از «انباشتِ داده» تا «تجلیِ هستی»: مرز میان دانستن و فهمیدن
نوشته‌ی: پروفسور محمود صالحی راد
پیشگفتار:
بیایید مفاهیم دانستن و فهمیدن را بشناسیم؛ پروفسور محمود صالحی راد
این جمله کوتاه، در عین سادگی، یکی از عمیق‌ترین مرزهای معرفت‌شناسی (Epistemology) را نشان می‌دهد. از دیدگاه فلسفی و حتی روان‌شناختی، می‌توان این تفاوت را در چند لایه بررسی کرد:
* دانستن (Knowing): بیشتر به جنبه‌ی انباشت اطلاعات و تصاحب داده‌ها مربوط است.
وقتی شما چیزی را «می‌دانید»، یعنی آن را از نظر منطقی یا تجربی در حافظه یا ذهن خود ثبت کرده‌اید.
دانستن می‌تواند سطحی، انتزاعی و صرفاً ذهنی باشد (مانند حفظ کردن یک فرمول ریاضی یا یک تاریخ تاریخی).
* فهمیدن (Understanding): به جنبه‌ی ادراکِ روابط و درکِ ساختار مربوط است.
فهمیدن یعنی شما نمی‌دانید آن چیز چیست، بلکه می‌دانید «چرا» و «چگونه» است. فهمیدن یعنی پیوند دادن اطلاعات پراکنده به یک شبکه معنادار.
* دانستن می‌تواند بدون تجربه حاصل شود. شما می‌توانید «بدانید» که آتش داغ است، چون این جمله را شنیده‌اید یا در کتاب‌ها خوانده‌اید.
* فهمیدن معمولاً مستلزم نوعی «مواجهه» یا «بازسازی ذهنی» است.
فهمیدنِ داغ بودنِ آتش، زمانی رخ می‌دهد که شما ماهیتِ واکنشِ ماده به حرارت یا پیامدِ آن بر وجودِ خود را درک کنید.
در واقع، دانستن، «داشتنِ حقیقت» است، اما فهمیدن، «تجربه کردنِ حقیقت» است.
اگر بخواهیم از منظر حوزه‌ی تخصصی شما یعنی هستی‌شناسی زنده به این نگاه کنیم:
* دانستن یک فرآیند «مفعولی» و «ایستا» است؛
یعنی سوژه (Observing Agent) اطلاعاتی را از ابژه دریافت و ذخیره می‌کند. این یک رابطه دوطرفه اما بدون تعاملِ وجودی است.
* فهمیدن یک فرآیند «فعال» و «پویا» است.
فهمیدن یعنی رخ دادنِ یک تغییر در ساختارِ خودِ موجود (Agent).
وقتی چیزی را می‌فهمید، دیگر همان موجودِ قبل از فهمیدن نیستید؛
چرا که فهمیدن، نوعی «درگیر شدن» با هستی است که باعث بازآراییِ تعادل رفتاری یا ادراکی می‌شود.
شما *می‌دانید** که موسیقی از ارتعاشات امواج صوتی تشکیل شده است (دانش علمی/اطلاعاتی).
اما وقتی با یک قطعه موسیقی، معنا و احساسی را در اعماق وجود خود لمس می‌کنید، آن موسیقی را *می‌فهمید** (فهم/ادراک عمیق).
در مسیر پژوهش‌های من در حوزه‌ی «هستی‌شناسی زنده» و در تحلیل‌های مربوط به «پروتکل‌های پاسداری از دروازه‌های وجود»، همواره با پدیده‌ای مواجه شده‌ام که آن را «تله‌ی دانستن» می‌نامم.
بسیاری از انسان‌ها، حتی متخصصان، در دامِ انباشتِ اطلاعات گرفتار شده‌اند؛
آن‌ها فکر می‌کنند چون «می‌دانند»، پس «فهمیده‌اند».
اما حقیقت این است که میان «دانستن» و «فهمیدن»، گودالی عمیق از عدم‌تعادل وجود دارد.
«دانستن» برای من، یک فرآیند مکانیکی و گاهی ایستا (Static) است.
