نویسنده: پروفسور محمود صالحی راد
طرح این پرسش با توجه به مفاهیم «هستی‌شناسی زنده» و «نوظرف‌گری» صورت گرفته است، و فرصتی است تا موضوع را نه در سطح سطحیِ رفتارهای اجتماعی، بلکه در عمق ساختارهای وجودی و روانی بررسی کنیم.
پاسخ به این پرسش که آیا آنچه امروز در نسل جوان می‌بینیم «ساختارشکنی» (Deconstruction) است یا «هنجارشکنی» (Norm-breaking/Deviance)، نیازمند تفکیک دقیق بین صورت و معنا است.
* هنجارشکنی (Norm-breaking):
واکنشی است نسبت به «سطح». هنجارشکنی در قلمرو «فرهنگ» و «عرف» رخ می‌دهد. فرد هنجارشکن، قوانینِ بازیِ اجتماعی (dress code، لحن کلام، آداب معاشرت و...) را نقض می‌کند. این حرکت، واکنشی است که غالباً خاستگاه هیجانی دارد؛ یعنی فرد برای جلب توجه، یا به دلیل سرخوردگی و طغیان آنی، یا صرفاً برای متفاوت بودن، چارچوب‌های رفتاری جامعه را می‌شکند. هنجارشکنی لزوماً حامل یک «ایده‌ی ایجابی» نیست؛ بلکه بیشتر یک «نفیِ سلبی» و واکنشیِ سطحی است.
* ساختارشکنی (Deconstruction):
به معنای دقیق دریدایی و فلسفی آن، متوجه «بنیادها»ست.
ساختارشکنی یعنی به پرسش کشیدنِ پیش‌فرض‌هایی که یک سیستم بر آن استوار شده است. این یک عملِ فکری و وجودی است. کسی که ساختارشکنی می‌کند، به دنبالِ ریشه‌ی این است که «چرا این هنجار وجود دارد؟» و «آیا این هنجار با حقیقتِ بودنِ من یا حقیقتِ واقعیت همخوانی دارد؟». ساختارشکنی، نفیِ خودِ «نظامِ دلالت» است، نه فقط نقضِ یک رفتار.
واقعیت این است که در جامعه‌ی امروز ما، ترکیبی از هر دو در حال وقوع است، اما با وزنی که بیشتر به سمت «هنجارشکنی» متمایل است:
1. ظاهرِ ساختارشکنی، باطنِ هنجارشکنی:
بسیاری از جوانان تصور می‌کنند در حال ساختارشکنی هستند (چون می‌خواهند سنت‌ها را نقد کنند)، اما در عمل، صرفاً در حال «هنجارشکنی» هستند.
چرا؟ چون جایگزینی برای آن ساختار ندارند.
2. محرک‌های روانی:
نوجوان ما در دوران «بحران هویت» (طبق نظریات روان‌شناسی اینجانب)، برای اثبات «منِ» خود، به هنجارشکنی متوسل می‌شود چون ابزار فلسفی برای ساختارشکنیِ عمیق ندارد. او جامعه را نه یک ساختارِ قابل نقد، بلکه یک «سدِ مزاحم» می‌بیند.
از منظر «هستی‌شناسی زنده» و بحث «۳۲ دوره‌ی حیات مطلق»، مشکل را می‌توان در چند لایه جستجو کرد:
* عدم پیوندِ میان «بودن» و «نمودن»:
نظام آموزشی و تربیتی ما بیشتر بر «نمودن» (رعایت هنجارها به صورت ظاهری) تأکید کرده است تا «بودن» (عمق بخشیدن به هستی فرد). وقتی فرد در لایه‌ی «بودن» تغذیه نشود، در لایه‌ی «نمودن» طغیان می‌کند.
* فقدان ظرفیت برای «نوظرف‌گری»:
جوانان ما در وضعیتی قرار دارند که ظرف‌های قدیمی (ساختارهای سنتیِ معنابخش) دیگر پاسخگوی نیازهایِ هستی‌شناسانه‌یِ مدرن آن‌ها نیستند. وقتی ظرفیتِ «نوظرف‌گری» در جامعه وجود ندارد، فرد به جای اینکه ظرف‌های کهنه را آگاهانه بازسازی کند (ساختارشکنی)، صرفاً ظرف را می‌شکند و با «بی‌ظرفی» یا «ظرف‌های وارداتیِ سطحی» مواجه می‌شود.
