مصاحبه با پروفسور محمود صالحی راد(۴): «قم؛ زیارتِ زنده، شهرِ انسان‌دوست»
گفت‌وگو با پروفسور محمود صالحی‌راد
قم فقط زیارتگاه نیست؛ شهری است که می‌تواند «کیفیت زندگی» را هم بالا ببرد، بدون اینکه ارزش معنوی زیارت کم شود. در این مصاحبه درباره نقش شهر در آرامش روان، آموزش، نظم خدمات و کرامت شهری با الهام از حضرت معصومه(س) صحبت می‌شود.
سؤال ۱: پروفسور محمود صالحی‌راد، وقتی می‌گویید «قم»، اولین تصویر شما چیست؟
پاسخ:
در ذهن من، قم با یک کلمه تعریف می‌شود: «پیوستگی». اما منظورم پیوستگی جغرافیایی یا معماری نیست؛ بلکه منظورم «پیوستگیِ معنا» است. وقتی به قم فکر می‌کنم، تصویری را می‌بینم که در آن زیارت، صرفاً یک لحظه‌ی آیینی، یک سفر کوتاه یا یک مراسم برای طلب حاجت نیست، بلکه یک «سبک زندگی جاری» است.
ببینید، بسیاری از مردم تصور می‌کنند زیارت در لحظه‌ی ورود به حرم شروع می‌شود و با خروج از درهای حرم پایان می‌یابد. اما از نگاه من، زیارت باید در تمام رگ‌های شهر جاری باشد. یعنی زائر یا شهروندی که از فضای معنوی حرم خارج می‌شود، باید در خیابان‌ها، در برخورد با راننده تاکسی، در نظم صف‌ها و در آرامش محیطی، همان معنایی را حس کند که در حرم تجربه کرده است.
اگر این پیوستگی قطع شود و فرد از محیطی سرشار از معنویت، ناگهان وارد محیطی پر از تنش، بی‌نظمی و تضاد شود، آن اثر تربیتی زیارت کمرنگ می‌شود. بنابراین، تصویر من از قم، شهری است که در آن «معنا» از حرم شروع می‌شود و در کیفیت زندگی روزمره مردم ادامه می‌یابد.
سؤال ۲: چطور از «معنویت شهری» حرف می‌زنید بدون اینکه به ارزش زیارت لطمه بخورد؟ برخی ممکن است تصور کنند تمرکز بر مسائل شهری، جنبه‌های معنوی را به حاشیه می‌برد.
پاسخ:
این یک سوءتفاهم رایج است که فکر کنیم معنویت و کیفیت زندگی شهری در تضاد هستند. اتفاقاً من معتقدم معنویت بدون کیفیت زندگی، ناتمام می‌ماند. من به هیچ وجه نمی‌خواهم معنویت را تغییر دهم یا آن را به حاشیه برانم؛ چرا که معنویت برای ما یک ارزش بنیادین و ریشه است. اما پرسش اینجاست: معنویت واقعی وقتی کامل می‌شود که در «رفتار» و «زندگی» مردم اثرش دیده شود.
وقتی ما از «معنویت شهری» حرف می‌زنیم، یعنی می‌خواهیم ارزش‌های والای زیارت را به «زبانِ شهر» ترجمه کنیم.
برای مثال، اگر معنویت یعنی مهربانی، پس معنویت شهری یعنی سیستمی از خدمات که با مهربانی و احترام با مردم برخورد کند. اگر معنویت یعنی آرامش، پس معنویت شهری یعنی کاهش استرس‌های محیطی، ترافیک کمتر و محیط‌های پاک‌تر.
بنابراین، پرداختن به نظم خدمات، کاهش فرسودگی روانی مردم و ایجاد امید در خانواده‌ها، به هیچ وجه کم کردن ارزش زیارت نیست؛ بلکه دقیقاً «ترجمه‌ی عملیِ» ارزش‌های زیارت به کیفیت زندگی است. ما نمی‌خواهیم زیارت را مادی کنیم، بلکه می‌خواهیم «مادیات شهر» را معنوی کنیم. یعنی هر تکه از آسفالت، هر تابلوی راهنما و هر پاسخِ کارمند در یک اداره، باید بازتابی از همان کرامت و احترامی باشد که در ساحت حضرت معصومه(س) تجربه می‌کنیم.
سؤال ۳: قم در زندگی مردم چه نقشی دارد که آن را از شهرهای دیگر متفاوت می‌کند؟
پاسخ:
قم برای هر کسی که به آن قدم می‌گذارد، یک «مدرسه‌ی تجربه» است.
تفاوت قم با دیگر شهرهای بزرگ در این است که اینجا مردم فقط برای سکونت یا کار نمی‌آیند، بلکه وارد یک «فضای تربیتیِ اجتماعی» می‌شوند.
