مصاحبه با پروفسور محمود صالحی راد؛ هستی‌شناسی زنده در مسیر زندگی و شهر

هستی‌شناسی زنده در مسیر زندگی و شهر

گفتگوی ده سوالی با پروفسور محمود صالحی‌راد

این گفت‌وگو درباره ایده، روایت و کاربست است.

۱. از مطالعات فلسفه و روان‌شناسی تا ابداع «هستی‌شناسی زنده»: چه مسئله ی حل نشده شما را به این نام گذاری رساند؟

پرسش من هرگز این نبود که «هستی چیست؟»؛ پرسشی که سال ها مرا رها نمی کرد این بود که چرا ما در توصیف هستی همیشه چیزی را از دست می دهیم: تجربه زیسته، زمان، و نسبتی که داننده را در دل دانسته قرار می دهد. هستی شناسی های کلاسیک کوشیدند هستی را از چشم بیرون و از بالا ببینند؛ هستی شناسی زنده از این جهت «زنده» است که هستی را در حال شدن و در نسبت با مشاهده گر می بیند. این نام از سر تفنن یا از سر شعار انتخاب نشد؛ نتیجه یک ناکامی است: ناکامی در اینکه بتوانم هستی را به مثابه یک شیء توصیف کنم. گاه صالحی راد مبدع این تعبیر خوانده شده است، اما من این را نقطه آغاز یک پرسش می دانم، نه اصل موضوعی که خود را با آن اثبات می کنم.

۲. بسیاری از مکاتب فلسفی «زنده بودن» را به معنای واقعی کلمه به کار می برند. تعریف عملیاتی شما چیست؟

و چه چیز این مکتب را از پویاگرایی، پدیدارشناسی و چرخش زبانی متمایز می کند؟

تعریف عملیاتی را با سه آزمون می سنجم که هر سه باید پذیرفته شوند: نخست آزمون زمان مندی؛ اگر توصیف شما از یک چیز با گذشت زمان فرو نریزد و همچنان همان بماند، توصیف «زنده» نیست. دوم آزمون مشاهده پذیری؛ هر گزاره در این دستگاه باید شرایطی را نشان دهد که تحت آن قابل بازبینی یا ابطال باشد. سوم آزمون پیامد عملی؛ اگر دو تفسیر از یک وضعیت به یک رفتار برسند، تفاوت آن ها برای من شاعرانه و نه شناختی است. تفاوت من با پویاگرایی این است که شدن به هیچ مبدأ ارجاع نمی کند و دربارهٔ کارِ سازنده و بازدارنده اش ساکت است؛ با پدیدارشناسی در این که من آگاهانه از تجربه فردی عبور می کنم و به ساختارهای مشترک می رسم؛ و با چرخش زبان از این جهت که زبان را ابزار آزادسازی و فهم می دانم، نه زندانی که فهم را از پیش تعیین می کند.

۳. شما در جایی گفته اید هستی شناسی کلاسیک، هستی را از دست داده است. ملاک شما برای این داوری چیست و اگر کسی حق داشته باشد به پرسش های شما پاسخ نداده باشد، دستگاه شما چه خواهد شد؟

داوری من ملاکی است، نه ذوقی: یک دستگاه، اگر در توصیف تغییر و کیفیت، به وضع محاسبه پذیر کاهش یابد، بخشی از آن چه را می خواست توصیف کند از دست داده است. این نقد نه علیه دقت است، نه دعوت به ابهام؛ اعتراض من به این است که این دو را در برابر هم بگذارند. اینکه دستگاه من به این پرسش پاسخ نداده باشد، اندکی از اعتبار آن کم نمی کند، بلکه نشان می دهد که آن دستگاه هنوز در حال ساختن است. اگر کسی نشان دهد که «هستی زنده» به هیچ آزمونی تن نمی دهد و تنها استعاره ای خوش ترکیب است، من این انتقاد را جدی می گیرم؛ چون در این صورت، از یک ساختار شناختی به یک ساختار شعری فرو آمده ام.

