جستاری در باب استقلال هستی‌شناختی بر مبنای مکتب «هستی‌شناسی زنده» پروفسور محمود صالحی‌راد
مقدمه
بسیاری از ما در کشمکش میان دو دنیای متضاد زندگی می‌کنیم:
دنیای «بایدها» (سیستم) و دنیای «خواست‌ها» (معنا).
سیستم، همان ساختارهای سخت اجتماعی، اداری و اقتصادی است که برای بقای فیزیکی و نظم جمعی به آن نیاز داریم، اما در عین حال، همین سیستم‌ها می‌توانند ما را به قطعاتی مکانیکی تبدیل کنند که تنها هدفشان «زنده ماندن» است.
از منظر «هستی‌شناسی زنده» پروفسور محمود صالحی‌راد، تضاد میان این دو دنیا نه یک بن‌بست، بلکه یک فرصت برای تکامل آگاهی است.
بدانیم؛
راه نجات در گسستن کامل از سیستم یا تسلیم مطلق در برابر آن نیست، بلکه در پذیرش یک راهبرد دوجانبه است: اینکه بیاموزیم چگونه در سیستم زنده بمانیم و در فرا-سیستم زندگی کنیم.
سیستم، ماهیتی ایستا و پیش‌بینی‌پذیر دارد.
منطق سیستم، منطق «بقا» است؛
یعنی حفظ جایگاه، تأمین نیازهای مادی و رعایت قواعد بازی برای جلوگیری از حذف شدن.
در مکتب هستی‌شناسی زنده، حضور در سیستم به معنای پذیرش «زیرساخت‌های زندگی» است.
زنده ماندن در سیستم به معنای آن است که:
* قوانین را ابزار کنیم، نه زنجیر:
ما در سیستم حضور می‌یابیم تا از منابع آن برای رشد استفاده کنیم، نه اینکه اجازه دهیم سیستم تعریف کند ما کیستیم.
* تفکیک هویت از عنوان: درک کنیم که «من» همان عنوان شغلی یا جایگاه اجتماعی‌ام در سیستم نیستم.
* مدیریت انرژی: یاد بگیریم با کمترین اصطکاک ممکن در سیستم حرکت کنیم تا انرژی لازم برای «زندگی در فرا-سیستم» را ذخیره نماییم.
اگر سیستم لایه‌ی «بقا» باشد، فرا-سیستم لایه‌ی «معنا» است.
در هستی‌شناسی زنده، زندگی واقعی زمانی رخ می‌دهد که انسان از حالت «اشیاء» خارج شده و به حالت «فرآیند» درآید.
* نظاره‌گری هستی‌شناختی: ما در حالی که در سیستم هستیم، از لایه‌ای بالاتر به خودمان و جهان می‌نگریم.
این نظاره‌گری به ما اجازه می‌دهد تا در دل تلاطم‌های سیستم، آرامشی درونی داشته باشیم و بازی را تماشا کنیم، بدون آنکه غرق در آن شویم.
* معنا به مثابه رویداد:
در فرا-سیستم، معنا دیگر چیزی نیست که در آینده به دست آوریم (مانند بازنشستگی یا موفقیت مادی)، بلکه معنا، اتفاقی است که «همین حالا» در تعامل آگاهانه‌ی ما با جهان رخ می‌دهد.
* فرگشت آگاهی:
هدف ما در فرا-سیستم، رسیدن به تکامل آگاهی است؛
جایی که هر کنش ما نه از روی اجبار سیستم، بلکه از سر اختیار و بیداری است.
نیت پاک و شایستگی برتر
پروفسور صالحی‌راد دو کلید طلایی برای این گذار ارائه می‌دهد:
* نیت پاک (IPure): وقتی در سیستم هستیم، اگر نیت ما از «ترس و طمع» به «نیت پاک» تغییر کند، حتی یک کار اداری ساده تبدیل به یک تجربه فرا-سیستمی می‌شود. نیت پاک، کنشی است که با صداقت هستی هماهنگ است.
* شایستگی برتر (ASustained): در حالی که سیستم از ما «کارآمدی» (Efficiency) می‌خواهد، ما در لایه‌ی فرا-سیستم به دنبال «شایستگی» (Competence) هستیم. شایستگی برتر، رشد درونی و عمیق شدن در حقیقت زندگی است که فراتر از پاداش‌های بیرونی سیستم است.