در شهرهای دیگر، تعاملات بیشتر بر اساس نیازهای مادی و اقتصادی است، اما در قم، یک لایه عمیق‌تر وجود دارد: لایه‌ی «معنا».
آدم‌ها وقتی به قم می‌آیند، ناخودآگاه در جستجوی چیزی هستند؛ جستجوی آرامش، پاسخ به سوالات وجودی یا بازگشت به ریشه‌ها. این یعنی قم پتانسیل این را دارد که به مردم یاد بدهد چگونه با هم برخورد کنند، چگونه نظم را رعایت کنند و چگونه به دیگران نگاه کنند. اگر ما بتوانیم این فضای تربیتی را در سطح شهر گسترش دهیم، قم تبدیل به شهری می‌شود که مردم در آن «هنر زندگی» را می‌آموزند.
مثلاً، احترام به یک سالمند در صف زیارت یا راهنمایی یک زائر گم‌شده، در قم صرفاً یک رفتار اخلاقی ساده نیست، بلکه بخشی از هویت این شهر است. اگر این فضا با مدیریت درست شهری تقویت شود، قم همچنان تاثیر تربیتی خود را حفظ می‌کند و تبدیل به الگویی می‌شود که در آن «تکامل فردی» و «تکامل شهری» هم‌گام با هم پیش می‌روند.
سؤال ۴: زیارت و زندگی روزمره در قم گاهی کنار هم قرار می‌گیرند و گاهی در تضاد. این تضاد را چطور می‌بینید و چه ریشه‌ای دارد؟
پاسخ:
این تضاد یکی از دردناک‌ترین بخش‌های تجربه شهری در قم است. تضاد زمانی ایجاد می‌شود که «شهر» در خدمتِ «تجربه‌ی انسانی» نباشد.
تصور کنید زائری ساعت‌ها در فضای معنوی حرم بوده و به آرامش رسیده است، اما به محض خروج، با ترافیکی فلج‌کننده، مسیرهای نامشخص و برخوردهایی تند مواجه می‌شود. در این لحظه، یک «شکاف روانی» ایجاد می‌شود.
ریشه‌ی این تضاد را باید در نگاه تک‌بعدی به مدیریت شهر جستجو کرد. وقتی مدیریت شهری فقط به «تعداد زائران» یا «تعداد متراژهای آسفالت» فکر کند و از «احساس زائر» یا «تجربه شهروند» غافل شود، تضاد به وجود می‌آید. وقتی خدمات شهری عقب می‌ماند، مسیرها نامطمئن می‌شوند و زمان مردم در ترافیک یا صف‌های طولانی می‌سوزد، مردم احساس می‌کنند کنترل زندگی‌شان را از دست داده‌اند.
در چنین وضعیتی، حتی زیارت هم تحت فشار قرار می‌گیرد. چون ذهن انسان نمی‌تواند هم‌زمان در دو دنیای متضاد (دنیای آرامش حرم و دنیای استرس خیابان) باشد. در نهایت، استرس محیطی بر آرامش درونی غلبه می‌کند.
پس برای رفع این تضاد، باید شهر را به گونه‌ای طراحی کرد که «امتداد حرم» باشد؛ یعنی نظم، آرامش و کرامت حرم، در هر کوچه و خیابان قم احساس شود تا زیارت و زندگی روزمره به جای تضاد، در یک «هارمونی» یا هماهنگی کامل قرار بگیرند.
سؤال ۵: از نگاه شما «امنیت روانی شهری» یعنی چه؟ آیا این مفهوم در قم جایگاه ویژه‌ای دارد؟
پاسخ:
امنیت روانی شهری را می‌توان به زبان ساده این‌گونه تعریف کرد: «حسِ مورد حمایت بودن در محیط». یعنی شهروند یا زائر وقتی در فضای شهر حرکت می‌کند، در لایه‌های زیرین ذهنش این اطمینان را داشته باشد که: «من اینجا رها نمی‌شوم».
بگذارید بازتر بگویم؛ امنیت روانی یعنی اگر اتفاقی افتاد، سیستمی هست که به من کمک کند. اگر در مسیر گم شدم، تابلویی هست که راه را نشان دهد یا انسانی هست که با لبخند مرا راهنمایی کند. اگر سوالی داشتم، پاسخ روشن و محترمانه بگیرم. اگر فشار عصبی ترافیک یا شلوغی زیاد شد، حس کنم که شهر با زیرساخت‌هایش کنار من ایستاده تا این فشار را به حداقل برساند.
در شهری مثل قم، این مفهوم اهمیت دوچندانی دارد. چرا؟ چون زائر با یک «بار عاطفی» به این شهر می‌آید.
او آمده تا آرامش بگیرد، تا گره‌های روانی‌اش را باز کند و به دنبال سکون است.
