من قطعاً دانای کل نیستم؛ اما دانسته‌هایی دارم که به منابعی اصیل متصل‌اند و می‌توانند، ان‌شاءالله، راهگشای مسیر تعالی همهٔ ابناء بشر باشند.
پروفسور محمود صالحی‌راد
پروفسور محمود صالحی راد
در این گفتگو موضوعات به حوزه‌های تخصصی‌تر (مانند روان‌شناسی، هستی‌شناسی زنده، مسئولیت اجتماعی و متدولوژی تحقیق) گسترش یافته است تا گفتگو از حالت کلی خارج شده و عمق بیشتری پیدا کند.
۱. استاد، در سخن آغازین نوشته‌اید که خود را دانای کل نمی‌دانید، اما دانسته‌هایی متصل به منابعی اصیل دارید. این تفکیک میان «دانش شخصی» و «منابع اصیل» را چگونه تبیین می‌کنید؟
پروفسور محمود صالحی‌راد: دانایی یک مسیر است، نه یک مقصد نهایی. وقتی می‌گویم دانای کامل نیستم، بر جایگاهِ «یادگیرنده» تأکید دارم. اما وقتی از «منابع اصیل» سخن می‌گویم، منظورم دانسته‌هایی است که ریشه در واقعیت‌های بنیادین، خرد اصیل و تجربه‌های عمیق انسانی دارند. دانش شخصی اگر بدون تکیه بر این ریشه‌ها باشد، صرفاً یک ادعای ذهنی است؛ اما وقتی به منابع اصیل متصل شود، به «معرفت» تبدیل می‌شود.
۲. منظور دقیق شما از «منابع اصیل» چیست؟ آیا این منابع تنها محدود به متون کلاسیک است؟
پروفسور: خیر، نگاه من چندبعدی است. منابع اصیل شامل سه لایه هستند: لایه نخست، خرد و سنت‌های ماندگار؛ لایه دوم، یافته‌های معتبر علمی و مشاهده‌های دقیق از جهان؛ و لایه سوم، تجربهٔ زیسته و هستی‌شناسی فردی. هر منبعی که با «حقیقت» در تضاد نباشد و توانایی تبیین واقعیت را داشته باشد، اصیل است.
۳. جایگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام را در این منظومهٔ منابع اصیل چگونه تعریف می‌کنید؟
پروفسور: اهل‌بیت علیهم‌السلام در سنت اسلامی، به‌ویژه در مکتب شیعه، در بالاترین سطحِ منابع هدایت‌گر قرار دارند. ایشان مفسران واقعی قرآن و راهنمایان مسیر هستی هستند. آموزه‌های آنان، از عدالت و حقوق بشر گرفته تا عرفان و اخلاق، منبعی اصیل برای شناخت حقیقت و رسیدن به کمال انسانی محسوب می‌شوند.
۴. برای بهره‌گیری درست از میراث اهل‌بیت علیهم‌السلام در دنیای امروز، چه رویکردی باید داشت؟
پروفسور: نباید به دنبال جزییاتِ صرف بود، بلکه باید به دنبال «روحِ آموزه» بود. یعنی باید پرسید این کلام در مواجهه با مسائل امروز ما، مانند عدالت اجتماعی، کرامت انسانی یا مدیریت بحران، چه پاسخی می‌دهد. باید میان متن و متنِ زندگی پیوند برقرار کرد.
۵. نسبت میان آموزه‌های دینی و عقلانیت مدرن را چگونه می‌بینید؟
پروفسور: دین و عقل در تضاد نیستند، بلکه مکمل یکدیگرند. عقل ابزاری است برای فهمِ حقیقت، و دین، جهت‌دهنده به این فهم است. اگر دینی با عقل سازگار نباشد، یا عقلانیتی که از اخلاق و معنا تهی شده باشد، هر دو در مسیر تعالی انسان ناکافی هستند.
۶. شما از اصطلاح «هستی‌شناسی زنده» استفاده می‌کنید؛ این مفهوم چه پیوندی با منابع اصیل دارد؟
پروفسور: هستی‌شناسی زنده، یعنی نگاهی که صرفاً تئوریک نباشد، بلکه با «بودنِ» انسان پیوند بخورد. این یعنی دانش ما باید زنده باشد؛ یعنی باید در عمل، در رنج، در شادی و در مواجهه با بحران‌ها، معنا پیدا کند. منابع اصیل، این «زندگی‌بخشی» را به دانش ما می‌بخشند.
۷. در حوزهٔ روان‌شناسی، چگونه می‌توان بین یافته‌های علمی و آموزه‌های اخلاقیِ اهل‌بیت علیهم‌السلام پیوند برقرار کرد؟
پروفسور: روان‌شناسی مدرن ابزارهای بسیار ارزشمندی برای درک سازوکارهای ذهن دارد، اما گاهی در پاسخ به پرسش‌های بنیادینِ معنایی، درمان‌های موقتی ارائه می‌دهد. آموزه‌های اهل‌بیت علیهم‌السلام، از منظر روان‌شناختی، راهکارهای عمیقی برای مدیریت روح، تقویت اراده و رسیدن به آرامش درونی (سکینه) ارائه می‌دهند. ترکیب این دو، می‌تواند رویکردی جامع‌تر برای سلامت روان ایجاد کند.