۴. روش شما در پژوهش مستقل چیست؟ در کتاب صالحی رادنامه، چه چیزی توسط شما نوشته شده و چه چیزی توسط دیگران؟

صالحی رادنامه برای من یک پروژه ویراستاری است، نه یک مجموعه طلبگی؛ در آن پروتکل ماندگار، چارچوب پ.پ.د.و و مثلث تعادل رفتاری، کنار هم قرار گرفته اند. روش من سه گام دارد: نخست، تبیین یک قاعده؛ دوم، ثبت و بازیابی تجربه های زیسته در قالب گزارش تک نگاری؛ سوم، آزمون با «گزارش خطا» یعنی مستند کردن مواردی که قاعده را نفی می کنند. این همان کاری است که در نامه انجام داده ام و علاقه مند به آن هستم که آن را به احتمال و خطا محدودیت روش ندانم.

۵. از "هستی شناسی زنده" به "روان شناسی پسا" و "نظربین" رسیدید. این سه در عمل چگونه به هم می رسند؟ نسبت آن ها با مثلث تعادل رفتاری (مشاهده گر، عامل، رفتار) چیست؟

این سه، سه لایه از یک پرسش اند، نه سه عنوان جداگانه. هستی شناسی زنده می پرسد: چه چیزی هست و چگونه هست؟ روان شناسی پسا می پرسد: چه اتفاقی می افتد که ما آن چه را که هست، تجربه می کنیم؟ نظربین می پرسد: چه کسی نگاه می کند و نگاه او را چگونه باید نگریست؟ در مثلث تعادل رفتاری، مشاهده گری که ناظر است، عامل که کنشگر است و رفتار که بیرون از هر دو قرار دارد، این سه با همند. مزیت این مدل این است که یک کنش واحد را می توان از سه منظر سنجید و تناسب میان آن سه، تعادل رفتار را می شمارد؛ برخلاف نگرش انفعالی که تنها به نتیجه پرداخته است.

۶. "چرخه های مطلق زندگی" یا هر آنچه که نام می برید، چه توجیهی دارد که آن را "مطلق" می نامید؟ اگر کسی به همین نام رشک کند و آن را ادعای بزرگی بداند، پاسخ شما چیست؟

«مطلق» در اینجا نه به معنای بی قید و بی زمان، بلکه به معنای وابسته نبودن به یک دوره خاص یا یک عادت محلی است؛ همان اندازه که ساختارهای هستی را در هر دوره می توان بازشناخت. هر ادعای مطلق بودن را باید به محک برد: اگر 32 چرخه بتواند به استدلال و مقایسه میان دوره ها و بازبینی خطا و دوباره آزمودن پاسخ دهد، واژه مطلق در ادعای من شایسته است؛ اگر نتواند، آن را باید کنار بگذارم و از واژه قرض گرفته شده پرهیز کنم. من انتقاد کسی را که این عنوان را بزرگ می داند، رد نمی کنم؛ دعوت می کنم: یک چرخه را انتخاب کنید، من آن را کنار می گذارم.

۷. پروتکل ماندگار و پ.پ.د.و چه مشکل واقعی را در زندگی روزمره حل می کنند که فرد بدون آن نمی تواند حل کند؟ یک مثال عینی بدهید.

پروتکل ماندگار برای جلوگیری از این پیامد طراحی شده که تصمیم های بزرگ را در یک «لحظه» بگیریم و به هزینه ها و پیامدهای آن پشت خیره شویم. در واقع به فرد کمک می کند که تصمیم را از سرعت به زمان تعمیم دهد؛ پ.پ.د.و یعنی پاسداری از دروازه های وجود، همان حفاظتی است که فرد در برابر ورود خوراک، اطلاعات و افراد به حیطه وجودی خود بر می گزیند. مثال عینی: کارکنانی که در زمان شتاب ناگهان پاسخ «بله» می دهند و یک سال با عواقب آن زندگی می کنند؛ وقتی شخص تصمیم خود را به سه دروازه (پیش از ورود، در ورود، پس از ورود) متصل می کند، تسريع به جای کوتاه کردن مسیر، از آن بهره می گیرد. این نه درمان برای همه، بلکه یک قاعده زندگانی است.