وقتی چنین فردی با محیطی مواجه می‌شود که در آن «عدم قطعیت» حاکم است (مثلاً نمی‌داند کجا برود، نمی‌داند چه زمانی به مقصد می‌رسد، یا حس می‌کند در برابر شلوغی رها شده است)، اضطراب او دو برابر می‌شود.
بنابراین، امنیت روانی شهری در قم یعنی تبدیل کردن «ابهام» به «شفافیت». وقتی سیستم اطلاع‌رسانی درست باشد و خدمات با نظم ارائه شود، زائر احساس می‌کند که «دیده شده است» و «مورد احترام است». این احساسِ دیده شدن، همان هسته‌ی مرکزی امنیت روانی است. اگر شهر بتواند این حس را منتقل کند، زائر با ذهنی آزادتر به زیارت می‌پردازد و شهروند با اعصابی آرام‌تر زندگی می‌کند.
سؤال ۶: در بحث ترافیک و ازدحام، که یکی از دغدغه‌های اصلی مردم قم است، چه نکته‌ی انسانی‌ای وجود دارد که معمولاً در جلسات فنی و مهندسی نادیده گرفته می‌شود؟
پاسخ:
بزرگ‌ترین اشتباه این است که ما ترافیک را فقط یک «مسئله‌ی جابه‌جایی» می‌بینیم؛ یعنی فکر می‌کنیم ترافیک یعنی رسیدنِ ماشین A از نقطه ۱ به نقطه ۲ در زمان کمتر. اما ترافیک در حقیقت یک «مسئله‌ی روانی و اجتماعی» است.
ببینید، ترافیک فقط زمانِ ما را نمی‌گیرد، بلکه «صبر» ما را می‌کشد. وقتی یک پدر یا مادر ساعت‌ها در ترافیک قم گیر می‌کند تا به خانه برسد، او با اعصابی خرد شده وارد خانه می‌شود.
در نتیجه، اولین برخوردی که با فرزند یا همسرش دارد، تند و عصبی است.
پس ترافیک خیابان، مستقیماً وارد «ترافیکِ روابط خانوادگی» می‌شود. ترافیک باعث می‌شود سطح تحمل مردم پایین بیاید، سوءتفاهم‌ها زیاد شود و در نهایت، خشم اجتماعی افزایش یابد.
از نگاه انسانی، ترافیک یعنی «فرسایش اعصاب». بنابراین، وقتی می‌خواهیم ترافیک را مدیریت کنیم، نباید فقط به فکر ساخت پل یا تعریض خیابان باشیم (که البته لازم است)، بلکه باید به فکر «مدیریت تجربه روانی» باشیم.
مثلاً ایجاد مسیرهای پیاده‌روی زیبا، سیستم‌های اطلاع‌رسانی دقیق که به راننده بگوید دقیقاً چه زمانی به مقصد می‌رسد تا اضطرابش کم شود، یا حتی ایجاد فضاهای آرامش‌بخش در نقاط ازدحام. ما باید ترافیک را از دریچه‌ی «بهداشت روان» ببینیم تا راهکارهایمان انسانی‌تر شود.
سؤال ۷: به جای شعارهای کلی، اگر بخواهیم برای بهتر شدن شهر معیارهای دقیق داشته باشیم، از چه متریک‌ها یا معیارهایی باید استفاده کرد تا تغییرات «قابل لمس» باشند؟
پاسخ:
من همیشه مخالف معیارهای عددیِ خشک هستم که فقط روی کاغذ زیبا به نظر می‌رسند. برای من، معیار باید «تجربه‌ی زیسته» باشد.
یعنی به جای اینکه بگوییم «چند کیلومتر آسفالت کردیم»، باید بپرسیم: «آیا مردم در زمان شلوغی کمتر گیج می‌شوند؟»
اگر بخواهم چند معیار انسانی و قابل لمس را نام ببرم، این‌ها هستند:
اول: «کاهش اتلاف وقت در صف‌ها». زمان، گران‌بها‌ترین دارایی انسان است. هر دقیقه‌ای که یک شهروند یا زائر در یک صف بی‌نظم می‌ماند، یعنی بخشی از کرامت او نادیده گرفته شده است.
دوم: «پیش‌بینی‌پذیری مسیرها». آیا من وقتی از خانه خارج می‌شوم، می‌دانم چه مسیری را باید بروم و چقدر زمان می‌برد؟ یا اینکه هر روز با یک غافلگیری استرس‌زا روبرو می‌شوم؟
سوم: «کیفیت اطلاع‌رسانی». آیا تابلوها و راهنماها با زبانی ساده، محترمانه و روشن هستند یا اینکه برای فهمیدن یک مسیر باید از پنج نفر سوال کنم؟
این‌ها معیارهایی هستند که مردم در پایان روز حس می‌کنند، نه آمارهایی که در گزارش‌های سالانه می‌خوانند.
