پنجشنبه گذشته، من مربی کارگاه نخست از مجموعه کارگاههای «سازمانیابی و مدیریت داوطلبان در تشکلهای اجتماعی» بودم که به همت «مدرسه اجتماعی گراف» برگزار شد. حضور بیست نفر از بهترینهای فعال در حوزه تشکلهای اجتماعی، فضایی را به وجود آورد که بیش از آنکه شبیه به کلاسهای آموزشیِ مرسوم باشد، به یک میدان همافزایی تجربههای زیسته شباهت داشت. اما ماجرای این نوشته، در پایان کارگاه و در حین گفتوگویی که با خانم عبادی داشتم، جرقه خورد. ما در حال واکاوی این پرسش بودیم که چرا برخی از افراد فرار میکنند یا در میانه راه دچار فرسودگی میشوند یا چرا بسیاری از آنان هرگز آنطور که باید، با بدنه و روحِ یک سازمان درهمتنیده نمیشوند. در آن گفتگو بود که مفاهیمِ «تعلیق» و «تعلق» به شکلی در ذهن من تبلور یافت انگار که کلید فهم پدیدارشناسیِ داوطلبی در همین دو مفهوم نهفته است.
وقتی یک داوطلب برای اولینبار پا به حریم یک تشکل اجتماعی میگذارد، با کولهباری از تردیدها و پرسشهای «وجودی» وارد میشود. او در وضعیتی است که میتوان آن را «تعلیق» نامید. این تعلیق، صرفاً یک وضعیتِ اداری یا زمانبندیِ ساده نیست؛ بلکه یک حالت ابتدایی یا آستانهای است. داوطلب در این مرحله، مانند مسافری است که در ایستگاهی ناشناخته پیاده شده و نمیداند آیا این قطار او را به مقصد معناییاش میرساند یا خیر. او مدام با خود کلنجار میرود که آیا توانایی ماندن دارد؟ آیا علاقهاش به این کار، ریشهدار و پایدار خواهد بود؟ آیا داوطلببودن، در این زمین خاص، شدنی است یا سرابی بیش نیست؟ این «تعلیق»، وضعیتی است که در آن فرد، هم هست و هم نیست؛ در تشکل حضور فیزیکی دارد، اما روح و ارادهاش هنوز در وضعیتی معلق میانِ «ماندن» و «رفتن» قرار دارد. او ناظر است، اما ممکن است مشارکتکننده فعالی نباشد.
مدیریتِ مدرن سازمانهای غیرانتفاعی، اغلب دچار یک خطای شناختی است: مدیر مربوطه (مدیر داوطلبان) گمان میکند که با تعریف وظایف، تخصیص نقشها یا تدوین شرح خدمات، میتواند داوطلب را به سازمان پیوند دهد. اما واقعیت این است که داوطلب، «کارمند ارزان» نیست. او یک کنشگر وجودی است؛ منظورم این است که او هم به عنوان یک انسان از خودش پرسشهایی دارد که چرا اینجاست یا آیا اینجا همان جایی است که خواهد ماند. آیا به او اعتماد خواهند کرد؟ آیا موقت است یا ماندنی؟ آیا در اینجا چیزی یاد خواهد گرفت؟ آیا فقط یک تفریح گذراست یا میتواند بخشی از آینده او شکل گیرد؟

مدیران تشکل، پیش از آنکه مدیر پروژه باشند، معماران فضایی هستند که باید این حس تعلیق را مدیریت کنند. وظیفه خطیر سازماندهنده، ایجاد بستری است که داوطلب در آن احساس کند «امنیت روانی» برای آزمودن این حضور را دارد. تعلیق، نتیجه فقدان تصویر روشن از آینده مشترک است. تا زمانی که داوطلب نداند نقش او چگونه با مأموریتِ غایی تشکل پیوند میخورد، او همچنان در تعلیق باقی خواهد ماند.