۸. در مقالهٔ اخیرتان دربارهٔ «رنج و بحران به مثابه نشانه‌های تحول» صحبت کردید. این نگاه از منظر منابع اصیل چگونه تبیین می‌شود؟
پروفسور: در منابع اصیل، رنج هرگز بی‌معنا نیست. رنج می‌تواند مقدمه‌ای برای پوست‌اندازی و رسیدن به سطحی بالاتر از آگاهی باشد. اگر رنج را صرفاً یک رخداد بیولوژیک یا بدبیاری ببینیم، در سطحِ مادی می‌مانیم؛ اما اگر آن را فرصتی برای بازنگری در هستی خود بدانیم، به ابزاری برای تعالی تبدیل می‌شود.
۹. نقش مسئولیت‌پذیری فردی در این مسیر چیست؟
پروفسور: تعالی، یک فرآیندِ فردی است که آثار اجتماعی دارد. شما نمی‌توانید با ادعای دینداری یا دانش، بدون پذیرش مسئولیتِ خود در قبال زندگی، به تعالی برسید. هر چه شناخت شما از منابع اصیل بیشتر شود، مسئولیت شما در قبال خود، دیگران و جهان بیشتر می‌شود.
۱۰. آیا برخورد با بحران‌های اجتماعی را نیز می‌توان با این دیدگاه‌ها تحلیل کرد؟
پروفسور: قطعاً. بحران‌های اجتماعی، در واقع بحران‌های هستی‌شناختی هستند. وقتی ارزش‌های اصیل (مانند عدالت و صداقت) در جامعه کمرنگ شود، بحران رخ می‌دهد. مقابله با این بحران‌ها نیازمند بازگشت به الگوهای اصیل رفتاری و بازتعریف قراردادهای اجتماعی بر پایه کرامت انسانی است.
۱۱. چالش اصلی در تبیین این مفاهیم برای نسل جوان چیست؟
پروفسور: چالش اصلی، «زبانِ گفتگو» است. ما باید بتوانیم مفاهیم عمیق و اصیل را با زبان و ابزارهای روزِ امروز، از جمله علم و تکنولوژی، بیان کنیم تا نسل جوان آن‌ها را نه به عنوان مجموعه‌ای از تکالیف، بلکه به عنوان راهکارهای زندگی ببیند.
۱۲. آیا «هستی‌شناسی زنده» می‌تواند به یک رویکرد جهانی تبدیل شود؟
پروفسور: بله، چون ویژگی‌های انسانی (مانند جست‌وجوی معنا، مواجهه با رنج و نیاز به عدالت) در همهٔ فرهنگ‌ها مشترک است. اگر بتوانیم اصول این هستی‌شناسی را با تمرکز بر کرامت انسانی و حقیقت، ارائه دهیم، می‌تواند فراتر از مرزهای جغرافیایی عمل کند.
۱۳. نقش «شک و پرسشگری» را در رسیدن به حقیقت چگونه می‌بینید؟
پروفسور: شکِ تخریبی نباید، اما شکِ جست‌وجوگرانه بسیار ضروری است. پرسشگری، موتور محرکِ رسیدن به منابع اصیل است. ما باید پرسش کنیم تا بفهمیم چه چیزی ریشه دارد و چه چیزی صرفاً تکرارِ بی‌معناست.
۱۴. چگونه می‌توان میان دانش تخصصی (مانند مشاورگری) و دانش عرفانی یا اصیل، تعادل برقرار کرد؟
پروفسور: متخصص نباید خود را از جهانِ معانی جدا بداند. یک مشاور یا پزشک، اگر تنها با ابزارهای فنی کار کند، ممکن است بخشی از حقیقتِ وجودیِ مراجع خود را نادیده بگیرد. دانش تخصصی «چگونگی» را می‌گوید و دانش اصیل، «چرایی» را. تعادل، در ترکیب این دو برای خدمت به انسان است.
۱۵. در پایان، چه پیامی برای کسانی دارید که در مسیر جست‌وجوی معنا، با تردید و سردرگمی روبه‌رو هستند؟
پروفسور: به این تردیدها اهمیت بدهید؛ آن‌ها نشانه‌های بیداری شما هستند. به دنبال منابعی بگردید که هم با عقل شما سازگار باشند و هم به روح شما معنا ببخشند. از پیوند با حقیقت نترسید، چرا که حقیقت، حتی اگر دشوار باشد، تنها راه رسیدن به آرامش و تعالی است. ان‌شاءالله
محمود صالحی راد مبدع هستی‌شناسی زنده و بنیان‌گذار مکتب زنده جهانی محمود صالحی راد
.