سؤال ۸: حضرت معصومه(س) را به عنوان یک الگو برای مدیریت شهری مطرح کردید. در نگاه شما، ایشان چه ویژگی‌های مدیریتی یا انسانی دارند که بتوان آن‌ها را در ساختار شهری قم پیاده کرد؟
پاسخ:
من در سیره و جایگاه حضرت معصومه (س) دو ویژگی کلیدی می‌بینم که اگر به زبان مدیریت شهری ترجمه شوند، تحولی عظیم ایجاد می‌کنند: «کرامت» و «جهت».
اول «کرامت»: ایشان نمادِ پناه دادن و ارج نهادن به انسان است. در مدیریت شهری، کرامت یعنی هیچ‌کس «بی‌پناه» نباشد. یعنی پیرمردی که با ویلچر می‌آید، مادری که با کودک خردسال در گرمای تابستان است، یا زائر نابینایی که به دنبال راه است، نباید حس کند که در این شهر غریبه است یا نادیده گرفته شده است. شهر باید به گونه‌ای طراحی شود که هر کسی، با هر محدودیتی، احساس کند «مهمانِ عزیز» است. این یعنی ایجاد زیرساخت‌هایی که کرامت انسان را حفظ کند، نه اینکه او را در برابر شلوغی و بی‌نظمی به استیصال بکشاند.
دوم «جهت»: زندگی در سایه ایشان، زندگیِ بی‌هدف نیست. ایشان به زندگی «جهت» می‌دهند. در مدیریت شهری، بسیاری از مشکلات از این می‌آید که شهر «بی‌جهت» اداره می‌شود؛ یعنی هر کسی از یک طرف می‌کشد، پروژه‌ها پراکنده هستند و چشم‌اندازی واحد وجود ندارد.
اگر مدیریت شهری قم، «جهت‌مندی» را از ایشان بیاموزد، می‌فهمد که هدف نهایی، فقط ساخت‌وساز نیست، بلکه «ساختنِ انسان» است. یعنی هر اقدامی در شهر (از جمع‌آوری زباله تا مدیریت ترافیک) باید در جهتِ یک هدف والاتر باشد: «تسهیلِ رسیدنِ انسان به آرامش و معنا». وقتی شهر جهت داشته باشد، دیگر پراکنده و سردرگم نیست.
سؤال ۹: در مورد آموزش صحبت می‌کنید. معمولاً آموزش را به مدرسه و دانشگاه محدود می‌کنند؛ اما شما از «آموزش شهری» حرف می‌زنید. این آموزش باید چه شکلی باشد تا واقعاً به درد زندگی مردم بخورد؟
پاسخ:
ببینید، ما در مدارس یاد می‌گیریم ریاضی و تاریخ، اما هیچ‌کجا یاد نمی‌گیریم چگونه در یک محیط شلوغ، خشم خود را مدیریت کنیم، چگونه با کسی که با ما متفاوت است تعامل کنیم، یا چگونه در بحران‌ها آرام باشیم. من معتقدم شهر خودش باید به یک «کلاس درس» تبدیل شود.
من پیشنهاد می‌کنم آموزش در قم به شکل «محله‌محور» و «مسئله‌محور» باشد. یعنی به جای برگزاری سخنرانی‌های کلی در سالن‌های بزرگ، آموزش‌ها را به دل محله‌ها ببریم. چه آموزش‌هایی؟ «مهارت‌های زندگی».
مثلاً: مدیریت هیجان برای پدرانی که تحت فشار کاری هستند، مهارت گفت‌وگوی سازنده برای زوج‌هایی که تضادهای خانوادگی دارند، یا سواد زندگی برای نوجوانانی که در دنیای مجازی گم شده‌اند.
وقتی ما در محله‌ها آموزش می‌دهیم که چگونه تعارضات را حل کنیم یا چگونه با همسایه تعامل سالم داشته باشیم، در واقع داریم «زیرساخت‌های روانی شهر» را تقویت می‌کنیم. یک شهروند که مهارت مدیریت خشم دارد، در ترافیک کمتر بوق می‌زند و با راننده دیگر نمی‌جنگد. پس آموزشِ مهارتی، مستقیماً به آرامش شهری منجر می‌شود. آموزش واقعی آن است که دست انسان را بگیرد و به او یاد بدهد چگونه در میان شلوغی‌های زندگی، «آرامش» را خلق کند.
سؤال ۱۰: سلامت روان را معمولاً یک مسئله فردی می‌دانند؛ یعنی اگر کسی افسرده است یا اضطراب دارد، باید به روان‌پزشک مراجعه کند. شما اما سلامت روان را «شهری» می‌بینید. چرا؟
پاسخ:
چون ما انسان‌ها موجوداتی «رابطه‌ای» هستیم و در خلأ زندگی نمی‌کنیم. ما در یک محیط هستیم و محیط، مدام در حال گفتگو با ماست. وقتی من می‌گویم سلامت روان «شهری» است، منظورم این است که بسیاری از اضطراب‌ها، افسردگی‌ها و پرخاشگری‌های مردم، ریشه در «بیماری‌های محیطی» دارد.
