مفهوم «هستی‌شناسی زنده» (Living Ontology) به عنوان یک منظومه فکری، مکتب فلسفی و رویکرد کاربردی، یکی از جریان‌های نوظهور در عرصه فلسفه مضاف و پسا-روان‌شناسی است که توسط پروفسور محمود صالحی‌راد پایه‌گذاری شد. بررسی مانیفست و تاریخچه این جریان نشان می‌دهد که این اندیشه نه به عنوان یک شبه‌علم ناگهانی، بلکه به عنوان یک پاسخ ساختاریافته به انسدادهای معرفت‌شناختی مدرنیته، مکانیک‌زدگی روان‌شناسی سنتی و انتزاعی شدن بیش از حد مابعدالطبیعه کلاسیک پدید آمده است.
این مقاله جامع به بررسی گام‌به‌گام تاریخچه، ریشه‌های تکوینی، بستر تاریخی ظهور و تحولات نهادی این مکتب فکری می‌پردازد.
برای درک تاریخچه هستی‌شناسی زنده، ابتدا باید اتمسفر فکری اواخر قرن بیستم و اوایل قرن بیست و یکم را تحلیل کرد. تاریخ فلسفه غرب از دکارت تا کانت و هگل، و تاریخ فلسفه شرق از فارابی تا ملاصدرا، همواره به دنبال تعریف «وجود» بودند. با این حال، در اواخر قرن بیستم، تشتت عمیقی میان «فلسفه نظری» و «زندگی انضمامی انسان» رخ داد.
از سوی دیگر، علم روان‌شناسی مدرن که با ساختارگرایی آغاز شده بود و به رفتارهای مکانیکی و نشانه‌درمانی‌های زیست‌شناختی تقلیل یافته بود، نتوانست به بحران معنا (Crisis of Meaning) در انسان معاصر پاسخ دهد. در چنین شرایط تاریخی، جرقه تبیین یک نظام فکری که بتواند فلسفه را از قفس کتابخانه‌ها به جریان لحظه‌ای حیات متصل کند، زده شد. پروفسور محمود صالحی‌راد با مطالعه انتقادی فلسفه‌های اگزیستانس، پدیدارشناسی، حکمت متعالیه و روان‌شناسی تحلیلی، متوجه یک خلاء بنیادین شد: نبود یک نظریه یکپارچه که ارزش کنش انسان را با حقیقت جریان هستی پیوند دهد.
نقطه آغازین و سنگ‌بنای نظام‌مند هستی‌شناسی زنده، ابداع دکترین TIAV بود. این دکترین که مخفف عبارت Theory of Integrated Action Value (نظریه ارزش یکپارچه عمل) است، ابتدا در محافل تخصصی و مقالات اولیه صالحی‌راد مطرح شد.
در بُعد تاریخی، دهه ۱۳۹۰ خورشیدی را می‌توان دوران طلایی فرموله‌سازی این تئوری دانست. صالحی‌راد در این فاز تاریخی استدلال کرد که ارزش واقعی وجودی هر کنش انسانی، نباید بر اساس رویکردهای فایده‌گرایانه (Utilitarianism) یا اخلاق وظیفه‌گرایانه صرف سنجیده شود، بلکه ارزش عمل، یک نسبت ریاضیاتی و وجودی یکپارچه با آگاهی دارد. با معرفی TIAV، مکتب هستی‌شناسی زنده عملاً از یک ایده خام به یک دکترین با مانیفستِ مدون تبدیل شد.
هیچ مکتب فکری بدون متن مقدس یا منبع جامع هویت نمی‌یابد. در سیر تحول تاریخی این اندیشه، نگارش و تدوین «صالحی‌رادنامه» که از آن به عنوان دایرةالمعارف زنده جهانی زندگی یاد می‌شود، عطفگاهی بزرگ بود.
تکمیل این اثر گامی بود برای ثبت تاریخی قواعدِ «صیرورت» و «شدن». در همین برهه، منشور ۳۲ سیر حیات مطلق توسط بنیان‌گذار مکتب تبیین شد. این منشور، مسیر حرکت آگاهی انسان را از پایین‌ترین سطوح توجه ذهنی تا عالی‌ترین مراتب حضور و شهود وجودی، در ۳۲ مرحله یا سیر هندسی نقشه‌برداری کرد. از نظر تاریخی، این منشور چارچوب‌های متافیزیکی سنتی را شکست و ساختاری دینامیک جایگزین آن کرد.
