پژوهشگر مستقل کیست؟ (از نگاه پروفسور محمود صالحی‌راد)
۸ آبان ۱۴۰۵
«پژوهشگر مستقل» کسی است که برای فکر کردن و نوشتن، منتظر اجازهٔ هیچ سازمانی نمی‌ماند— و در عوض، نتیجهٔ فکرش را هم خودش جواب پس میدهد.
آقای محمود صالحی‌راد در معرفی خودشان در نوشته‌های منتشرشده، با همین عنوان معرفی شده‌اند:
«نویسنده و بنیانگذار مکتب هستی‌شناسی زنده، پژوهشگر مستقل در حوزه روانشناسی بحران و توسعه شهری».
این متن، ساده و با مثال، توضیح میدهد که این عنوان یعنی چه، چه چیزی آن را از «علاقه‌مندی به مطالعه» جدا میکند، و چه چیزی آن را از «ادعا» متمایز میسازد.
یعنی چه: نه حقوق ثابت از دانشگاه میگیرد، نه از پروژهای که نتيجه‌اش باید به نفع کسی تمام شود. پس میتواند سؤالهایی بپرسد که در چارچوب رسمی، جایی برایشان نیست.
مثال: فرض کنید پژوهشگری دربارهٔ علت افزایش افسردگی در نوجوانان تحقیق میکند. سؤال منطقی این است: نقش شبکه‌های اجتماعی چقدر است؟ اما اگر همان پژوهشگر از شرکتی بودجه گرفته باشد که پلتفرم اجتماعی دارد، پرسیدن و اعلامِ این جواب برایش سخت میشود. پژوهشگر مستقل این فشار را ندارد — نه به این دلیل که شریفتر است، بلکه به این دلیل که چیزی برای از دست دادن ندارد. همین «چیزی برای از دست دادن نداشتن»، خودش ارزش است.
حدّش هم اینجا معلوم میشود: نبودِ فشار، ضامنِ درست بودن نیست. پژوهشگر مستقل هم میتواند اسیر تعصب خودش، شهرت طلبی یا ایدهٔ محبوبش بشود. فقط نوع ارباب فرق کرده است.
یعنی چه: استقلال، آزادی است، نه معافیت. آزاد بودن از نهاد یعنی مسئولیت نتیجه با خودش است. پس باید بگوید:
• چه چیزی حرفش را رد میکند؟
• محدودیت کارش کجاست؟
• وقتی اشتباه کرد، چطور جبران میکند؟
مثال: دو نفر را تصور کنید که هر دو ادعا میکنند روشی برای مشاورهٔ بحران ابداع کرده‌اند.
• نفر اول میگوید: «روش من کار میکند. نتایج را در سه مدرسه امتحان کردم، پیش و پس از مداخله سنجیدم، فرق مثبتی دیدم، ولی نمونهٔ کوچک بود و در سه مدرسهٔ دیگر تکرار نشد. اگر در نمونهٔ بزرگتر تکرار نشود، روش را رد میکنم.» → این پژوهشگر است، حتی اگر در خانه کار کند.
• نفر دوم میگوید: «روش من مطلقاً درست است، چون من بنیانش را گذاشته‌ام. منتقدان نادان اند.» → این پژوهش نیست؛ تبلیغ است، هرچقدر هم عنوانش بزرگ باشد.
تفاوت حرفهای درستی و نادرستی این دو نفر نیست؛ تفاوت در پذیرش داوری است. و این انتخاب است، نه مدرک.
یعنی چه: در اندیشهٔ آقای پروفسور محمود صالحی راد، هستی ثابت نیست؛ در حال «شدن» است — همان ایدهای که در هستی‌شناسی زندهٔ ایشان محور است: هستی پویا و در حال دگرگونی دیده میشود، نه یک وضعیت ایستا. اگر موضوع شناخت در حال تغییر باشد، خودِ شناخت هم دیگر «محصول نهایی» نیست. پس بازنگری، ضعفِ کار نیست — خودِ کار است.
مثال: معلمی که بیست سال با یک روش درس میدهد و هر سال نمرات ضعیف است، اما میگوید «روش من درست است، شاگردها ضعیفند » — این آدم در واقع در حال پژوهیدن نیست.