تصور کنید کسی که از نظر شخصیتی بسیار صبور است، هر روز ساعت‌ها در بی‌نظمی، تماشای صف‌های ناعادلانه، مواجهه با برخوردهای تند در ادارات و استرس‌های محیطی زندگی کند؛ آیا ممکن است سلامت روانش آسیب نبیند؟ قطعاً خیر. وقتی شهر باعث «فرسایش» می‌شود، یعنی هر روز بخشی از ذخیره صبر و تحمل انسان را می‌مکد، در نهایت فرد به نقطه شکست می‌رسد.
بنابراین، بسیاری از مشکلاتی که ما در مطب‌های روان‌پزشکی می‌بینیم، در واقع «نمودِ بیرونیِ» یک شهرِ ناسالم است. اگر ما شهری داشته باشیم که در آن خدمات منظم باشد، فضای سبز وجود داشته باشد و مردم حس کنند مورد احترام هستند، نیمی از اضطراب‌های اجتماعی خودبه‌خود کاهش می‌یابد. پس به جای اینکه فقط به فرد بگوییم «بیا و درمان شو»، باید به شهر بگوییم «بیا و تغییر کن» تا محیطی بسازی که سلامت روان را تقویت کند، نه اینکه آن را تخریب کند.
سؤال ۱۱: روابط اجتماعی در هر شهری در حال تغییر است. در شهری مثل قم که ترکیبی از بومیان، طلاب و زائران است، روابط اجتماعی چگونه می‌تواند ارتقا یابد؟
پاسخ:
برای ارتقای روابط اجتماعی، ما به دو چیز نیاز داریم: «فضاهای تعامل انسانی» و «فرهنگ پاسخ‌گویی».
اول، ما باید فضاهایی طراحی کنیم که مردم در آن احساس امنیت و احترام کنند. منظورم فقط پارک یا میدان نیست؛ بلکه نقاطی است که در آن تعاملات سالم اتفاق بیفتد. جاهایی که زائر و شهروند بتوانند در یک فضای آرام با هم گفتگو کنند، نه اینکه فقط در ازدحام و فشار کنار هم باشند. وقتی محیط آرام باشد، برخوردها هم آرام می‌شود.
دوم و مهم‌تر، ایجاد «فرهنگ پاسخ‌گویی» است. یکی از بزرگ‌ترین عوامل تخریب روابط اجتماعی در شهرها، حس «نادیده گرفته شدن» است.
وقتی یک شهروند یا زائر به اداره‌ای مراجعه می‌کند و با بی‌میلی یا بی‌توجهی پاسخ می‌گیرد، در واقع حس می‌کند «ارزشی ندارد». این حس نادیده گرفته شدن، تبدیل به خشم می‌شود و این خشم را در تعامل با دیگران تخلیه می‌کند.
اگر ما سیستمی داشته باشیم که در آن هر مراجعه‌کننده احساس کند سوالش شنیده شده و با احترام به او پاسخ داده شده است، یک موج از رضایت در سطح شهر ایجاد می‌شود که مستقیماً روابط اجتماعی را گرم‌تر و انسانی‌تر می‌کند.
سؤال ۱۲: خانواده، ستون هر جامعه‌ای است. در میان فشارهای اقتصادی و اجتماعی امروز، شهر قم چه نقشی می‌تواند داشته باشد تا خانواده‌ها را حمایت کند؟
پاسخ:
خانواده حساس‌ترین واحد اجتماعی است و هر سیاست شهری، چه مستقیم و چه غیرمستقیم، روی آن اثر می‌گذارد. اگر هر سیاست شهری، زندگی خانواده را سخت‌تر کند، ما در واقع داریم به قیمتِ تخریب خانواده، پیشرفت شهری می‌کنیم که این یک تجارت شکست‌خورده است.
شهر باید به گونه‌ای مدیریت شود که خانواده بتواند «زمان و انرژی» خود را پس بگیرد. وقتی یک پدر یا مادر نیمی از روز خود را در ترافیک یا در پیگیری‌های اداریِ فرسایشی می‌گذراند، وقتی به خانه برمی‌گردد دیگر انرژی‌ای برای فرزندانش ندارد. پس ساده‌ترین حمایت اجتماعی از خانواده، «بهینه‌سازی زمان» است.
