نوشتن متنی که توضیحات علمی میخوای توش بگی سخته. بدن آدم رو خشک میکنه. خشک میکنه برای راحت حرف زدن. برای حرف زدن از تجربیات. حسات. حس میکنی وقتی راحت حرف بزنی نظم متن رو بهم میریزی. نظم چارچوب علمی که برای متن طراحی شده.
میخواستم بهمش نزنم ولی نمیتونستم.متن از گلوم پایین نمیرفت. بیست دقیقست آهنگ گذاشتم و دارم نگاه صفحه گوشی میکنم شاید چیزی به ذهنم برسه ولی نمیرسه. مقدمهها همش بوی تظاهر میده. مقدمهای که بابتش فکر کنی و بسازیش. من اینطور آدمی نیستم من یه چیزی انقدر بهم فشار میاره که به نوشتن روی میارم و اون فشار انقدر سنگینه که بدون فکر کردن جاری میشه.
حتی اگه اومدم تو فکر نوشتن چنین متنهایی از فشارهاییه که احساس کردم. از تغییراتی که احساس کردم و رفتم دنبالش تا ببینم چیشده به این تغییرات رسیدم؟ و تازه وقتی دیدم چیشده به این تغییرات رسیدم خیلی چیزا از روند درمان برام قابل درکتر شد. از حرفهای تراپیستم. از اتفاقی که در پی نوشتنهای مداوم و نقاشی کشیدنهای مداومم رخ داد.
نمیتونستم به سادگی ازش بگذرم. از روند غیرکلاسیکی که من رو درمان کرده ولی به چشم بقیه نمیاد. یادمه یه بار به یکی از دوستام گفتم. گفتم بنویس. گفتم برو طبیعت. یجوری حرف میزد انگار که تویی که دارو خوندی چرا انقدر ساده حرف میزنی.
حرفام ساده نیست. دارم میگردم که منطق پشت حرفام رو نشون بدم. هم برای خودم. هم برای کسایی که تاثیر هنر، طبیعت و سایر راهکارهای درمان غیر دارویی رو انکار میکنند و صرفا از دارو انتظار معجزه دارند.
مقدمه عجیب غریبی شد...برای درددل خوبه ولی برای متنی که قراره ساختار علمی داشته باشه نه. ولی بیخیالش میشم. من اینطوری کلام به زبونم میاد و حرف میزنم. پس با همین مقدمه چپر چلاق بیربط بریم یه مورد رو بررسی کنیم که وضعیت عجیب غریبی در این دسته بندی داره...
توی مقاله Self-understanding جزو عوامل مربوط به درمانگر دستهبندی شده بود. ولی خب وقتی میخوندمش نتونستم علت اینکه در بخش مراجع نیست رو بفهمم. این عامل یه جورایی حالت مشترکی بین عوامل مربوط به درمانگر و مراجع داره. برای همین پا در هوا اینجا نگهش داشتم و جدا از دستهبندی ارائش میدم.
آدمهای زیادی هستند که از چیزی که انجام میدن آگاهن ولی نمیدونند چرا انجامش میدن. مثلا من میدونم وقتی وقت بازی میشه من استرس میگیرم و همیشه از بازی گروهی انجام دادن اجتناب میکنم ولی هنوز نتونستم بفهمم این حجم از اضطراب در موقعیت بازی برای چیه وقتی در موقعیتهای اضطرابآور دیگه حتی کمتر بهم میریزم.
بینش (insight) و Self-understanding به هم خیلی نزدیکند ولی یکی نیستند. بینش لحظهایه که به یه فهم جدید میرسیم. مثلا اینکه بفهمیم چرا من انقدر از بازی کردن مضطرب میشم. ولی Self-understanding یه ساختار گستردهتر و پایدارتر از درک خودمون بهمون میده. درواقع فهمهای مختلف کنار همدیگه قرار میگیرن ک یک تصویر منسجمتری میسازن که بهش Self-understanding میگن.
یکی از مفاهیم دیگهای که با Self-understanding قاطی میشه، خودآگاهیه. خودآگاهی یعنی من میدونم الان چه حالی دارم مثلا احساس اضطراب دارم. ولی فهم اینکه چرا این اضطراب در من وجود داره و چه معنایی در زندگی من داره در Self-understanding بررسی میشه.
من بنظرم یکی از جاهایی که اتاق درمان رو متمایز میکنه همینجاست. خیلی جاها هست که Self-understanding در ما شکل نگرفته یا حتی ممکنه فهم اشتباهی از دلیل بعضی کارهامون داشته باشیم.
در هنردرمانی Self-understanding بیشتر از طریق نمادها (symbols)، استعارهها (Metaphors)، تصویرسازی (Imagery) و فرایند خلق (Creative process) رخ میده. این اصطلاحات رو توی تاریخ هنردرمانی توضیح دادم پس دیگه براش وقت نمیذارم خودتون بخونید:)
مثلا خود من شده یک نقاشی رو بکشم و اون لحظه نقاشی رو از روی غمی که داشتم تجربه میکردم بکشم. ولی بعد از اینکه نقاشی تموم شد تازه به این پی ببرم که من تمام این مدت چقدر عصبانی بودم و نقاشیم چقدر حس خشم رو القا میکنه. اگه این متن رو خونده باشید تجربه مشابهی که داشتم رو میبینید.