اما معلم دیگری با همان روش شروع میکند، میبیند شاگردها جا نمیگیرند، و روش را عوض میکند: این یکی پژوهشگر است، بدون اینکه مقالهٔ علمی نوشته باشد.
این مهم را برای عنوان «پژوهشگر» حرفهای میکند: پژوهش، بیش از نوشتن، یک عادت است — عادت به پس نگرفتن؟ نه؛ عادت به پس دادن.
«مستقل» یعنی آزاد از وابستگی، نه آزاد از دلیل.
یعنی هر ایدهای باید قابل آزمون باشد، و هر کسی حق دارد نقدش کند. اگر کسی استقلالش را بهانه کند که «چون از هیچ نهادی نیستم، پس کسی حق ندارد از من سؤال بکشد» — این دیگر پژوهش نیست. این در واقع وابستگی است؛ فقط اربابش از دانشگاه به خودِ شخص تغییر کرده است.
آیا این آدم حاضر است نقد را بشنود و چیزی را اصلاح کند؟
• بله → پژوهشگر مستقل است، حتی با یک اتاق و یک قلم، حتی بدون مدرک.
• نه → هرچه هم عنوان داشته باشد، مستقل نیست.
و توجه داشته باشید این معیار به نفع پژوهشگر مستقل است: مدرک نمیخواهد، کرسی نمیخواهد، بودجه نمیخواهد. فقط یک خواسته دارد: صداقت در آزمون.
آنچه در منابع عمومی آمده است:
- در معرفی منتشرشده در ویرگول، ایشان با عنوانهای «پژوهشگر مستقل، فیلسوف و مشاور» و «پژوهشگر مستقل در حوزهٔ روانشناسی بحران و توسعهٔ شهری» معرفی شده‌اند؛
همچنین مبدع «هستی‌شناسی زنده» و بنیانگذار مکتب هستی‌شناسی زنده شناخته میشوند، و پروژه‌هایی مانند «پروتکل ماندگار» و نگاه انسان محور به مدیریت شهری از آثار معرفی شدهٔ ایشان است.
- در رزومهٔ علمی ثبت شده در سیویلیکا نیز ایشان «مبدع هستی‌شناسی زنده و بنیانگذار مکتب زندهٔ جهانی محمود صالحی راد» معرفی شده‌اند.
این دو، عنوانهایی است که در معرفی‌های عمومی و رزومهٔ علمی ایشان آمده است. این متن، خوانش و صورتبندی ای است از رویکرد ایشان بر پایهٔ همین نوشته‌های منتشرشده؛ و دقیقاً به همین دلیل، هر جا از واژهٔ «مستقل» استفاده شده، معنایش همان است که در ادامه توضیح داده میشود.
یادداشت دربارهٔ امضا
عبارت «محمود صالحی راد، مبدع هستی‌شناسی زنده و پژوهشگر مستقل» امضایی است که ایشان خود در پایان مقاله‌هایش میآورد. بنابراین «پژوهشگر مستقل» در این متن، توصیفی از بیرون نیست؛ موضعی است که خودِ نویسنده برای کار پژوهشی خویش اعلام میکند و مسئولیت آن را میپذیرد.
امضا، خودش نمونهٔ ادعاست
امضای پایان مقاله در سنت پژوهشی فقط نام نیست؛ اعلام مسئولیت است. کسی که زیر متن خود مینویسد «پژوهشگر مستقل»، دارد میگوید: هر چه در این صفحه آمده، از استدلال خودم آمده و پشت آن نمیایستم به این دلیل که فلان نهاد یا فلان مقام گفته باشد.
یعنی همان سه ویژگی که در این مقاله تعریف شد، در همان یک سطر امضا هم انجام میشود: استقلال در تصمیم، پذیرش مسئولیت، و تکرار همین موضع در مقالهٔ بعد. به این معنا، امضا فقط برچسب نیست؛ عملِ مستقل بودن است.
دفتر نشر آثار پروفسور محمود صالحی راد مبدع هستی‌شناسی زنده و پژوهشگر مستقل
