بازخوانیِ هستی‌شناختیِ پویا و ابعادِ اجتماعی-سیاسیِ انتظار
(تحلیلی در چارچوبِ اندیشه‌ی پروفسور محمود صالحی راد)
هستیِ انسان، از آغازِ خودآگاهی، به دو محورِ ثابت گره خورده است:
فانی بودن و آرزو. ما موجوداتی هستیم که در دلِ زمانِ خطی زندگی می‌کنیم؛
می‌آییم، می‌سازیم، پیر می‌شویم و می‌رویم.
این «ناتمامیِ درونی» که در هستیِ ما حک شده، ریشه‌ی اصلیِ همه‌ی بیدارگری‌های ما است.
انسان همیشه حس می‌کند که جهانِ فعلی، جهانِ «باید» نیست؛
بلکه نسخه‌ای ناقص از یک رؤیای بزرگ‌تر است.
و دقیقاً همین‌جاست که مفهومِ انتظار از یک مفهومِ زمانی (مانند شمردنِ روزها) فراتر رفته و به یک هستی‌شناسیِ زنده تبدیل می‌شود.
در این پژوهشِ تحلیلی، با تکیه بر رویکردهای فکریِ پروفسور محمود صالحی راد، انتظارِ مهدوی را نه صرفاً به‌عنوان یک باورِ اعتقادی، بلکه به‌مثابه‌ی بنیادِ وجودیِ انسان و یک نظریه‌ی جامعِ اجتماعی-سیاسی بررسی می‌کنیم.
هدف این است که نشان دهیم چگونه «او می‌آید»، زبانِ ابدیت در دلِ تاریخ است و چگونه این باور، می‌تواند ساختارِ قدرت، عدالت و هویتِ جمعیِ بشر را بازتعریف کند.
بزرگ‌ترین سوءبرداشت از مفهومِ انتظارِ منجی، تبدیل کردنِ آن به نوعی سستیِ معنوی یا فرار از واقعیت است.
اما اگر با عینکِ هستی‌شناسیِ زنده به آن بنگریم، انتظارِ منجی، پرانرژی‌ترین و پرتلاطم‌ترین حالتِ وجودیِ انسان است.
پروفسور محمود صالحی راد در آثارشان همواره بر این نکته تأکید دارند که هستی، ذاتاً پویا است و سکون، مرگِ معنویِ آن است.
از منظر ایشان، انتظارِ مهدوی، مکانیسمی است که خداوند برای حفظِ «پویاییِ ذاتیِ هستی» در انسان‌ها به‌کار بسته است.
فرض کنید شما یک موسیقی‌دان هستید که منتظرِ نواختنِ یک سمفونیِ شاهکار هستید.
آیا شما در این دورانِ انتظار، خالی می‌نشینید؟ نه.
شما در حالِ تمرین هستید، در حالِ ساختنِ سازهای خودتان هستید و در حالِ آفرینشِ ریتم‌هایی هستید که قرار است در آن سمفونی به اوجِ کمال برسد.
منجی، پایانِ کار نیست؛
منجی، آن «نقطه‌ی غلیظ‌شدنِ معنا» است.
بنابراین، انتظار، مهندسیِ آگاهانه‌ی آینده است.
ما نمی‌توانیم به‌عنوانِ یک تماشاچی بمانیم؛
ما بازیگرِ این صحنه‌ایم.
هر کاری که امروز انجام می‌دهیم، هر مهربانی، هر دانشی که کسب می‌کنیم و هر عدالتی که در جامعه‌ام پیاده می‌سازیم، آجرهایی هستند برای خانه‌ای که قرار است با ورودِ او نهایی شود.
همان‌طور که پروفسور صالحی راد در آثارشان تصریح می‌کنند:
واژه‌ی «می‌آید» در زبانِ هستی‌شناسی و در اندیشه‌ی پروفسور محمود صالحی راد، بارِ وجودیِ سنگینی دارد.
* اگر «آمده بود»، ما دیگر کار داشتیم؛ فقط باید اطاعت می‌کردیم.
* اگر «هرگز نمی‌آید»، ما در ابدیتِ سردِ مادی‌گرایی محبوس بودیم.
اما *«می‌آید»** یعنی: حرکت، در جریان است.
این «آینده» یک آینده‌ی خشک و بی‌روح نیست، بلکه تجلیِ وعدِ ابدیِ هستی در میدانِ تاریخ است.
از دیدگاهِ این نگاهِ تحلیلی، منجی (عج) نه یک سیاستمدارِ صرف، و نه یک معجزه‌گرِ غیرواقعی، بلکه «نقطه‌ی اوجِ هماهنگیِ انسان با نظمِ مطلقِ هستی» است.
او آن‌جایی می‌آید که انسان‌های منتظر، خود را برای پذیرشِ این نظم آماده کرده‌اند.