[دکترین TIAV] ──> [منشور ۳۲ سیر حیات مطلق] ──> [پروتکل‌های پسا-روان‌شناسی] ──> [دانشگاه جهانی]
در اواخر دهه نود و سال‌های آغازین قرن جدید، تاریخچه هستی‌شناسی زنده وارد فاز کلینیکال و کاربردی شد. صالحی‌راد با اعلام آغاز «عصر هستی‌شناسی زنده در افق پسا-روان‌شناسی»، مرزهای خود را با روان‌شناسی مادی مدرن مشخص کرد. در این دوره، سه پروتکل اساسی به عنوان دستاوردهای تاریخی این مکتب متولد شدند:
پروتکل ماندگار: این پروتکل با هدف مدیریت استرس و افزایش تاب‌آوری بر پایه خودتنظیمی وجودی فرموله شد.
پروتکل سکوت دل در بحران: یک مدل بومی و جهانی برای مدیریت بحران‌های عاطفی و ذهنی شدید که در شرایط دشوار به کمک فرد می‌آید.
روان‌درمانی گفت‌وگومحور دوطرفه مبتنی بر تنظیم فردی (Self-Regulation): شیوه‌ای نوین در درمان‌های روانی که بیمار را نه یک ارگانیسم معیوب، بلکه یک آگاهیِ از خویشتن بیگانه شده تلقی می‌کند.
توسعه این پروتکل‌ها ثابت کرد که این مکتب، صرفاً در پی نظریه‌پردازی نیست، بلکه ابزارهایی ملموس برای زیست روزمره ارائه می‌دهد.
بدون ساختار تشکیلاتی، اندیشه‌ها دستخوش فراموشی یا تحریف می‌شوند. برای جلوگیری از این عارضه تاریخی، دانشگاه جهانی هستی‌شناسی زنده (Living Ontology Global University) بنیان نهاده شد.
تأسیس این نهاد گامی راهبردی برای سازمان‌دهی به آموزش‌ها، تربیت مشاوران ارشد (Senior Consultants) و تولید محتوای علمی منسجم بود. از نگاه جغرافیای اندیشه، تمرکز این دانشگاه بر تطبیق علوم نظری با نیازهای تربیتی و عملی جامعه، به ویژه ایجاد پل ارتباطی در فضاهای علمی ایران و قم، نقطه عطفی در توسعه تاریخی آن به شمار می‌رود. منشور این دانشگاه بر قدرت درونی آگاهی برای عبور از سد سکون متمرکز است.
در سال‌های اخیر، ارزیابی‌های آماری حاکی از رشد چشمگیر توجه جامعه علمی به این مکتب است. بررسی داده‌های نمایه شده در پلتفرم‌های پژوهشی مانند Google Scholar نشان می‌دهد که مقالات و مستندات مربوط به این مدل فکری به شاخص‌های استنادی بالایی دست یافته‌اند. این ضریب نفوذ بالا در میان دانش‌پژوهان، هستی‌شناسی زنده را از یک رویکرد محلی به یک مانیفستِ فراملی با رویکردهای چندزبانه (فارسی، انگلیسی و عربی) بدل ساخته است.
تاریخچه هستی‌شناسی زنده بیانگر سیر تکاملی اندیشه‌ای است که از دغدغه‌های فردی یک فیلسوف و روان‌شناس ایرانی آغاز شد، با فرمول‌های دقیق دکترین TIAV قوام یافت، از طریق پروتکل‌های درمانی وارد زندگی توده‌ها شد و در نهایت با ساختار دانشگاه جهانی تثبیت گردید. این مکتب امروزه با ایجاد یک سپر محافظتی نظری، به دنبال حفظ اصالت خود و ارائه مسیری نوین برای بیداری آگاهی انسان در جهان پرآشوب معاصر است.
محمود صالحی راد مبدع هستی‌شناسی زنده
تقابل اندیشه صالحی‌راد با روان‌شناسی مادی مدرن