همچنین، ایجاد زیرساخت‌هایی که خانواده‌ها را تشویق به حضور در محیط شهر کند—مثل مسیرهای پیاده‌روی امن برای کودکان، فضاهای تفریحی ارزان و باکیفیت، و مراکز حمایتی در محله‌ها—باعث می‌شود خانه، تنها پناهگاه نباشد، بلکه شهر هم بخشی از فضای امن خانواده شود. شهر باید کمک کند تا والدین بتوانند با آرامش بیشتری فرزندانشان را تربیت کنند، نه اینکه شهر تبدیل به منبع استرس برای آن‌ها شود.
سؤال ۱۳: مسئله حمایت اجتماعی را معمولاً به معنای کمک‌های مالی می‌بینند. شما حمایت اجتماعی را «بر اساس نیاز و کرامت» تعریف می‌کنید. منظور دقیق شما چیست؟
پاسخ:
بله، متأسفانه ما حمایت اجتماعی را با «خیریه» اشتباه گرفته‌ایم. خیریه گاهی ممکن است (ناخواسته) باعث تحقیر انسان شود، اما حمایت اجتماعیِ شهری باید بر اساس «کرامت» باشد.
حمایت بر اساس کرامت یعنی سیستمی طراحی کنیم که هیچ‌کس در لحظه‌ی نیاز، احساس سرافکندگی نکند. حمایت اجتماعی عمومی یعنی شهر برای «همه» مسیر داشته باشد:
برای سالمندی که دیگر توان راه رفتن ندارد، سیستم حمل‌ونقلِ تسهیل‌شده باشد؛ برای جوانی که در بحران شغلی است، مراکز مهارت‌آموزی محله‌محور باشد؛ برای خانواده‌های بی‌پناه در فشارهای اقتصادی، دسترسی سریع و بدون برچسب به خدمات ضروری باشد؛ و برای کسی که دچار بیماری یا بحران روانی شده، شبکه‌ای از حمایت‌های سریع وجود داشته باشد.
وقتی حمایت اجتماعی را از حالت «برچسب‌زنی» خارج کنیم و آن را به بخشی از «حقوق شهروندی» تبدیل کنیم، کرامت انسان حفظ می‌شود. در واقع، شهر باید مانند یک «خانواده‌ی بزرگ» عمل کند که در آن هر عضو، بسته به نیازش، حمایت می‌شود بدون اینکه احساس کند باری بر دوش دیگران است.
سؤال ۱۴: در شهری مثل قم که «زائرپذیر» است، ارتباط با مسافر و زائر باید چگونه باشد تا تجربه‌ی آن‌ها تبدیل به یک اثر ماندگار شود؟
پاسخ:
زائر، حساس‌ترین نوعِ کاربرِ شهر است. او با چشمانی تشنه‌ی آرامش می‌آید. بنابراین، ارتباط با او باید بر دو اصل استوار باشد: «احترام» و «راهنمایی روشن».
بسیاری از استرس‌های زائران از «ناشناخته بودن» می‌آید. وقتی زائر نمی‌داند کجا باید برود، چه اتوبوسی را سوار شود یا چطور به مقصد برسد، اضطرابش بالا می‌رود. این اضطراب، تجربه‌ی معنوی او را سنگین و دشوار می‌کند. پس شهر باید «راهنمایی انسانی» را جدی بگیرد.
منظورم فقط تابلوهای فلزی نیست؛ بلکه منظورم زبان ساده در اطلاع‌رسانی، مسیرهای مشخص و پاسخ‌های قابل اتکا است. وقتی زائر با راهنماییِ محترمانه و روشن مواجه می‌شود، حس می‌کند که شهر او را پذیرفته است. این «حس پذیرفته شدن»، بخشی از زیارت است. اگر ما بتوانیم تجربه‌ی زائر را از لحظه‌ی ورود به شهر تا لحظه‌ی خروج، به صورت منسجم و با احترام مدیریت کنیم، او با تصویری از «نظم و مهربانی» به شهر خودش برمی‌گردد و این، بزرگ‌ترین تبلیغ برای ارزش‌های معنوی ماست.
سؤال ۱۵: نظافت شهری و مدیریت فضاهای عمومی را معمولاً یک مسئله‌ی خدماتی (بهداشت محیط) می‌بینند. شما چه نگاهی به این موضوع دارید؟
پاسخ:
نظافت شهری اصلاً یک مسئله‌ی خدماتی ساده نیست؛ بلکه یک «پیام روانی» است. وقتی شهر تمیز است، شهر در واقع به شهروند و زائر می‌گوید: «تو ارزشمندی و من به تو احترام می‌گذارم».
به زبان روان‌شناسی، محیط پیرامون ما بازتابی از وضعیت درونی ماست. وقتی فضای عمومی آلوده و نامرتب باشد، ناخودآگاه حس بی‌نظمی و بی‌ارزش بودن در ذهن مردم شکل می‌گیرد و این منجر به کاهش احترام به قوانین و حتی کاهش احترام به خود می‌شود. اما وقتی فضای عمومی سالم، پاک و زیبا باشد، «حس کرامت» در جامعه بالا می‌رود.
