دیشب یکی از دوستام پیام گذاشته بود که مامانم داره سر یه مسئلهای خودشو نابود میکنه و در مرز افسردگی گرفتنه. بهش میگم بیا برو تراپی میگه خوشم نمیاد پول بدم برای یکی درددل کنم. حرفای مشابه هم زیاد شنیدم. مثلا من خودم مشکلاتم رو میدونم، راهحل درستش هم میدونم فقط نمیتونم اجراییاجراییش کنم. کلا فرایندهای درمان غیردارویی در ذهن ما به حدی سادهسازی شده که ارزش خودش رو به عنوان حرفه از دست داده.
به واسطه علاقم به هنردرمانی و کنکاش بین تاثیرات درمانی اون به یک بخش جالبی رسیدم که عوامل مشترک بین تمام رواندرمانیها رو بررسی میکنه. یعنی فارغ از اینکه تکنیک مورد استفاده CBT باشه، experiential باشه، هنردرمانی باشه و...فضای درمان به صورت عمومی این تأثیرات رو خواهد داشت. حالا وقتی هرکدوم از این تکنیکها ارزش پیدا میکنند که فراتر از این تأثیرات مشترک، یک تاثیری مخصوص به خودشون هم داشته باشن که فقط با اون تکنیک دست یافتنیه و به قول گفتنی مزیت رقابتیشون رو نسبت به سایر تکنیکها بتونن نشون بدن.
این تفکیک کمک میکنه که انتظار واقعبینانهتری از درمان داشته باشیم و بهتر بفهمیم هر رویکرد دقیقا چه چیزی رو به درمان داره اضافه میکنه. بریم که این عوامل مشترک رو بررسی کنیم.
وقتی فرد احساس کنه واقعا فهمیده شده، تمایل بیشتری به آشکار کردن تجربههای دردناک، افکار شرمآور یا هیجانهای پیچیدش پیدا میکنه. این موضوع میتونه باعث پردازش عمیقتر تجربهها و تغییر درمانی بشه. همدلی درمانگر در این زمینه در تکنیکهای مختلف رواندرمانی از قویترین پیشبینیکنندههای پیامد مثبت درمانه.
به طور کلی همدلی به معنی توانایی درک و تجربه کردن دنیای درونی فرد دیگه از دیدگاه او، بدون از دست دادن تمایز بین خود و دیگریه. در درمانهای مبتنی بر هنرهای خلاق (CATs)، همدلی فقط از طریق کلمات منتقل نمیشه. درمانگر میتونه با توجه به تصاویر، نمادها، رنگها و فرایند خلق اثر تلاش کنه دنیای درونی مراجعش رو درک کنه. مثلا همین سوال که بگه این بخش تیره تصویر برای تو چه معنایی داره؟ به مراجع این حس رو میده که به تجربه من داره توجه میشه، دیده میشه و فهمیده میشه. این حس فهمیده شدن زمینه رو برای کاوش عمیقتر و تنظیم هیجانی فراهم میکنه.
ادمهای زیادی بخصوص اونایی که تجربه طرد، انتقاد یا روابط ناایمن داشتند با احتیاط وارد درمان میشن. تجربه برخورد گرم و پذیرنده میتونه باعث کاهش اضطراب بین فردی، افزايش احساس امنیت، اعتماد، افزایش مشارکت درمانی و اتحاد درمانی بشه.
البته warmth فقط به معنی خوشبرخورد بودن و مهربانی ظاهری نیست، گرمی و صمیمیت کیفیتی از رابطه است که درمانگر با لحن صدا، حالت چهره، توجه، کنجکاوی واقعی، احترام و نحوه پاسخ دادنش منتقل میکنه.
گرمی و صمیمیت و همدلی ممکنه خیلی نزدیک بهم برسند ولی در عمل ممکنه یک نفر از نظر شناختی یه فرد دیگهای رو به خوبی درک کنه (Empathy) ولی برخوردش سرد و فاصله دار باشه و warmth رو به خوبی منتقل نکنه. همدلی یعنی من میفهمم چه تجربه دردناکی داشتی ولی گرمی یعنی من اینجا هستم و تو میتونی بدون ترس درباره این موضوع صحبت کنی.
در هنردرمانی warmth میتونه از طریق نحوه مواجهه درمانگر با اثر درمانی منتقل بشه. اگه از تجربه شخصی خودم بخوام بگم اوایل که نقاشی میکشیدم واقعا ترکیب رنگیها حس تنش رو منتقل میکرد. موجوداتی که خلق میکردم برای من معنای مهمی داشتن ولی اطرافیان میگفتن حس یه موجود شیطانی میده. درحالیکه یک درمانگر فارغ از اینکه یک نقاشی چقدر عجیبه این حس رو منتقل میکنه که میخوام بیشتر درباره موجودی که خلق کردی بدونم. این نوع برخورد باعث میشه فرد آزادانهتر خلق کنه و از هنر برای بیان هیجانهای عمیق و کاوش درون خودش استفاده کنه.