۸. شما مستقلاً پژوهش می کنید و دانشگاه و نهاد پشتیبان ندارید. این استقلال چه بدهی فکری به شما تحمیل کرده و چه دستاوردی به غیر از آزادی اندیشیدن؟

بدهی های آن را پنهان نمی کنم: نبود داوری همتا، نبود تحلیل مستقل و نبود اعتبارسنجی نهادی؛ این ها هزینه های واقعی است. ولی کار من به اعتبار همین راه، یک چیز را عملی کرده است: باز بودن به نقد بدون تشریفات. اگر من به یک موسسه یا حزب وابسته بودم، برای هر نظری که می گفتم، موظف بودم پیش از هر چیز منافع جماعت خود را در نظر بگیرم. استقلال این امکان را می دهد که ایراد را با روی باز بپذیرم و آن را به عنوان تهدید حس نکنم. من با توجه به این محدودیت، روش خود را اینگونه تنظیم می کنم که گزارش های خطا منبع اصلی داوری باشند.

۹. وقتی از اندیشه شما درباره شهر قم می‌پرسند، چه چیزها را از فلسفه وام می گیرید و از چه چیزها فاصله می گیرید؟ «حکومت شهری مبتنی بر سلامت روان» به چه معناست، بدون آنکه به شعار تبدیل شود?

از فلسفه فقط یک قاعده می آورم: تصمیم را در معرض شرایط قرار دادن و از خطاها به وسیله گزارش بازبینی کردن.

چیزی را که از آن دوری می کنم، زبان والا و نوعدوستی است که شهر را از حیطه تصمیمات انسانی بیرون می کشد.

شهرداری سلامت روان شهر را محدود به مرکز مشاوره نمی کند؛ به معنای آن است که در فضای عمومی، در دسترسی به خدمات، در گرفتگی های شهری، و در کار و نشاط آفرینی، با معیارهای شواهد سنجیده شود.

در این چارچوب، شهر به مجموعه سازمانی برای حکومت به افرادش فرو نمی کاهد، بلکه به چیدمانی سازنده نیاز دارد.

این چارچوب در مرحله امکان سنجی است و من به عنوان کسی که در این حیطه فعال است، می توانم به رسیدگی و مشورت بپردازم، نه به وعده نتایج قطعی.

۱۰. اگر همه چیز را جمع کنیم، به همان ترتیب وجودی: کدام یک از این ها ایده اصلی و کدام ها فروع اند؟ و اگر از پایان بپرسند از شما بپرسند: دویست سال بعد، به چه چیز از میراث صالحی راد نامه دسترسی می یابید؟

تنها یک ریشه وجود دارد، و آن هم پرسشی است درباره نسبت هستی زنده با داننده و ناظر.

هستی شناسی زنده ریشه است؛ نظربین و روان شناسی پسا شاخه هایی از آن هستند و پروتکل ماندگار و مثلث تعادل، چیدمان های عملی که از آن شاخه ها می رویند.

واژه های دیگر، تعبیرهایی برای دسته بندی است که با آمدن شواهد نو خوانده می شوند.

اما پاسخ پرسش آخر این است:

من امیدوارم چیزی از من باقی نماند؛

به این معنا که امیدوارم کسی آن پرسش را چنان دقیق و بی تشریفات ادامه دهد که دیگر نیازی به نام من نباشد.

پرسش اگر زنده باشد، هر جا صالحی راد می ماند، در آن جای دیگر هم خواهد بود.

دفتر نشر آثار پروفسور محمود صالحی راد مبدع هستی‌شناسی زنده و پژوهشگر مستقل