گذار از این حس «تعلیق» به حس «تعلق»، یک سفر تدریجی و آرام است. تعلق، نقطهی مقابل تعلیق است؛ جایی که فرد نه تنها خود را متعلق به سازمان میبیند، بلکه سازمان را از آن خود میداند. در علوم اجتماعی و روانشناسیِ سازمانی، ما از این وضعیت با عنوان «مالکیتِ روانی» یاد میکنیم. این همان لحظهی جادویی است که داوطلب، دیگر نمیگوید «این کار شماست»، بلکه میگوید «این کار ماست». او مسئولیت شکستها را میپذیرد و در پیروزیها، خود را صاحبِ سهم میداند. تبدیل تعلیق به تعلق، نیازمند گذار از سلسلهمراتب صلب به سمت ساختارهای مشارکتی است. داوطلبی که در تمام فرآیند تصمیمسازی، شنیده میشود و در طراحی راهحلها نقش دارد، بهتدریج مرزهای میان «خود» و «سازمان» را کمرنگ میکند. این پیوند، از رهگذر گفتگو، اعتماد، شرکت در همکاریهای کوچک و به اشتراک گذاشتن درسها و تجربهها در تجربههای دشوارتر شکل میگیرد.
باید به خاطر داشت که تعلق، یک وضعیتِ ایستا نیست؛ بلکه یک فرآیند پویا و مستمر است. نمیتوان داوطلب را یکبار برای همیشه به سازمان «متصل» کرد. تعلق، نیازمند مراقبت پیوسته است. مدیر آگاه، کسی است که میداند داوطلب در طولِ مسیر همکاریاش، بارها ممکن است دوباره به وضعیت تعلیق بازگردد (این وضعیت برگشت را شخصاً بسیار دیدهام). بحرانهای فردی، ناامیدیهای اجتماعی و خستگیهای مفرط، همگی میتوانند داوطلب را از قله تعلق، دوباره به دره تعلیق پرتاب کنند. هنر مدیریت اجتماعی، در اینجا بازآفرینی دائم معناست. یعنی همان فرآیندی که در کارگاههای آموزشی، به آن «بازخوانیِ مأموریت» میگوییم. باید فضا را به شکلی چید یا بازآفرینی کرد که داوطلب نه تنها به اهداف تشکل، بلکه به «جامعه داوطلبان» به مثابه یک خانواده یا یک شبکه حمایتی دلبسته شود.
اینجاست که تفاوت میان یک تشکل موفق و شاید یک تشکل عقیم، در توانایی مدیر مربوطه برای تبدیل این حسِ تعلیق به تعلق است. سازمانی که داوطلب را در وضعیت تعلیق ابدی نگه میدارد، در واقع در حال مصرف نیرویِ انسانی است؛ بیآنکه به آن غنا ببخشد. اما سازمانی که میداند چگونه این گذار را تسهیل کند، در حال ساختن سرمایهای است که فراتر از خروجیهای عددی و گزارشهای عملکرد است. این سازمانها، بستری برای رشد انسانی هستند. وقتی داوطلبی از وضعیت تعلیق خود رها میشود و به «تعلق ارگانیک» میرسد (واژه ارگانیک را از خانم فائزه اصفهانی قرض گرفتم)، او دیگر صرفاً یک داوطلب نیست؛ او حامل ارزشهای آن تشکل در لایههای مختلف اجتماع است.
تلاش من به عنوان معلم زندگی اجتماعی یا تسهیلگر اجتماعی شدن، همین است: تلاش کنم تا این مهارت را به کنشگران بیاموزم: هنر اینکه چگونه یک «غریبه» را از آستانه اضطراب تعلیق، به گرمایِ تعلق و مالکیت جمعی هدایت کنیم. واقع این است که این تکنیک صرف نیست بلکه مستلزم تمرین و تکرار است.
پی نوشت پس از نوشتار: این تعبیر «کنشگر وجودی»، پیش از آنکه ادعایی برای نظریهپردازی در مقیاسهای کلان فلسفی باشد، دعوتی است به یک «نگاه تازه». این مفهوم را نه برای محدود کردن معنایِ داوطلبی، که برای گشودن دریچهای به روی ابعاد انسانیِ آن پیشنهاد دادهام. در روزگاری که سازمانها بیش از هر چیز به خروجیها و کارآمدی مکانیکی میاندیشند، یادآوری این نکته که داوطلب، «بودن» خود را به میان میآورد، شاید همان گام نخست برای انسانیتر کردن تشکلهای اجتماعی باشد. این مفهوم که پیش از این به کار نرفته است، متنی گشوده است؛ از شما که در میدان عمل، «بودن» و «کنش» را تجربه میکنید، دعوت میکنم تا این نگاه را با تجربههای زیسته خود به چالش بکشید، نقد کنید یا غنا ببخشید. بیایید فراتر از «شرح وظایف»، از «معنای حضور» داوطلب سخن بگوییم؛ چرا که تشکل اجتماعی، پیش از آنکه محل کار باشد، میتواند فضایی برای «شدن» انسانها باشد. سعید نوری نشاط