آن‌گاه که واژه‌ها رازآلود می‌شوند: تأملی بر شعور انسانی

آن‌گاه که واژه‌ها رازآلود می‌شوند: تأملی بر شعور انسانی

پروفسور محمود صالحی راد مبدع هستی‌شناسی زنده و پژوهشگر مستقل

۶ آبان ۱۴۰۵

فهرست مطالب

۱ درآمد: آن‌گاه که واژه‌ها رازآلود می‌شوند.

۲ شعور؛ تنها چیزی که از ما باقی می‌ماند..

۳ از واکنش خودکار تا حضور آگاهانه......

۴ سخن پایانی..................................

۱_ درآمد: آن‌گاه که واژه‌ها رازآلود می‌شوند

پروفسور محمود صالحی‌راد نشسته بود و به واژه‌هایی که پیش رویش نوشته بودند خیره شده بود:

عبارتی رمزگونه و ناآشنا، چیزی میان آواز و مرثیه.

لبخند زد و گفت: «می‌بینید؟

این دقیقاً همان چیزی است که سال‌ها درباره‌اش می‌نویسم.

انسان وقتی چیزی را نمی‌فهمد، دو راه دارد:

یا آن را مسخره می‌کند، یا در برابرش سکوت می‌کند و گوش می‌دهد.

کسی که این عبارت را نوشته، شاید خواسته بگوید آنچه مهم است، فهمِ واژه‌ها نیست؛

فهمِ کسی است که آن‌ها را می‌گوید.»

این نکته‌ی کوچک، درِ تمام بحث ماست.

ما در قرنی زندگی می‌کنیم که هر چیزِ نامفهومی را خطا می‌انگاریم و هر خطایی را کم‌ارزش.

اما شاید بی‌معنایی ظاهری، پناهگاهی برای معنایی باشد که هنوز واژه‌ای برایش نیافته‌ایم.

عبارتِ رمزگونه‌ی بالا، اگر چیزی به ما می‌گوید، همان است که همیشه به یادمان می‌آوردم:

انسان‌ها دارای شعورند — و شعور، پیش از هر زبانی، سکوت‌ها را هم می‌فهمد.

۲_ شعور؛ تنها چیزی که از ما باقی می‌ماند

من سال‌هاست که با یک پرسش ساده زندگی می‌کنم:

پس از همه‌ی تمدن، فناوری و دانش، چه چیزی از انسان باقی می‌ماند که هنوز انسانی باشد؟

پاسخ من همیشه یکی بوده است: شعور.

شعور چیزی نیست که در آزمایشگاه ساخته شود یا با آموزشِ صرف منتقل گردد.

شعور آن لایه‌ی نازک و ظریف است که میانِ محرک و پاسخ قرار می‌گیرد؛

همان فاصله‌ای که حیوان در آن چیزی ندارد، اما انسان در آن تمامی کرامت خود را نگه می‌دارد.

وقتی کسی به شما تندی می‌گوید، پیش از آنکه پاسخ بدهید، یک لحظه در اختیار دارید — و در همان یک لحظه است که یا ماشینی بیشتر نیستید، یا انسانی کامل.

فراموش کردن شعور، شروعِ همه‌ی بدبختی‌های جمعی است.

جنگ، ظلم، تحقیر و خشونت، همگی از یک فراموشی ساده آغاز می‌شوند:

فراموش کردن اینکه آن‌سوی این چهره، جهانی است.

جهانی از ترس و امید و خاطره و زخم.

انسانی که دیگری را «شیء» ببیند، دیگر نیازی به پاره کردن پیمان‌های اخلاقی ندارد؛

پیمان را پیش‌تر، در نگاهش، پاره کرده است.

من همیشه به شاگردانم می‌گویم: شعور، مالکیتِ فکریِ گونه‌ی ماست.

نه آنچه می‌دانیم، بلکه آنچه «می‌دانیم که می‌دانیم» — و مهم‌تر از آن، می‌دانیم که دیگران نیز می‌دانند.

این دانستنِ در دانستن، همان مرزی است که بقای مکانیکی را از حیات اصیل جدا می‌کند.

ماشین محاسبه می‌کند، اما نمی‌داند که محاسبه می‌کند. انسان می‌داند؛ و از همین «می‌داند»، مسئولیت، وجدان و اخلاق زاده می‌شود.

و شعور، برخلاف آنچه می‌پنداریم، مال ثروتمندان و تحصیل‌کرده‌ها نیست.

روستایی بی‌سواد که بر کودکِ گریانِ غریبه‌ای دلسوزی می‌کند، شعورش بیدارتر از فیلسوفی است که انسان را عددی در معادله‌ای اقتصادی می‌بیند.

۳_ از واکنش خودکار تا حضور آگاهانه

اما این بحث، تأملی صرفاً فلسفی نیست؛

دستوری است برای زندگیِ امروز.

از خودتان بپرسید:

امروز چند بار بی‌آنکه بیندیشید، واکنش نشان دادید؟

چند پیام فرستادید در حالت عصبانیت، چند قضاوت کردید درباره‌ی کسی که فقط یک لایه از زندگی‌اش را دیده‌اید، چند فرصتِ فهمیدن را به خشم فروختید؟

هر یک از این‌ها، یک لحظه‌ی شعور بود که بیدار نماند.

پیشنهاد من ساده است و نیازی به خرق عادت ندارد: هر روز، دست‌کم یک بار، در میانِ هیاهو بایستید و بگویید «این آدمی که روبه‌رویم است، مثل من شعور دارد؛ مثل من می‌ترسد، مثل من می‌خواهد دیده شود.» همین یک جمله، همین یک توقف، کافی است تا رابطه از مکانیزم به پیوند تغییر کند. قضاوت جایش را به کنجکاوی می‌دهد و خشم جایش را به پرسش.

آگاهی، مثل شمع است: روشن‌کردنش هزینه‌ای ندارد، اما تاریکی‌های اطرافش را آشکار می‌کند. و تا تاریکی را نبینیم، نمی‌دانیم چقدر در آن راه رفته‌ایم.

۴_ سخن پایانی

شاید عبارتِ آغازین این نوشتار برای شما هم بی‌معنا ماند. اشکالی ندارد. من به شما نمی‌گویم چه معنایی برایش بیابید؛

فقط از شما می‌خواهم در برابرش، و در برابر هر انسانی که نمی‌فهمیدش، سکوتِ محترمانه‌ای داشته باشید.

زیرا فهمیدن، با فهمیدنِ فهم‌نشدن‌ها آغاز می‌شود.

انسان‌ها دارای شعورند — و تا وقتی این جمله را نه به‌عنوان شعار، بلکه به‌عنوان تکلیفِ هر روزِ زندگی به یاد آوریم، هنوز چیزی از انسانیت در ما باقی است.

پروفسور محمود صالحی راد مبدع هستی‌شناسی زنده و پژوهشگر مستقل

— محمود صالحی‌راد