تأملی هستی‌شناسانه بر تلازمِ خطاب‌های قرآنی«یا ایها الناس» و «یا ایها الذین آمنوا» در مکتبِ هستی‌شناسیِ زنده

بررسی دو خطاب خداوند در قرآن

«یا ایها الناس» و «یا ایها الذین آمنوا»

آزادی یا تعهد؟ چرا قرآن دو جور صدایمان می‌زند؟

۱۶ شهریور ۱۴۰۵

نویسنده: پروفسور محمود صالحی‌ راد

فهرست مطالب

۱ شروع قصه: دو صدای متفاوت در قرآن..

۲ حالتِ «ای مردم»: دشتِ بازِ آزادی.......

۳ حالتِ «ای ایمان‌آورندگان»: وقتِ تمرین و ساختن..........................................

۴ رقصِ زندگی: مارپیچی که تمام نمی‌شود.

۵ حرف آخر...................................

 شروع قصه: دو صدای متفاوت در قرآن

تا حالا دقت کرده‌اید که قرآن گاهی می‌گوید «یا ایها الناس» یعنی «ای مردم!» و گاهی می‌گوید «یا ایها الذین آمنوا» یعنی «ای کسانی که ایمان آورده‌اید!»؟ خیلی‌ها فکر می‌کنند این‌ها فقط دو مدل صدا زدن است، اما ماجرا خیلی عمیق‌تر است.

یکی از پژوهشگران علوم قرآنی می‌گوید خطاب‌های قرآن مثل پله‌های یک نردبان‌اند: پله اول «ای مردم» است که همه را شامل می‌شود، پله دوم «ای ایمان‌آورندگان» است و از آن هم بالاتر «صاحبان علم» قرار دارد.

یعنی قرآن با هر کس به اندازه‌ی جایگاهش حرف می‌زند؛ مثل معلمی که با دانش‌آموز سال اول و سال دوازدهم به دو زبانِ متفاوت اما مهربان حرف می‌زند.

در مکتبِ «هستی‌شناسی زنده» این دو خطاب را دو «حالتِ زندگی» می‌دانیم: حالتِ رها بودن و حالتِ ساختن. بیایید ساده و بدون پیچیدگی، هر کدام را باز کنیم.

 حالتِ «ای مردم»: دشتِ بازِ آزادی

وقتی خدا می‌گوید «ای مردم!»، دارد با همه حرف می‌زند؛ مؤمن و غیرمؤمن، آشنا و غریبه، هر کس و هر کجا. این خطاب حدود بیست بار در قرآن تکرار شده و یک دعوتِ همگانی است؛ یعنی قرآن مالِ نژاد، قبیله یا قشر خاصی نیست. اینجا یعنی «فصلِ آزادی».

در این مرحله شما هیچ قولی نداده‌اید و هیچ تعهدی بر دوشتان نیست. مثل این است که قدم در یک دشتِ بزرگ و باز گذاشته‌اید؛ هوا آزاد است، همه‌ی مسیرها باز است و هیچ‌کس شما را مجبور به هیچ چیز نمی‌کند. جالب اینکه در این مرحله، خدا بیشتر از نعمت‌های عام و مادی حرف می‌زند؛ از خوراک و روزی که همه‌ی انسان‌ها در آن شریک‌اند. چرا؟ چون هنوز رابطه‌ای شکل نگرفته که قرار و پیمان بخواهد. اینجا فقط دعوت است: «بیا، راهت را خودت انتخاب کن.»

 حالتِ «ای ایمان‌آورندگان»: وقتِ تمرین و ساختن

حالا فرض کنید از آن دشتِ باز گذشتید و یک مسیرِ مشخص را انتخاب کردید. حدود هشتاد و هفت بار در قرآن جمله‌ی «یا ایها الذین آمنوا» می‌آید و نکته‌ی قشنگش اینجاست:

تقریباً همه‌ی این آیات مدنی‌اند؛ یعنی بعد از اینکه مسلمان‌ها از پراکندگی درآمدند و یک جمعِ منسجم شدند، خدا با آن‌ها این‌طور حرف زد.

چرا؟ چون وقتی کسی ایمانش را اعلام می‌کند، یعنی پیمانی بسته است. معنای این خطاب همان است که مفسران گفته‌اند:

«حالا که ایمان آورده‌اید و پیمان بسته‌اید، به مقتضای همین پیمان، دستورهایی که بعد از این جمله می‌آید را عمل کنید.» اینجا مثل ورزشکاری است که تصمیم گرفته حرفه‌ای شود؛ دیگر فقط «آزادیِ ورزش کردن» کافی نیست، باید تمرین کند، رژیم بگیرد و انضباط داشته باشد. مثلاً آیه‌ی «اوفوا بالعقود» یعنی «به پیمان‌هایتان وفادار بمانید»، خطاب به همین حالت است. این انضباط برای محدود کردن شما نیست؛ برای این است که در مسیری که خودتان انتخاب کرده‌اید، رشد کنید و قد بکشید.