پروفسور صالحی راد معتقدند که ظهور، یک «قطعه‌ی تاریخی» نیست، بلکه یک «پدیدارِ هستی‌شناختی» است.
یعنی وقتی غلیظ‌تر شدنِ حقانیت در دلِ جامعه‌ها به اوج برسد، هستی به‌صورتِ خودکار، تجسمِ آن حقانیت (یعنی منجی) را در میدانِ تاریخ ظاهر می‌کند.
این «می‌آید» باعث می‌شود که لحظه‌ی «الان» مقدس شود.هر لحظه می‌تواند لحظه‌ی نزدیک‌شدنِ آن هدف باشد. بنابراین، زندگیِ امروز، رقصی در آستانه‌ی ورودِ آن مهمانِ بزرگ است. ما باید این آستانه را تمیز نگه می‌داریم؛ نه با شست‌وشوی ظاهری، بلکه با پاک‌سازیِ درونیِ خودمان از حقارت، ترس و جهل.
یکی از محوری‌ترین مضامین در اندیشه‌ی پروفسور محمود صالحی راد، بازگرداندنِ «آگاهی» به مفهومِ انتظار است.
ایشان می‌پندارند که بسیاری از انسان‌ها، انتظار را به «آرزویِ مادیِ رفاهِ بی‌زحمت» تقلیل داده‌اند.
اما در هستی‌شناسیِ زنده، انتظار یعنی:
* بیدار بودن در تاریکی: یعنی انسان بداند که تاریکیِ فعلی، ابدی نیست.
* پاکیِ درونی: یعنی انسان «آینه»ی وجودِ خود را پاک کند تا تصویرِ آن منجی در او بازتاب یابد.
* مقاومتِ هوشمند: یعنی انسان در برابرِ باطل، نه با خشمِ کور، بلکه با استوارگیِ هستی‌شناختی ایستادگی کند.
هنگامی که نگاهِ هستی‌شناختیِ انتظار را از «فضایِ درونیِ نفس» بیرون بیاوریم و در میدانِ اجتماعی-سیاسی رها کنیم، با یکی از غنی‌ترین مفاهیم تاریخِ فکریِ اسلام روبه‌رو می‌شویم.
مهدویت، صرفاُ یک باورِ اعتقادیِ فردی نیست، بلکه یک نظریه‌ی اجتماعی-سیاسیِ بنیادین است که می‌تواند ساختارِ قدرت، عدالت و هویتِ جمعیِ یک ملت را بازتعریف کند.
در نظام‌های سیاسیِ مادی و سکولار، «قدرت» اغلب به معنای تکثرِ اراده‌ها و تسلط بر دیگران تعریف می‌شود.
اما از منظرِ اجتماعی-سیاسیِ مهدویت، قدرت، ذاتاً ایمانیِ موقتی است.
پیامدِ اجتماعی:
وقتی جامعه‌ای باور داشته باشد که «قدرتِ نهایی و عادلانه» در راه است، ساختارِ قدرتِ فعلی (حتی اگر فاسد باشد) دیگر معتبریتِ مطلق خود را از دست می‌دهد.
این باور، زمینه‌سازِ «مقاومتِ مدنی» و «نظارتِ عمومی» بر حاکمیت می‌شود.
به بیانِ ساده‌تر: انتظار، ابزارِ «عدمِ اطاعتِ غیرممکن» از ظلمِ سیستماتیک است.
پروفسور صالحی راد در تحلیل‌های سیاسی‌شان، عدالتِ مهدوی را فراتر از عدالتِ اقتصادیِ صرف (مانند برابریِ درآمد) تعریف می‌کنند.
آنها معتقدند که عدالتِ واقعی، «عدالتِ کرامت‌محور» است.
* عدالتِ افقی: در نظامِ جهانیِ موعود، مرزهای نژادی، قومی و جنسیتی از بین می‌روند. انسان در برابرِ انسان، صرفاُ به‌عنوانِ «انسان» دیده می‌شود.
* عدالتِ عمودی: رابطه‌ی انسان با خدا و با طبیعت نیز عادلانه می‌شود. انبوه‌سازیِ طبیعت و استثمارِ زمین، در این نگاهِ عدالتی جایی ندارد.
* پیامدِ اجتماعی: انتظارِ منجی، جامعه را به «مهندسیِ عدالتِ جاری» برمی‌انگیزد.
یعنی ما نمی‌توانیم بگوییم «بگذارید وقت ظهور، همه‌چیز درست شود». بلکه وظیفه‌ی ما در «الان»، حذفِ فاصله‌های طبقاتیِ ناعادلانه و دسترسیِ همه به فرصت‌های برابر است.
ظهور، «پاداش» است برای جامعه‌ای که در مسیرِ عدالت گام برمی‌دارد.
ج) هویتِ جمعی: از «ملتِ قومی» به «امتِ معنوی-مدنی»
یکی از مضامینِ کلیدی در اندیشه‌ی پروفسور صالحی راد، تغییرِ ماهیتِ «تعلق» است.