مردم در محیط‌های تمیز، با خودشان مهربان‌تر می‌شوند و در نتیجه با دیگران هم مهربان‌تر برخورد می‌کنند. بنابراین، نظافت شهری را من به عنوان ابزاری برای «ارتقای بهداشت روان» و «تقویت کرامت انسانی» می‌بینم. یک خیابان تمیز، فقط بوی پاکیزگی نمی‌دهد، بلکه بوی «نظم و احترام» می‌دهد.
سؤال ۱۶: اعتماد مردم به مدیریت شهری در سال‌های اخیر در بسیاری از شهرها دچار چالش شده است. از نظر شما، چه چیزی می‌تواند اعتماد شهروندان قم را به مدیریت شهری بازگرداند؟
پاسخ:
اعتماد، محصولِ «مشاهده» است، نه «شنیدن». مردم دیگر به وعده‌های بلندمدت یا گزارش‌های آماری اعتماد نمی‌کنند؛ آن‌ها به آنچه با چشم می‌بینند و با پوست حس می‌کنند اعتماد می‌کنند. اعتماد زمانی شکل می‌گیرد که «وعده» با «مشاهده» همراه شود.
برای بازگشت اعتماد، مدیریت شهری باید از استراتژی «پروژه‌های بزرگ و نامرئی» به سمت «تغییرات کوچک و ملموس» حرکت کند. یعنی به جای اینکه بگوییم «در آینده ترافیک حل می‌شود»، ابتدا یک تقاطع شلوغ را با نظم و راهنمایی درست مدیریت کنیم تا مردم اثر آن را در همان روز حس کنند. وقتی مردم ببینند که یک مشکل کوچک اما آزاردهنده حل شده است، باور می‌کنند که مشکلات بزرگ‌تر هم قابل حل هستند.
علاوه بر این، ما به «شفافیت در ارتباطات» نیاز داریم.
وقتی کسی شکایتی می‌کند یا پیشنهادی می‌دهد، نباید در فضای سکوت بماند. حتی اگر پاسخی «منفی» باشد اما «روشن و صادقانه» باشد، بسیار بهتر از سکوت است. شفافیت یعنی مردم حس کنند در مدیریت شهر شریک هستند، نه فقط مصرف‌کنندگان خدمات. اعتماد، پلی است که با صداقت و عمل ساخته می‌شود، نه با تبلیغات.
سؤال ۱۷: نگاه شما به توسعه شهری چقدر «انسان‌محور» است؟ آیا توسعه لزوماً به معنای ساخت‌وساز و پیشرفت‌های مادی است؟
پاسخ:
توسعه اگر انسان را در مرکز توجه قرار ندهد، تبدیل به یک «ماشین سرد» می‌شود، نه یک «زندگی گرم». بسیاری از شهرهای دنیا دچار این بیماری شده‌اند؛ آن‌ها آسمان‌خراش‌های بلند دارند اما مردمشان تنها و افسرده‌اند. آن‌ها اتوبان‌های سریع دارند اما خانواده‌هایشان زمان برای هم ندارند.
برای من، توسعه‌ی واقعی یعنی «افزایش کیفیت تجربه انسانی». اگر یک پروژه ساخت‌وساز باعث شود ترافیک بیشتر شود یا فضای تعامل مردم کم شود، از نظر من این «توسعه» نیست، بلکه «تخریب سازمان‌یافته» است. توسعه‌ی انسان‌محور یعنی:
اول: کم شدن اتلاف وقت (تا انسان بتواند وقتش را صرف رشد فردی و خانواده‌اش کند).
دوم: افزایش امکان تعاملات سالم (ایجاد فضاهایی که مردم بتوانند با هم گفتگو کنند).
سوم: افزایش کیفیت خدمات (تا انسان احساس کند مورد احترام است).
چهارم: تقویت امید (تا شهروند حس کند فردا بهتر از امروز خواهد بود).
اگر توسعه منجر به این شود که یک شهروند قم، در پایان روز با آرامش بیشتری به خانه برگردد و لبخند بیشتری به فرزندش بزند، آن وقت می‌توانیم بگوییم شهر توسعه یافته است. در غیر این صورت، ما فقط در حال جابه‌جایی بتن و آسفالت هستیم.
سؤال ۱۸: موضوع «رسیدگی در بحران» (مثل حوادث طبیعی یا ازدحام‌های شدید در ایام خاص) موضوعی حساس است. از نظر شما یک سیستم پاسخ‌گو در بحران باید چگونه طراحی شود تا مردم احساس رهاشدگی نکنند؟
پاسخ:
بحران فقط یک «حادثه» نیست؛ بحران یعنی لحظه‌ای که «سیستم پاسخ نمی‌دهد». در واقع، احساس رهاشدگی در زمان بحران، بسیار دردناک‌تر از خودِ بحران است. وقتی مردم می‌بینند که در اوج فشار یا حادثه، هیچ راهنمایی وجود ندارد یا سیستم‌ها فلج شده‌اند، اعتمادشان به شهر فرو می‌ریزد.