 رقصِ زندگی: مارپیچی که تمام نمی‌شود

اینجا قلبِ حرفِ ما در «هستی‌شناسی زنده» است. خیلی‌ها فکر می‌کنند باید یا فقط در حالتِ «ناس» بمانند (رها و بی‌قید) یا فقط در «آمنوا» (خشک و مقرراتی). اما زندگی واقعی ترکیبِ این دو است.

تصور کنید دارید نفس می‌کشید: دم و بازدم. «ناس» همان دم است؛ هوای تازه‌ی آزادی را واردِ وجودتان می‌کند. «آمنوا» همان بازدم است؛ انرژی‌تان را صرفِ ساختن و عمل کردن می‌کند. زندگی یک مارپیچ است: اول انتخاب می‌کنید (ناس)، بعد متعهد می‌شوید و عمل می‌کنید (آمنوا)، با این عمل قد می‌کشید، و حالا دوباره انتخاب‌های بزرگ‌تری پیشِ رو دارید (یک «ناس» جدید) و دوباره تعهدی عمیق‌تر (یک «آمنوا»ی تازه). جالب اینکه خودِ خطاب‌های قرآنی هم زنده و همیشگی‌اند؛ می‌گویند هنگام شنیدن «یا ایها الذین آمنوا» بگوییم «لبیک»، چون این ندا مالِ زمانی گذشته نیست و همین حالا خطاب به ماست. پس هر بار که می‌شنویدش، یعنی دوباره وقتِ انتخاب و پیمانِ تازه است.

 حرف آخر

پس دنبالِ این نباشید که فقط آزاد باشید یا فقط پیروِ قانون. آزادی بدون تعهد، همان دشتِ باز است که هیچ بنایی در آن ساخته نمی‌شود؛ و تعهد بدون انتخابِ آگاهانه، زندانی است که خودمان دیوارهایش را چیده‌ایم.

زندگی یعنی با آزادی، مسیرتان را انتخاب کنید و با انضباط، آن مسیر را به قشنگ‌ترین شکلِ ممکن بسازید. این همان «رقصِ زندگی» است؛ رقصی که هیچ‌وقت تمام نمی‌شود و هر دورِ آن، شما را به جایی می‌برد که قبلاً حتی فکرش را هم نمی‌کردید.

ای انسان، زندگی یک «دَم و بازدم» است. «ناس» همان هوایِ تازه‌یِ آزادی است که به سینه می‌کشی تا تازه شوی، و «آمنوا» همان بازدمی است که انرژی‌ات را صرفِ ساختنِ فردایت می‌کند. نه فقط دَم باش، نه فقط بازدم؛ زندگی در این رقصِ مداوم است که جریان می‌یابد.

ای انسان، قلمروِ «ناس» دشتِ وسیعِ آزادیِ توست؛ جایی که می‌توانی هر چه می‌خواهی باشی. اما یادت باشد که برای «ماندگار شدن»، به مسیرِ «آمنوا» نیاز داری. دشتِ آزادی برایِ انتخاب است، و انضباطِ ایمان برایِ شکوفا شدن. هر دو را زندگی کن.

ای انسان، تو مارپیچی از «شدن» هستی. از «آزادیِ ناس» شروع می‌کنی تا خودت را در جهان پیدا کنی، و با «ایمانِ آمنوا» خودت را در آن حقیقت تثبیت می‌کنی. هر بار که متعهد می‌شوی، یک پله بالاتر می‌روی و دشتِ آزادی‌ات وسیع‌تر می‌شود.

ای انسان، آزاد بودنِ تو فقط شروعِ ماجراست. آزادی، بذر است؛ انضباطِ در راهِ عقیده، باران. بدونِ بذر، زمینی سبز نمی‌شود؛ بدونِ باران، بذری قد نمی‌کشد. هر دو را در وجودت آشتی بده.

(دعوت به خودشناسی)

ای انسان، از رها بودن در «ناس» نترس، که آنجا جایِ یافتنِ خویش است. و از «آمنوا» نیز نگریز، که آنجا جایِ ساختنِ خویش است. تو در میانه‌یِ این دو خطاب، زیباترین اثرِ هنریِ خلقت هستی؛ رقصنده‌ای میانِ آزادی و مسئولیت.

«هستی‌شناسی زنده (نظام اندیشهٔ صالحی‌راد)»

(Living Ontology: The Salehi Rad System)