
امروز وقتی به خیابان نگاه میکنیم، به فضای مجازی مینگریم و با دغدغههای نوجوانان و جوانان همکلام میشویم، یک پرسش بنیادین ذهن را درگیر میکند: آیا این طغیانها، این سرکشیها و این عبور از خطقرمزها که میبینیم، «هنجارشکنی» است یا «ساختارشکنی»؟ و مهمتر آنکه، چرا نسلِ ما در این مسیر تا این حد تنها و آسیبپذیر مانده است؟
به عنوان کسی که سالها در ساحت «هستیشناسی زنده» (Living Ontology) با جانهای مشتاق همسخن بودهام، باور دارم که ریشهی این معضل نه در «شخصیتِ جوانان»، بلکه در «انسدادِ ظرفهای معنایی» ماست.
۱. فرقِ «شکستن» با «ساختن»
بسیاری از جوانان ما تصور میکنند در حال «ساختارشکنی» (Deconstruction) هستند؛ یعنی به دنبالِ آنند که بنیادهای کهنه را نقد کنند. اما در واقع، آنچه رخ میدهد بیشتر «هنجارشکنی» (Norm-breaking) است.
* هنجارشکنی، واکنشی سلبی و هیجانی است. فرد هنجار را میشکند تا «فشار» را کم کند، تا دیده شود، تا بگوید «من هستم». اما او جایگزینی برای آن هنجار ندارد. هنجارشکنی، فقط «خلاء» میسازد و این خلاء همانجایی است که پوچیِ مدرن وارد میشود.
* ساختارشکنی، یک فعالیتِ حکیمانه و ایجابی است. ساختارشکن، بنیادها را نقد میکند تا «حقیقتِ فراموششده» را در قالبی نوتر و کارآمدتر بازسازی کند.
۲. بحرانِ «نوظرفگری» (Nozargari)
از منظر «هستیشناسی زنده»، ما در یک گذارِ عظیمِ تاریخی هستیم. روحِ انسانِ امروز، بزرگتر از ظرفهای سنتیِ گذشته شده است. وقتی «محتوا» (نیازِ به معنا، آزادی، و مطلقخواهی) رشد میکند اما «ظرف» (ساختارهای آموزشی، خانوادگی و اجتماعی) همچنان صلب و کوچک باقی میماند، نتیجه حتمی است: ترکیدگیِ ظرف.
جوانِ ما نه شرور است و نه طغیانگر؛ او فقط برای اینکه «خفه» نشود، ظرف را میشکند. مشکل از آنجاست که ما به جای «نوظرفگری» (طراحیِ ظرفهایِ جدید برای محتوایِ جدید)، تنها به چسباندنِ بندهای ظرفِ شکسته با «نصیحت» و «اجبار» اصرار داریم.
۳. پروتکلِ گذار: «از طغیان تا تعالی»
برای آنکه جوانِ ما از هنجارشکنیِ کور به سمت ساختارشکنیِ آگاهانه حرکت کند، ما به یک نقشه راه نیاز داریم. این پروتکل، پیشنهادی برای مشاوران، والدین و خودِ جوانان است:
* گام اول: تغییرِ نگاه از «رفتار» به «هستی». به جای آنکه بپرسیم «چرا این کار را کردی؟»، باید بپرسیم: «چه حقیقتی در درون توست که این ساختارِ کهنه دیگر گنجایشِ بیانِ آن را ندارد؟»
* گام دوم: پذیرشِ بحران به عنوان «موقعیتی مبارک». شکستنِ ظرفِ کهنه، پایانِ دنیا نیست؛ آغازِ مسئولیتِ توست برای «ساختنِ ظرفِ خودت».
* گام سوم: ساختارشکنیِ مسئولانه. ما ساختار را تخریب نمیکنیم تا به پوچی برسیم؛ ما پوستههای زاید را جدا میکنیم تا به «هستهی اصیل» (کرامت، آزادی، اتصال به مطلق) برسیم.
* گام چهارم: پیوند با «مطلقِ جاری». اینجا نقطهی کانونی بحث من است: «من امام زمانیام». این جمله به معنای اتصال به یک «حقیقتِ زنده و مطلق» در دنیایِ پر از نسبیت است. وقتی جوان بداند که «مطلق» در درونِ او و در همین دنیایِ مدرن جاری است، دیگر نیازی ندارد برای اثباتِ خود، هنجارها را کورکورانه بشکند. او «ساختارشکنی» میکند تا راهی برای «بهتر زیستن» باز کند.
سخن پایانی
مشکلِ نسلِ ما «کمبودِ قانون» نیست، «کمبودِ معنا»ست. ما نباید جوانان را به خاطرِ شکستنِ ظرفها ملامت کنیم؛ ما باید «هنرِ ظرفسازی» را به آنها بیاموزیم. باید به آنها نشان دهیم که چگونه میتوان مدرن بود، چگونه میتوان ساختارشکن بود، اما در عین حال «متصل به حقیقت» باقی ماند.
ساختارشکنیِ مؤمنانه، تنها راهِ عبور از این گذارِ سختِ تاریخی است. بیایید دست از «ظرفداریِ کهنه» برداریم و به «نوظرفگری» روی بیاوریم.
محمود صالحی راد مبدع هستیشناسی زنده و بنیانگذار مکتب زنده جهانی محمود صالحی راد و بنیانگذار دانشگاه زنده جهانی هستیشناسی زنده و صاحب صالحیرادنامه