حالا بریم سراغ عواملی در اتاق درمان که مرتبط با مراجعه:
حتی مؤثرترین درمانها هم وقتی فرد نخواد تغییر کنه، آمادگی لازم رو نداشته باشه و درگیر درمان نشه اثربخشی محدودی داره. البته انگیزه پدیدهای پویاست و در طول درمان میتونه تغییر کنه.
مثلا طبق تجربه شخصیم تو محیط بیمارستان بعضی از بیماران مستقیم به روانپزشک ارجاع داده میشن و میگن فعلا با دارو باید پیش ببرند. اینطور مواقع اول نیازه مراجع با دارو به سطح روانی لازم برسه تا بتونه جلسات رواندرمانی موفقی داشته باشه.
برخی افراد که در درمان کلامی مقاومت بیشتری دارند، ممکنه از طریق هنر راحتتر وارد فرایند درمان بشن. برای همین ممکنه انگیزه برخی در ورود به درمان با هنر تقویت بشه و هنردرمانی روش مناسبی براشون باشه. چون در فعالیت هنری افراد احساس کنترل بیشتری دارند، تهدید کمتره، کنجکاوی و بازیگوشی در فرد فعال میشه و مشارکت درمانی افزایش پیدا میکنه.
اگه فرد از همون اول بر این باور باشه که هیچچیز به من کمک نمیکنه. ممکنه کمتر در جلسات درگیر بشه، زودتر درمان رو رها کنه، کمتر تکالیف رو انجام بده و تغییرات مثبت رو نادیده بگیره. در حالیکه انتظار مثبت باعث میشه فرد بیشتر برای درمان سرمایهگذاری کنه، با پشتکار بیشتری ادامه بده و به تغییرات کوچیک توجه بیشتری نشون بده.
میتونم اعتراف کنم که خودم این اواخر تغییرات مثبت رو نادیده میگرفتم و همین باعث شد فعلا نتونم با رواندرمانی ارتباط برقرار کنم. فعلا از رواندرمانی خودم فاصله گرفتم و نیاز به درمانهای دیگه دارم که دارم پیگیریش رو انجام میدم. ولی میخوام بگم منی هم که دارم مینویسم، میخونم دربارش و قبولش دارم گاهی برام سخته در جایگاه یک بیمار تمام مواردی که باعث بهبودم میشه رو پیش ببرم.
در هنردرمانی انتظار موفقیت در درمان تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار داره. مثلا تجربه قبلی فرد با هنر، باورهای فرهنگی درباره هنر، میزان جذابیت و معنادار بودن فرایند هنری و توضیحی که درمانگر درباره منطق درمان ارائه میده.
مثلا اگه فرد بر این باور باشه که نقاشی فقط برای بچههاست و نمیتونه به مشکلات روانی من کمک کنه یا فکر کنه چون نقاشی کشیدن بلد نیست این مدل درمان براش فایدهای نداره، از همون ابتدا انتظارات درمانی پایینی داره.
میخوام در این زمینه نظر شخصی خودمم بگم. بنظرم یکی از عواملی که باعث شده هنردرمانی تا حد زیادی نادیده گرفته بشه و انتظارات درمانی ازش پایین بیاد، مطالعات علمی پراکندهتریه که روش انجام شده. مردم به هنر بیشتر از جنبه سرگرمی نگاه میکنند و اگر بگی باعث درمان بشه نهایتا ممکنه فکر کنن بخاطر لذتیه که در اون وجود داره. وقتی مکانیسمهای دخیل در فرایندهای هنردرمانی به اندازه کافی آموزش داده نشده، وقتی ایونتهای سفالگری و ماندالا و رنگآمیزی به اسم هنر درمانی رواج پیدا میکنه و تکنیکها کمتر در اون نمود پیدا میکنه تعجبی نداره که انتظارات پایین بیاد. جامعه علمی اگه هنر درمانی رو به اندازه سایر درمانهای غیر دارویی مثل CBT جدی نگیره، انتظاری از مراجع نمیره که بتونه هنردرمانی رو به عنوان یک روش اصولی و علمی بپذیره و بتونه ازش اثر بپذیره.
سوال اصلی در این بخش اینه که آیا فرد به نظرش درمان منطقی و قابل باور میاد؟ اگر فرد درمان رو بیمعنا و غیرمنطقی بدونه احتمال اینکه در جلسات کمتر مشارکت کنه، تکالیف رو جدی نگیره، زودتر درمان رو ترک کنه و دربرابر مداخلات مقاومت انجام بده بیشتره.
