بیرون داد، آرام با افتخار زمزمه کرد:
– امشب… داری از ماتم میای بیرون، نه از داغ.
صورت نیاز را بوسید و در آغوشش گرفت؛
– حالا شدی دختر خودم... مثل نوری که از دل تاریکی بیرون اومده.
نیاز لبخند زد. قطرهای اشک، بیاجازه روی گونهاش چکید. نه تلخ، نه شکسته؛ فقط واقعی.
سامیار... هنوز نگاه میکرد. سرش کمی خم شد. انگار خواست چیزی بگوید. اما نتوانست. فقط پلک زد. و همان یک پلک، کفایت کرد تا اشکی که مدتها پشت چشمش مانده بود، آرام بریزد.
و در دل هرکدام از حاضران، چیزی نرم، چیزی زیبا، چیزی مثل آرامش نشست.
اشک، در چشمان همه موج زد. نه از غم.
از دیدن زنی که ایستاده. هنوز ایستاده. با درد، با زیبایی، با عزت.