اگر بخواهیم کاملاً سیستم را ترک کنیم، بدون زیرساخت، در معرض آسیب قرار می‌گیریم.
راه سوم، «هستی‌شناسی زنده» است: حضورِ آگاهانه در سیستم و زیستِ آزادانه در فرا-سیستم. با این رویکرد، ما دیگر مهره‌های شطرنج نیستیم که توسط قوانین سیستم جابجا شویم، بلکه ناظرانی هستیم که در عین حضور در صفحه، از کل بازی آگاهیم. در این حالت، هر لحظه‌ی ما، هم تأمین‌کننده‌ی بقای ماست و هم جشنِ زندگی ما.
برای اینکه مقاله را با نگاهی جامع‌تر به پایان برسانید و پیوند میان «هستی‌شناسی زنده» و آموزه‌های تکاملی دین را برقرار کنید، پیشنهاد می‌کنم بخش زیر را با عنوانی متناسب، به انتهای مقاله اضافه کنید.
این متن بر این محور استوار است که اهل‌بیت (ع) در عین حضور در سخت‌ترین «سیستم‌های» سیاسی و اجتماعی زمان خود، هرگز با آن سیستم‌ها هویت‌یابی نکردند و در «فرا-سیستمِ» وحی و حقیقت زندگی کردند.
پیوست: تبلور عملی در سیره اهل‌بیت (ع)؛ زیستن در ملکوت در عین حضور در عالم
اگر بخواهیم برای راهبرد «در سیستم زنده ماندن و در فرا-سیستم زندگی کردن»، الگویی عینی و تاریخی بیابیم، سیره اهل‌بیت (علیهم‌السلام) کامل‌ترین تبلور این حقیقت است.
ایشان در سخت‌ترین و خفقان‌آورترین سیستم‌های سیاسی و اجتماعی عصر خود حضور داشتند، اما هرگز اسیر منطق آن سیستم‌ها نشدند.
سیره ایشان به ما می‌آموزد که چگونه می‌توان «پای‌ها را بر زمین واقعیت» و «سر را در افق ملکوت» داشت:
۱. حضور بدون انحلال: امامان معصوم (ع) هرگز به بهانه تحمیل سیستم‌های نادرست، از جامعه فاصله نگرفتند و در میان مردم، در بازار و در ساختارهای اجتماعی حضور داشتند (سیستمی زنده ماندند).
اما در عین حال، چنان قلبی متصل به حقیقت داشتند که هیچ قانون ظالمانه یا فشار اجتماعی نتوانست «نیت پاک» و «شایستگی برتر» آنان را مخدوش کند.
۲. نظاره‌گری از جایگاه توحید: آنچه ایشان را در فرا-سیستم زندگی می‌ساخت، مقام «توحید» بود.
توحید در سیره اهل‌بیت (ع) تنها یک باور کلامی نیست، بلکه همان «نظاره‌گری هستی‌شناختی» در بالاترین سطح است؛
دیدنی است که در آن، تمام تلاطم‌های سیستم‌های دنیوی، در برابر عظمت و پویایی حقیقت الهی، کوچک و گذرا می‌نماید.
۳. معنا به مثابه تکامل: در حالی که سیستم‌های زمان آن‌ها بر پایه «بقا، قدرت و سلطه» بنا شده بود، سیره اهل‌بیت (ع) معنای زندگی را در «تکامل آگاهی»، «خدمت به خلق» و «بندگی خالصانه» تعریف می‌کرد.
ایشان به ما آموختند که می‌توان در سخت‌ترین شرایطِ «بقا»، زیباترین لحظات «زندگی» را خلق کرد.
وقتی انسان در هر کنش سیستمی، حضور خداوند را نظاره کند، دیگر برده‌ی ساختارها نیست؛
بلکه تبدیل به انسانی می‌شود که در عین پذیرش الزامات دنیوی، در ملکوتِ معنا زندگی می‌کند. این همان نقطه تلاقی «هستی‌شناسی زنده» با «عشق الهی» است؛ جایی که بقا در سیستم، تبدیل به پلی برای پرواز در فرا-سیستم می‌شود.
پروفسور محمود صالحی راد مبدع هستی‌شناسی زنده و بنیان‌گذار مکتب زنده جهانی محمود صالحی راد و بنیان‌گذار دانشگاه زنده جهانی هستی‌شناسی زنده و صاحب صالحی‌رادنامه