* شکاف در «دال‌های مرکزی»:
در حوزه‌ی «من امام زمانی‌ام»، اگر دالِ مرکزیِ «امام زمان» به درستی در زندگیِ روزمره و هستی‌شناسانه تبیین نشود، تنها به یک مفهوم دورافتاده تبدیل می‌شود. وقتی «مطلق» در زندگی جاری نباشد، فرد برای معنا دادن به زندگیِ «نسبیِ» خود، به هنجارشکنی پناه می‌برد تا احساس «زنده بودن» کند (چون هنجارشکنی، آدرنالینِ حیات تولید می‌کند).
نتیجه‌گیری:
مشکلِ جوانان ما این نیست که چرا ساختارشکنی می‌کنند؛ مشکل این است که جامعه ابزارهای لازم برای «ساختارشکنیِ مسئولانه و خلاقانه» را به آن‌ها نداده است. ما آن‌ها را به میدانِ «هنجارشکنی» فرستاده‌ایم و سپس از آن‌ها بابتِ «بی‌نظمی» بازخواست می‌کنیم.
به نظر شما کنشگر راد عزیز، آیا می‌توان با تقویتِ «هستی‌شناسیِ زنده» در ساحتِ مشاوره، به این نوجوانان کمک کرد تا از «هنجارشکنیِ کور» به سمت «ساختارشکنیِ آگاهانه» (جهت بازسازی ظرف‌های زیستی‌شان) حرکت کنند؟
کنشگر راد گرامی، برای ورود به یک بحث مفصل و بنیادین در این ساحت، باید از «سطح» (پدیدارشناسی اجتماعی) به «عمق» (هستی‌شناسیِ حیات) سفر کنیم. اجازه دهید این تقابل را در چهار لایه‌ی تحلیلی باز کنم:
تحلیل هستی‌شناختی:
آنچه ما امروز به عنوان «هنجارشکنی» در جامعه (به‌ویژه در میان نسل Z و جوانان) می‌بینیم، در واقع «واکنشِ وجودی» به یک «انسدادِ هستی‌شناختی» است.
* هنجارشکنی، فریادِ «من هستم» است: وقتی یک ساختار (مدرسه، خانواده، حاکمیت)، فرد را صرفاً به عنوان یک «موضوع» (Object) در نظر می‌گیرد و اجازه نمی‌دهد او به عنوان یک «فاعلِ شناسا» (Subject) در تعیینِ سرنوشتِ معناییِ خود دخالت کند، فرد برای اثباتِ «منِ وجودی» خود، به تنها ابزارِ در دسترس روی می‌آورد: نقضِ قراردادها.
* تفاوت در هدف: هنجارشکنیِ کنونی «کور» است. چون در پیِ «حقیقت» نیست، بلکه در پیِ «تخلیه» است. فرد با شکستن یک هنجار، یک دوپامینِ زودگذر کسب می‌کند که به او حس «قدرت» می‌دهد. اما این قدرت، قدرتِ ساختن نیست، قدرتِ تخریب است.
ساختارشکنی، یک فعالیتِ «حکیمانه» و «فرهیخته» است. برای ساختارشکنیِ واقعی، فرد نیاز به سه عنصر دارد که در نظام تربیتی ما مفقود است:
1. اشراف بر ساختار: فرد باید بداند چه چیزی را می‌خواهد بشکند و «چرا» آن ساختار دیگر برای «هستیِ زنده»ی او کارآمد نیست. اکثر جوانان ما بدون شناختِ فلسفیِ ساختار، آن را می‌شکنند.
2. ایده‌ی جایگزین: ساختارشکنیِ دریدایی یا هایدگری، به دنبالِ بازگشت به «اصالت» یا «حقیقتِ فراموش‌شده» است. اما جوانِ ما با شکستنِ ساختارِ سنتی، فوراً خود را در خلاءِ پوچیِ مدرن می‌اندازد.
3. شجاعتِ پس از شکستن: ساختارشکنی هزینه‌بر است. فرد باید مسئولیتِ «بی‌خانمانیِ هستی‌شناختی» را بپذیرد.