در سادهترین بیان positive regard این پیام رو منتقل میکنه که تو به عنوان یک انسان ارزشمندی و affirmation این پیام رو اضافه میکنه که من نقاط قوت، تلاشها و تجربیات تو رو میبینم و به رسمیت میشناسم.
بسیاری از مشکلات روانشناختی از توجه مثبت مشروط (conditional positive regard) ناشی میشن. یعنی فرد توی گذشته فقط زمانی عشق و پذیرش رو دریافت کرده که مطابق انتظار دیگران رفتار کرده. مثلا تو فقط وقتی موفق باشی، دوستداشتنی هستی. (از مشکلاتی که خودم باهاش درگیرم)
ممکنه در فرایند درمان، فرد احساس کنه کسی اون رو درک میکنه (Empathy)، اما هنوز نگران اینه که بخاطر اون احساسات قضاوت بشه. positive regard این ترس رو کاهش میده. در همدلی درمانگر این پیام رو منتقل میکنه که میفهمم چه احساسی داری و در positive regard این پیام منتقل میشه که با وجود این احساسات همچنان ارزشمندی.
البته positive regard (توجه مثبت) به معنی تأیید رفتار (approval) نیست. درمانگر ممکنه با رفتار آسیبزننده مخالف باشه، ولی همچنان این رو منتقل میکنه که اگه با رفتارت هم موافق نباشم ولی تو رو انسان ارزشمندی میدونم.
در هنردرمانی این پیام با تأکید بر ارزش تجربه و تلاش مراجع، فارغ از کیفیت زیباییشناختی اثر منتقل میشه. مثلا با تاکید بر اینکه با وجود دشوار بودن موضوع، فرد جرأت کرده اون رو روی کاغذ بیاره و احساسات پیچیدش رو به صورت تصویری دربیاره.
این بخش رو میخوام با یه تجربه شخصی شروع کنم. من یادمه یه زمانی در جستوجوی تراپیست مناسب ۴ ۵ بار تراپیست عوض کردم و جملم همیشه این بود که حس میکردم داره کتابهایی که خونده رو روم بالا میاره. انگار وقتی به من نگاه میکنه توی چشمام داره دنبال پروتکلهایی که توی کتابهاشون نوشته شده میگرده که اونو طوطیوار برام بخونه. خب اگه قرار بود تراپیست همون کتاب رو برام بگه برم کتاب رو بخونم که راحتترم! من دنبال چیزی بودم که داخل کتاب نمیتونم بهش دسترسی پیدا کنم و یک انسان میتونه در این زمینه بهم کمک کنه.
همخوانی و اصالت هم درباره همین صحبت میکنند. این دو عامل باعث میشن که مراجع احساس کنه با یک انسان واقعی روبرو شده نه یک کارشناس بی احساس. به طور دقیقتر همخوانی (congruence) یعنی چیزی که فرد واقعا احساس میکنه، با چیزی که واقعا نشون میده، تا حد زیادی منطبقه و بین تجربه درونی، آگاهی و رفتار بیرونی فرد هماهنگی وجود داره. اصالت (genuineness) هم یعنی درمانگر پشت یک نقش حرفهای خشک و مصنوعی پنهان نمیشه و صادقانه و انسانی در رابطه حضور داره. البته برای این اصیل بودن نیازی نیست درمانگر درباره زندگی شخصی خودش صحبت کنه.
همخوانی بر واقعی بودن تأکید داره نه خوشبرخورد بودن. یعنی ممکنه درمانگر بسیار گرم و مهربان بنظر برسه (warmth) ولی این صمیمیتش نمایشی باشه.
در هنردرمانی اصالت درمانگر اهمیت ویژهای داره. چون در هنر فرد تجاربی رو در میان میگذاره که در کلمه هم منتقل نمیشن و اگر درمانگر به صورت مکانیکی و تصنعی در فضای درمان حضور داشته باشه، نمیتونه تجربههای بسیار شخصی و نمادینی که مراجع از طریق هنر بیانش کرده رو با کمک مراجع متوجه بشه.