طراحی یک سیستم پاسخ‌گو در بحران باید سه مرحله‌ای باشد:
۱. اطلاع‌رسانی پیش‌دستانه و سریع: مردم باید بدانند چه اتفاقی افتاده و چه مسیری را باید بروند. ابهام، موتور محرکِ پانیک و ترس است.
۲. هماهنگی و سرعت پاسخ: در لحظه‌ی بحران، هر ثانیه حیاتی است. سیستم باید به گونه‌ای باشد که زنجیره‌ی کمک‌ها بدون بروکراسی‌های اداری و سریع عمل کند.
۳. پیگیری پس از بحران: این مرحله‌ای است که معمولاً فراموش می‌شود. بعد از اینکه بحران گذشت، شهر باید کنار مردم بماند تا آثار روانی و مادی آن را جبران کند.
وقتی این چرخه تکمیل شود، مردم در لایه‌های زیرین ذهنی‌شان ثبت می‌کنند که «این شهر مرا رها نمی‌کند». این تجربه، همان چیزی است که «وفاداری شهروند به شهر» و «احساس امنیت» را می‌سازد.
سؤال ۱۹: اگر قرار باشد یک جمله امیدبخش برای مردم قم بگویید، چه می‌گویید؟
پاسخ:
می‌گویم که قم، ظرفیتی دارد که هیچ شهر دیگری در جهان ندارد؛ چون در اینجا «زیارت زنده است». این یعنی ما هر روز با هزاران قلبی روبرو هستیم که با امید و ایمان به این شهر می‌آیند. این حجم از انرژی معنوی، یک سرمایه عظیم است.
امید من این است که ما بتوانیم این «زندگیِ معنوی» را با «نظم انسانی»، «آموزش مهارتی»، «کرامت شهری» و «کیفیت خدمات» پیوند بزنیم.
من باور دارم که وقتی ما به انسان احترام بگذاریم و شهر را در خدمت کرامت او طراحی کنیم، مردم هم آرام‌تر زندگی می‌کنند و هم امیدشان به آینده واقعی و ملموس می‌ماند. قم می‌تواند شهری باشد که در آن، ایمان و نظم، دوشادوش هم حرکت کنند.
سؤال ۲۰: در پایان این گفتگو، اگر بخواهید پیامی را از ساحت حضرت معصومه(س) برای آینده‌ی شهر قم استخراج کنید، آن پیام چه خواهد بود؟
پاسخ:
به باور من، پیام ایشان برای آینده‌ی قم در دو کلمه‌ی کلیدی خلاصه می‌شود: «حفظ کرامت» و «جهت دادن به زندگی».
پیام ایشان (حضرت معصومه س ) این است که هیچ انسانی، هر چقدر هم بی‌پناه یا غریب باشد، نباید در این شهر احساس حقارت و غربت کند. کرامت انسانی باید خط قرمز هر مدیری و هر شهروندی در قم باشد. همچنین، ایشان به ما می‌آموزند که زندگی نباید پراکنده و بی‌هدف باشد.
قم اگر بتواند «معنای معنوی» را حفظ کند و در عین حال، این معنا را به «کیفیت زندگی» ترجمه کند، آن وقت هر کس که به این شهر می‌آید یا در آن زندگی می‌کند، حس می‌کند که در یک «شهر الهام» است؛ شهری که فقط جای زیارت نیست، بلکه جایی است که انسان یاد می‌گیرد چگونه با کرامت زندگی کند، چگونه به دیگران احترام بگذارد و چگونه در میان شلوغی‌های دنیا، آرامش درونی‌اش را پیدا کند. آینده‌ی قم در گروی این است که «حرم» را به «خیابان» بیاوریم؛ یعنی اخلاقِ حرم را به مدیریتِ خیابان تبدیل کنیم.
دوست عزیز، اگر شما ساکن قم هستید یا تجربه زیارت در این شهر را دارید، خوشحال می‌شوم در کامنت‌ها با من sharing کنید:
به نظر شما، کدام بخش از زندگی روزمره در قم (به‌خصوص در ایام شلوغی)، اگر نظم و آرامش بیشتری داشته باشد، بیشترین تأثیر را روی سلامت روان شما می‌گذارد؟
(مدیریت ترافیک و رفت‌وآمد، نحوه پاسخ‌گویی در خدمات شهری، نظافت و فضاهای عمومی، یا راهنمایی و احترام به زائران؟)
منتظر شنیدن تجربیات و نظرات شما هستم.
محمود صالحی راد مبدع هستی‌شناسی زنده