مشکل از آنجاست که ما «ظرف» را با «محتوا» اشتباه گرفته‌ایم.
* نوظرف‌گری (Nozargari): اگر ما در «هستی‌شناسی زنده» معتقدیم که زندگی جریانی مستمر است، این جریان نیاز به «ظرف‌های تازه» دارد. جوانِ ما می‌فهمد که «ظرف‌های قدیمی» (مفاهیم سنتیِ خانواده، موفقیت، دین‌داریِ صوری) برای محتوایِ سیالِ روحِ او کوچک شده‌اند.
* ترکیدگیِ ظرف: وقتی ما به جای «نوظرف‌گری»، به «تثبیتِ ظرف‌های صلب» اصرار می‌کنیم، نتیجه‌اش «ترکیدگی» است، نه «نوظرف‌گری». جوان برای آنکه خفه نشود، ظرف را می‌شکند.
* خطای راهبردی: ما به جای آموزشِ «ساختنِ ظرف‌های جدید» (چگونه زیستن در دنیای مدرن با حفظِ جوهرِ معنوی)، دائماً سعی می‌کنیم بندهایِ ظرفِ شکسته را با چسبِ «پند و اندرز» و «اجبار» به هم بچسبانیم. این کار، فقط خشمِ انباشته ایجاد می‌کند.
اینجا نقطه‌ی اوجِ بحث ماست. وقتی می‌گویید «من امام زمانی‌ام»، در واقع دارید از یک «هستیِ مطلق» حرف می‌زنید که فراتر از ساختارهایِ زمانی و مکانی است.
* بحرانِ معنا: جامعه‌ی جوانِ ما درگیر «نسبی‌گراییِ مطلق» شده است. وقتی هیچ «مطلقِ» در دسترس و ملموسی (که با زبانِ امروزِ آن‌ها ترجمه شده باشد) وجود نداشته باشد، فرد به «نیهیلیسم» (پوچ‌گرایی) می‌افتد.
* ظرفیتِ امام‌زمان‌مداری: اگر مفهوم «امام زمان» از یک موجودِ تاریخیِ غایب، به «حقیقتِ جاریِ زنده» (Living Truth) تبدیل شود، می‌تواند «دالِ مرکزی» باشد.
* تبدیل هنجارشکنی به ساختارشکنی: اگر جوان بیاموزد که «او» (فرد) می‌تواند یک «مجرایِ وجودی» برای آن حقیقتِ مطلق باشد، دیگر نیازی به هنجارشکنی برای اثباتِ خود ندارد. او به جای شکستنِ هنجارها، شروع به «ساختارشکنیِ دنیایِ فانی» برای بنا کردنِ «دنیایِ باقی» (در همین جهان) می‌کند.
1. گذار از «هنجارمداری» به «هستی‌مداری»: در جلساتِ مشاوره و تبیینِ «هستی‌شناسی زنده»، باید به جوان آموخت که چگونه از «واکنشِ انفعالی به اجتماع» (هنجارشکنی)، به «کنشِ فعال برای ابرازِ حقیقتِ وجودی‌اش» (ساختارشکنیِ خلاق) برسد.
2. ایجادِ ظرف‌های تازه: ما باید به آن‌ها نشان دهیم که چگونه می‌توانند بدون آنکه «غرب‌زده» شوند یا در «سنت‌هایِ صلب» محبوس بمانند، «نوظرف‌گری» کنند.
چگونه می‌توان «مدرن» زیست، اما «امام زمانی» (به معنایِ متصل به حقیقتِ مطلق) بود؟
کنشگر راد عزیز من معتقدم،
به جای اینکه بگوییم «جوان نباید این کار را بکند»، به او بیاموزیم «چگونه باید ساختارشکنیِ مؤمنانه و هوشمندانه داشته باشد» تا از این گذارِ سختِ تاریخی، نه با «تخریبِ خود»، بلکه با «تعالیِ خویش» عبور کند.
پروفسور محمود صالحی راد مبدع هستی‌شناسی زنده و بنیان‌گذار مکتب زنده جهانی محمود صالحی راد و بنیان‌گذار دانشگاه زنده جهانی هستی‌شناسی زنده و صاحب صالحی‌رادنامه دائرةالمعارف زنده جهانی زندگی