افرادی که تجربه آسیب روانی، روابط کنترلگر یا قضاوت شدن رو داشتن، ممکنه این باور رو داشته باشن که احساسات من مهم نیستند، دیگران بهتر از من میدونن چی برام درسته، اگه خودم باشم مورد بیاحترامی قرار میگیرم. برخورد محترمانه درمانگر این تجربه رو اصلاح میکنه و این احساس رو به فرد میده که من حق دارم تجربه خودم رو داشته باشم.
ممکنه کسی احساسات فردی رو خوب درک کنه (empathy) یا بسیار گرم و صمیمی باشه (warmth)، ولی نگرش او پدرسالارانه، با تحقیر یا کنترل باشه. احترام یعنی پذیرش استقلال، انتخابها و عاملیت مراجع. یعنی من علاوه براینکه احساست رو میفمهمم، حق تو رو برای داشتن این احساس و تجربه به رسمیت میشناسم.
احترام در درمان یعنی تجربه تو مهم است، دیدگاه تو معتبر است و تو حق داری معنای زندگی و تجربههات رو خودت تعیین کنی. البته درمانگر میتونه با افکار، احساسات یا رفتارهای فرد موافق نباشه اما همچنان نیازه به اونها احترام بذاره و حق انتخاب مراجع رو نادیده نگیره.
در هنردرمانی احترام اهمیت ویژهای داره. چون نمادها و معانی در آثار هنری بسیار شخصی هستند. تحمیل تفسیر مثلا اینکه رنگ سیاه یعنی افسردگی خیلی محترمانه تلقی نمیشه و در فضای درمان نیازه پرسیده بشه که این رنگ سیاه برای تو چه معنایی داره؟
این رو خودم تجربش کردم. گاها که مینویسم و نوشتههام رو با افراد نزدیک زندگیم به اشتراک میذارم بازخوردهاشون برام حالت تحمیلی داره. یه حالت نصیحت از اینکه چرا انقدر نگرشت منفی و افسردست؟ تو که اوضاعت انقدر بد نیست. و این یه جورایی من رو در بیان کامل تجربه ذهنیم در قالب نوشته محدود میکنه.
اما در هنردرمانی احترام میتونه با کاهش احساس شرم، افزایش احساس ارزشمندی، تقویت عاملیت و افزایش اعتماد به رابطه درمانی به تغییر درمانی کمک کنه. به زبان خودمونی فردی که احساس میکنه به او احترام گذاشته میشه، راحتتر ریسک میکنه، آسیبپذیرتر میشه و بخشهای عمیقتری از تجربه خودش رو آشکار میکنه.
هرکدوم از ما ممکنه بخشهایی از خودمون رو پنهان یا سرکوب کنیم. مثل خشم، حسادت، افکار ناخواسته، ترسها، تمایلات و هیجانهایی که از اون شرم داریم. درمانگر با نگرش پذیرا در برابر این افکار، احساسات، تجربهها و جنبههای مختلف وجودی مراجع این احساس رو به فرد منتقل میکنه که میتونه خود واقعیش رو در رابطه درمانی آشکار کنه و این میتونه شرم (shame) و اجتناب (experiential avoidance) رو کاهش بده.
در empathy این پیام منتقل میشه که میفهمم چه احساسی داری و در acceptance این پیام به فرد داده میشه که تو حق داری این احساس رو داشته باشی و بابت این احساس قضاوت نمیشی. مثلا اگر فردی بگه میفهمم ناراحتی، ولی این واکنشت زیادیه. درواقع همدلی داره ولی acceptance نداره.
پذیرش و positive regard معمولا در درمان همزمان رخ میدن ولی بصورت نظری کمی با هم فرق دارن. positive regard به ارزشمندی فرد تأکید داره و acceptance به پذیرفتن تجربههای فرد، حتی جنبههای ناخوشایند و دشوارش تأکید داره.
در هنردرمانی acceptance باعث میشه فرد یاد میگیره حتی بخشهای ترسناک یا شرمآور تجربش که به صورت اثر هنری درآورده میتونن دیده بشن و مورد پذیرش قرار بگیرند. این تجربه در فضای هنر که فرد سختترین تجربههایی که به زبون نمیتونه بیاره رو به زبانهای غیرکلامی بیان میکنه بسیار مهمه و باعث میشه مراجع بدون ترس از قضاوت آشکارش کنه.
یاد یه خاطرهای افتادم...من کلا در خانواده هنری بزرگ شدم و تا مدتها نوشتههام رو برای بابام میفرستادم تا از نظر هنری نقدش کنه. یادمه از یه جایی به بعد بابام گفت دیگه نفرست من حالم بد میشه از تفکرات منفیت. و منم نفرستادم. عملا تفکرات تاریک من پذیرفته نبود و من فقط تفکراتی رو که میدونستم پذیرفتست در قالب نوشته میفرستادم. البته درک میکنم اون پدره و در نقش پدر دیدن این افکار براش آزاردهندست. ولی میخوام بگم اگر در محیط هنردرمانی این اتفاق بیوفته خودسانسوری زیادی رخ میده.