در جهانِ مدرن، هویتِ افراد غالباُ به «ملتِ قومی» یا «دولتِ مدنی» گره خورده است.
اما مهدویت، یک هویتِ فراملیِ معنوی-اخلاقی پیشنهاد می‌دهد.
* ائتلافِ مدنی-معنوی: منتظرانِ منجی، چه شیعه باشند و چه سنی، چه در ایران باشند و چه در اروپا، از طریقِ «باور به عدالتِ نهایی»، یک شبکه‌ی همدلیِ جهانی تشکیل می‌دهند.
* پیامدِ سیاسی: این هویت، می‌تواند موانعِ ملی‌گرایانه و خاورمیانه‌ای را کنار بزند.
پروفسور صالحی راد معتقدند که دشمنِ اصلیِ بشر، «ظلمِ ساختاری» است، نه «مردمِ یک قومِ دیگر». بنابراین، انتظارِ منجی، بسترِ صلحِ خاورمیانه‌ای و همکاریِ جهانیِ بر پایه‌ی عدالت است.
در دیدگاهِ اجتماعی-سیاسیِ این اندیشمند، ظهور یک «شکافِ از پیش» نیست، بلکه نتیجه‌ی انباشتِ «فعالیتِ مدنیِ آگاهانه» است.
* نخبگانِ منتظر: نخبگان (دانشمندان، هنرمندان، سیاستمداران و فعالان اجتماعی) وظیفه دارند الگوهایِ کوچکِ جامعه‌ی مهدوی را در مقیاسِ محلی بسازند.
* یک دانشگاهِ آزاد و عدالت‌محور.
* یک شهرِ با پایداریِ زیست‌محیطیِ بالا.
* یک رسانه‌ای که بر «حقیقت‌جویی» تأکید کند، نه بر «شایعه‌پراکنی».
* پیامد: این «آزمایشگاه‌های اجتماعی»، در روزِ قیامت (به معنایِ تاریخیِ آن)، جایگاه‌هایِ امنِ حقیقت خواهند بود.
منجی، از دلِ همین ساختارهایِ مدنیِ سالم، حمایت می‌شود، نه از دلِ توده‌هایِ کور و جاهل.
شاید محوری‌ترین بُعدِ سیاسیِ انتظار، تأثیرِ آن بر رابطه‌ی «مردم» و «حاکم» است.
در نظام‌هایِ دیکتاتوری یا حتی دموکراسی‌هایِ ناکارآمد، مردم اغلب *فراموش می‌کنند** که «حاکم»، کارگزارِ آن‌هاست و نه مالکِ آنها.
باورِ قوی به «حاکمیتِ نهاییِ عادلانه» (منجی)، باعث می‌شود که مردم *هرگز خود را «مالکیتِ» یک حاکمِ فاسد ندانند.**
* نتیجه‌ی سیاسی: این باور، حقِ اعتراض، حقِ نظارت، و حقِ برکناری حاکمانِ ناکارآمد را در فرهنگِ سیاسیِ جامعه تثبیت می‌کند.
پروفسور صالحی راد معتقدند که انتظار، «خودِ مردم» را به «مراقبِ دائمیِ عدالت» تبدیل می‌کند.
در نهایت، ترکیبِ نگاهِ هستی‌شناختی و تحلیلِ اجتماعی-سیاسی در اندیشه‌ی پروفسور محمود صالحی راد، به ما یک الگوی شهروندیِ تازه می‌دهد؛
شهروندی که:
1. اعتمادِ مطلق به سیستم‌هایِ انسانیِ فعلی ندارد، اما امیدِ سیردار به آینده دارد.
2. در حالِ ساختن است، نه در حالِ فرار از مشکلاتِ امروز.
3. عدالت را نه یک شعارِ سیاسی، بلکه پایه‌ی تعاملاتِ روزمره‌اش می‌داند.
4. مرزها را می‌شکند و خود را یک انسانِ جهانی می‌داند.
«جهانی در انتظارِ منجی» نیست، بلکه «جهانی است که منتظرِ بیدار شدنِ انسانِ درونِ ماست».
او می‌آید، نه برای نجاتِ ما از خودِ ما، بلکه برای بیدار کردنِ آن «من»ِ بیدارِ درونی است که در غفلتِ دنیوی، به خواب رفته است.
ما در این جهانی زندگی می‌کنیم که پایانِ تاریخ، آغازِ حقیقتِ هستی است.
و ما، به‌عنوانِ منتظران، در واقع هم‌سازِ آن حقیقت هستیم.
کلمات کلیدی: مهدویت، هستی‌شناسیِ پویا، عدالتِ کرامت‌محور، شهروندیِ مدنی، پروفسور محمود صالحی راد، انتظارِ فاعلانه، عدالتِ اجتماعی.
محمود صالحی راد