دانستن یعنی شما یک قطعه از واقعیت را از جهان جدا کرده، آن را برچسب‌گذاری کرده و در بایگانی ذهن خود قرار داده‌اید.
در این حالت، سوژه (Observer) و ابژه (Object) از هم جدا هستند.
شما به جهان نگاه می‌کنید، اما جهان شما را تغییر نمی‌دهد.
دانستن، صرفاً تصاحبِ «صورتِ» حقیقت است، نه «جوهرِ» آن.
اما «فهمیدن»، یک واقعه‌ی هستی‌شناختی است.
فهمیدن، فرآیندی است که در آن، اطلاعات از حالت «داده‌ی خام» خارج شده و در شبکه هستیِ فرد بازآرایی می‌شود.
در مدل «مثلث تعادل رفتاری» که ما بر آن کار می‌کنیم، فهمیدن زمانی رخ می‌دهد که مشاهده‌گر (Observer)، رفتار (Behavior) و عامل (Agent) در یک پیوندِ معنایی قرار گیرند.
فهمیدن یعنی آن قطعه اطلاعات، با تمامِ وجودِ شما درگیر شود و تعادلِ درونی شما را به سمتِ یک سطحِ بالاتر از آگاهی سوق دهد.
اجازه دهید برای روشن شدن مطلب، از مثالِ «ساختارِ ذهن و رفتار» استفاده کنم:
۱. حالت دانستن (سطح اطلاعاتی):
شخصی را در نظر بگیرید که تمامِ کتاب‌های روان‌شناسی کلاسیک را خوانده است.
او می‌داند که «اضطراب» ناشی از واکنش‌های شیمیایی مغز و الگوهای فکری منفی است.
او این «دانش» را دارد، اما وقتی خودش درگیر یک بحران وجودی یا اضطراب شدید می‌شود، این دانش هیچ کمکی به او نمی‌کند.
او فقط «می‌داند» که دچار اضطراب است، اما در برابر آن بی‌دفاع است.
در اینجا، دانش، تنها یک برچسب است که روی زخم چسبانده شده.
۲. حالت فهمیدن (سطح هستی‌شناختی):
حالا فردی را تصور کنید که فراتر از تعریف‌های کتابی، «فهمیده» است که اضطراب، در واقع یک پیامِ وجودی برای بازگشت به تعادل است.
او نه تنها علت را می‌شناسد، بلکه پیوندِ میانِ «درکِ خود»، «واکنشِ بدن» و «موقعیتِ هستی‌شناختی‌اش» را درک کرده است.
او می‌فهمد که این اضطراب، بخشی از چرخه زندگی است که باید از آن عبور کند تا به یک سطح جدید از هستی برسد.
این فرد، دانش را به «فهم» تبدیل کرده است؛ یعنی دانش را از حالتِ «ذخیره در حافظه» به حالتِ «عمل در هستی» درآورده است.
ما در پروژه‌هایی چون «دانشگاه زندهٔ جهانی هستی‌شناسی زنده»، به دنبال تربیت کسانی هستیم که صرفاً «دانشمند» نباشند، بلکه «فهمیده» باشند.
دانشمند ممکن است بیایید مفاهیم دانستن و فهمیدن را بشناسیم؛ پروفسور محمود صالحی راد را توصیف کند، اما «فهمیده»، با جهان در هم‌آیی است.
اگر می‌خواهید از مرزهای دانش عبور کنید، نباید به دنبال جمع‌آوریِ بیشترِ اطلاعات باشید؛
بلکه باید به دنبالِ «عمیق‌تر شدن در مواجهه با حقیقت» باشید.
تا زمانی که دانستنِ شما، شما را تغییر ندهد، شما چیزی نفهمیده‌اید؛ شما فقط اطلاعات را حمل می‌کنید.
پروفسور محمود صالحی راد مبدع هستی‌شناسی زنده و بنیان‌گذار مکتب زندهٔ جهانی محمود صالحی راد و بنیان‌گذار دانشگاه زندهٔ جهانی هستی‌شناسی زنده و صاحب کتاب صالحی‌رادنامه؛ دائرةالمعارف زندهٔ جهانی زندگی