طبق تجربه شخصی خودم این مورد چیزی بوده که باعث میشد فراتر از کتاب خوندن در زمینه روان، سبک زندگی سالم، نوشتن و نقاشیهای شخصیم، به تراپی هم به عنوان بخشی از زندگیم نگاه کنم.
ما معمولا نمیتونیم همه جنبههای رفتار، هیجان و الگوهای ارتباطی خودمون رو ببینیم. مثلا ممکنه یه فرد موقع صحبت درباره یک موضوع خاص صداش پایین بیاد، نفهمه که مدام احساساتش رو کوچیک میشماره، متوجه نشه که در روابط از طرد شدن میترسه و...درمانگر این الگوهای ناآگاهانه رو برای بیمار آشکار میکنه.
به طور دقیقتر در فرایند feedback to client درمانگر مشاهدهها، برداشتها، الگوهای مشاهده شده و درک خودش از درمان رو به صورت قابل فهم و غیرقضاوتگر با مراجع در میون میذاره. به قولی آینه مراجع میشه و چیزهایی که مراجع ممکنه متوجهش نباشه رو به اون نشون میده.
بازخورد مؤثر مشخص و مبتنی بر مشاهده است. غیر قضاوتگره. به صورت فرضیه مطرح میشه نه حقیقت قطعی و فرصت تأمل و اصلاح رو به مراجع میده.
در هنر درمانی بازخورد میتونه نسبت به فرایند خلق اثر، انتخاب رنگها، تغییرات آثار در طول زمان و نحوه تعامل فرد با مواد هنری تعریف بشه. مثلا درمانگر میگه در چند جلسه اخیر نقاشیهات از فضاهای بسته به فضاهای بازتر تغییر کردند. یا رنگبندی شادتری نسبت به جلسات قبل در تصاویرت دیده میشه. این بازخورد به مراجع کمک میکنه تغییرات درونی که هنوز به صورت کلامی از اون آگاه نشده رو بتونه ببینه.
ما یک پدیدهای داریم به نام therapist effect (اثر درمانگر). حالا یعنی چی؟
دو درمانگر ممکنه آموزش مشابهی دیده باشند، از یک رویکرد درمانی استفاده کنند، پروتکل یکسانی اجرا کنند ولی نتایج درمان اونا متفاوت باشه. ویژگیهای فردی درمانگر میتونه باعث این تفاوت بشه. یعنی خصوصیات نسبتا پایدار شخصیتی، هیجانی و بینفردی.
در پژوهشها یکسری ویژگیهای تعیین کننده مطرح میشه. مثلا ظرفیت همدلی ( empathic capacity)، هوش هیجانی(emotional intelligence)، توانایی ایجاد رابطه (interpersonal skills)، انعطافپذیری(flexibility)، خودآگاهی (self-awarness)، تنظیم هیجان (emotion regulation)، تحمل ابهام (tolerance of ambiguity)، اصالت و صداقت (genuineness)، ظرفیت ذهنیسازی (mentalization) و حساسیت بین فردی (interpersonal sensitivity).
این موضوع نشون میده اینکه درمانگر چه نوع انسانیه به اندازه اینکه از چه تکنیکی استفاده میکنه اهمیت داره. در آرتتراپی این ویژگیها اهمیت ویژهای پیدا میکنند. چون درمانگر با نمادها، ابهام، بیان غیرکلامی و تجربههای عمیق هیجانی سر و کار داره.
و نیازه ویژگیهایی مثل تحمل ابهام، ذهنیت کنجکاو (curiosity)، ظرفیت بازی و خلاقیت (playfulness & creativity)، حساسیت زیباییشناختی(aesthetic sensitivity) و توانایی حضور در تجربههای نمادین رو داشته باشه. این نشون میده خود درمانگر به عنوان یک انسان، یکی از ابزارهای اصلی درمانه.
تا اینجای کار فقط تونستم بخش عوامل عمومی مربوط به درمانگر رو جمعبندی کنم و بخش مربوط به مراجع و محیط دیگه از حوصله جمع خارجه :)
فقط اینو میخوام بگم که رواندرمانی که در جامعه ما انقدر سادهانگارانه تلقی میشه و مثل یک حرف زدن که بابتش پول میدی تعبیر میشه، چقدر میتونه فاکتورهای مختلفی در اون دخیل باشه.