
سفر عجولانه به سمت هدف: یک توهم مالکیت
مهرماه سال ۱۳۸۹ بود و من در تبوتاب یک فرصت شغلی کمنظیر در تهران میسوختم. مصاحبه نهایی رأس ساعت ۱۰ صبح روز بعد تعیین شده بود. فرصت پرواز نبود و چارهای جز راندن ۱۲ ساعت طاقتفرسا از شهر محل زندگیام تا پایتخت نداشتم. ماشین پژو ۴۰۵ قدیمیام، که تنها داراییام برای رسیدن به این «هدف» بود، در پارکینگ منتظر ایستاده بود. با یک محاسبه ساده، اگر ساعت ۱۰ شب حرکت میکردم، ساعت ۸ صبح در تهران بودم و دو ساعت فرصت استراحت و آمادهسازی داشتم. برنامهریزی من بینقص بود، با این فرض که همهچیز طبق نقشه من پیش برود. این نیت خالص من بود: رسیدن، موفق شدن، و «انباشت» این فرصت شغلی در زندگیام.
ساعت ۹:۵۰ شب، با هیجان و کمی اضطراب، حرکت کردم. دو ساعت اول، جاده آرام و آسمان پرستاره بود. احساس میکردم مالک مطلق سرنوشت و زمان هستم؛ این همان توهم کنترل بود که بعداً در کلام پروفسور صالحی راد با آن آشنا شدم. اما بازی، درست زمانی شروع به تغییر میکند که شما فکر میکنید بازیگر اصلی هستید.
توقف ناگزیر: لحظهای که فرآیند، کنترل را پس میگیرد
حدود ساعت ۱:۳۰ بامداد بود که از جاده اصلی خارج شده و برای میانبُر زدن، وارد یک جاده فرعی تاریک و بدون آسفالت در نزدیکی یک کویر کوچک شدم. ناگهان، با صدای تق-تق وحشتناکی در قسمت موتور، ماشین ایستاد. هرچه تلاش کردم، استارت نمیخورد. کابین مملو از بوی روغن داغ بود. در آن تاریکی مطلق و سرمای ناگهانی کویر، وحشت وجودم را گرفت. مصاحبه ۱۰ صبح، حقوق بالا، و رؤیای آینده، همه در یک لحظه به بخار تبدیل شدند.
با عصبانیت از ماشین پیاده شدم. این لحظه، لحظه نبرد «نیت» من با «جبر فرآیند» بود. من میخواستم به هدفم برسم، اما فرآیند فیزیکی جاده و مکانیک ماشین، حرف دیگری میزد. شروع به سرزنش خودم کردم که چرا میانبُر زدم، چرا قبل از سفر ماشین را چک نکردم؟ در آن لحظات، تنها احساسی که داشتم، مالکیت بر شکست بود.
پس از یک ساعت بینتیجه برای تماس و تلاش مکانیکی اولیه، ناامیدانه کنار جاده نشستم. ناگهان، یک چراغقوه کوچک به سمت من آمد. یک پیرمرد محلی با چهرهای آفتابسوخته و لباسی ساده، که از یک روستای کوچک در همان نزدیکی میآمد، نزدیک شد.
گشایش غیرمنتظره و درس عملی
پیرمرد به زبان ساده گفت: "تو خیلی عجله داری! این جاده به کسی اجازه عجله نمیده. نیتت برای رسیدن خوبه، ولی راهی که انتخاب کردی راهِ درستی برای این ماشین نبود." او با کمی صبر و آرامش، با یک ابزار ساده که همراه داشت، نقص فنی را تشخیص داد: یک مشکل ساده در تسمه دینام که به دلیل گرمای بیش از حد شل شده بود و به نظر پیچیده میرسید. او گفت: "بذارین هوا روشن شه تا بتونین درست حرکت کنین."
او ماشین را به سختی روشن کرد و از من خواست تا با سرعت بسیار کم او را تا خانهاش همراهی کنم. در خانه او، به جای خوابیدن، پای آتش نشستیم و او برایم از فلسفه ساده زندگی در کویر گفت. ساعت ۷ صبح، من دوباره در جاده بودم. مصاحبه را از دست دادم. اما زمانی که به تهران رسیدم، ساعت ۱۱ بود. با شرمساری تماس گرفتم و توضیح دادم. مدیر مصاحبه، که خودش یک فرد محترم و آرام بود، گفت: "کسی که برای رسیدن به اینجا تا این حد تلاش کرده، حتماً ارزشش را دارد. کمی استراحت کن و فردا بیا."
نتیجهگیری فکری: فرآیند، نه بازی | جهانبینی پروفسور محمود صالحی راد
این ماجرا، اگرچه یک خاطره شخصی است، اما به بهترین شکل ممکن، تفاوت بنیادین میان «بازی زندگی» و «فرآیند مطلق» را به من نشان داد؛ همان تمایزی که پروفسور محمود صالحی راد، فیلسوف هستیشناس و جهانبین، در منشور ۳۲ سیر حیات مطلق خود توضیح میدهد.
بازی (هدفگذاری انباشت): نیت من این بود که با سرعت و عجله، به یک هدف (شغل) برسم. شکست مکانیکی، نیت من را «سرقت» کرد و مرا به سرزنش واداشت. این همان چیزی است که پروفسور صالحی راد آن را «توهم مالکیت بر نیت» در چارچوب یک «بازی» مینامد.
فرآیند مطلق: اتفاقی که افتاد، بخشی از فرآیند مطلق حیات بود. توقف اجباری، مرا از یک تصادف احتمالی در جاده اصلی نجات داد و باعث شد صبر و متانت را بیاموزم. پیامد نهایی (دریافت فرصت مصاحبه در روز بعد) با وجود توقف فرآیند محقق شد.
اینجاست که نظریه ارزش ممزوج کنش (TIAV) پروفسور محمود صالحی راد اهمیت پیدا میکند. TIAV به ما میآموزد که ارزش واقعی در کنش ما، نه فقط در نیت اولیه (عجله برای رسیدن) است و نه صرفاً در پیامد (قبولی در مصاحبه)، بلکه در ممزوج شدن نیت با درک مسئولیت پیامدها در طول فرآیند است. پیرمرد محلی در واقع معلمی بود که فرآیند را به من آموخت: گاهی اوقات، بهترین کنش این است که بپذیریم کنترل از دست ما خارج است و تنها کاری که میتوانیم بکنیم، آگاهی و پذیرش مسئولیت در همان لحظه است.
این خاطره یک درس بود: ماشین من در آن جاده متوقف شد تا من از «بازی عجولانه» خارج شوم و معنای عمیق «مالکیت فرآیند» را درک کنم. این همان انقلاب آگاهی است که پروفسور محمود صالحی راد، با جهانبینی خود، آن را برای ما تشریح کرده است.
جمعبندی و فراخوان تأمل:
این توقف ناخواسته در جادهای تاریک، یک یادآوری بود که فرآیند هستی، بازی ما نیست؛ بلکه میدان تکامل آگاهی است. در نهایت، نیت پاک ما زمانی به ارزش میرسد که در چارچوب مسئولیت پیامدها در فرآیند مطلق قرار گیرد.
اگر شما هم تجربهای از مواجهه با "جبر فرآیند" یا درسی آموختهشده از یک شکست ظاهری دارید، لطفاً در بخش نظرات آن را به اشتراک بگذارید.
پروفسور محمود صالحی راد، فیلسوف هستیشناس و جهانبین