مثلا من خودم توی اتاق درمان زیاد با این موضوع مواجه شدم. در اتاق درمان حین صحبت ازم خواسته شده که به بدنم توجه کنم. آیا قفسه سینم گرمه، سنگینه، پاهام در چه وضعیتیه، دستام در چه وضعیتیه و...و من دربرابر این موضوع مقاومت بالایی داشتم و بارها میگفتم مشکل من این نیست. خب الان دستام اینطوریه که چی؟ و خودم مقاومت سنگینی در توجه به بدنم داشتم و برام قابل درک نبود وقتی از نظر فکری حل نشده موضوع برام به بدنم توجه کنم. چون توی ذهن خودم اگه اون فکر حل میشد علائم بدنی هم از بین میرفت. ولی خب گاها با توجه به علائم بدنی، هجوم افکار در ذهن کمتر میشد.
بین دو اصطلاح credibility و expectation یک تفاوتی وجود داره. ممکنه یه نفر باور داشته باشه که یک موضوع از نظر تئوری منطقیه (credibility)، ولی بعید میدونم برای من جواب بده (expectation). این باوریه که من هنوز درباره مدیتیشن دارم و با وجود شواهد فراوان در این زمینه هنوز نتونستم باهاش ارتباط برقرار کنم و فکر کنم برام کمک کنندست.
در هنر درمانی credibility جایگاه مهمی داره. توی بخش قبلی تا حدی حرفهای درددلگونه خودم هم به credibility اشاره میکرد و هم expectation. اگه فرد نتونه منطق درمان در ارت تراپی رو درک کنه، درمان هم با موفقیت کمتری اتفاق میوفته.
مثلا فرد ممکنه نتونه درک کنه که نقاشی کشیدن به اضطراب چه ربطی داره یا چطور نقاشی کشیدن به مشکلات روانی کمک میکنه. ولی اگر این درک در مراجع ایجاد بشه که وقتی بیان کلامی هیجانها دشواره هنر با بیرونیسازی، نمادسازی، فهم تجربههای درونی و...میتونه اثر درمانی ایجاد کنه، اعتبار درمان برای فرد بیشتر میشه.
بماند که در ایران که کلا روشهای روان درمانی دیگه هم در عموم مردم اعتبار ندارند، قانع کردن اثر درمانی هنر کار واقعا سختیه..
اعتماد یعنی مراجع باور داره که درمانگر به نفع اون عمل میکنه، رازداره، اون رو قضاوت یا تحقیر نمیکنه و در رابطه قابل پیشبینی و اتکاست. احساس امنیت به تجربه ذهنی و هیجانی فرد از امن بودن در محیط درمان اشاره داره. یعنی من میتونم گریه کنم، درباره افکار شرمآور خودم صحبت کنم و بخشهایی از خودن رو نشون بدم که معمولا پنهانش میکنم. به طور. خلاصه این عامل در این سوال خلاصه میشه که آیا اینجا انقدر امن و این فرد قابل اعتماد هست که بتوانم خود واقعیش باشم؟
میخوام یه خاطره براتون تعریف کنم یادتونه گفتم ۴-۵ بار مشاور عوض کردم؟ یکی از مشاورههایی که بعد از همون اولین جلسه دیگه پیشش نرفتم بخاطر همین موضوع احساس امنیت و اعتماد بود.
یادمه درباره رابطه و حق و حقوق زنان که توی ازدواج ازشون گرفته میشه داشتم صحبت میکردم. داشتم میگفتم اصلا به اون حالت سنتی که با مهریه بخوام حق طلاق، کار، تحصیل، مهاجرت و...رو بفروشم رو ندارم. و مشاور که آقا بود گفت ببین من خودم مردم دیگه اگه بخوای با این تفکر پیش بری که بابت حق طلاق اصرار کنی کلا یه درصد کمی از پسرا برات میمونن. پسرا ترجیح میدن مهریه بدن و حق طلاق رو ندن.
بعد اون جلسه من دیدم اگه بخوام جلسات رو پیش ببرم یه بخش زیادی از زنانگیم رو قراره پنهان کنم. چون قراره با تفکرات یک مرد سنتی روبرو شم و همین باعث شد که من نتونم دیگه با اون فرد به عنوان روانشناسم ادامه بدم.
۱۵ عامل دیگه وجود داره که مربوط به تاثیر مراجع در درمانه و گفتن همه این عوامل در یک متن خستتون میکنه. پس تا همینجا به بحث خاتمه میدم تا متنهای بعدی. فقط با یه حساب سرانگشتی میبینین که کمتر از ۱۰ عامل مربوط به درمانگر بودن ولی عوامل مربوط به مراجع چقدر زیاده. این نشون میده ته تهش تا خودمون همکاریمون کم باشه و سهم خودمون در درمان رو جدی نگیریم، حتی با بهترین درمانگر، تکنیک و دارو هم اثر محدودی میبینیم.
در آخر هم یک نکته بگم. ممکنه بخشهایی از متن برای خارج شدن از حالت آکادمیک و فهم راحتتر سادهسازی شده باشه ولی تا حد ممکن سعی کردم علمی بودنش رو حفظ کنم.