در جریان جنگ جهانی دوم، نیروی هوایی آمریکا بمبافکنهای بازگشته از عملیات را بررسی کرد و دید بیشترین جای گلولهها روی بالها و بدنه است؛ نتیجه گرفتند باید همین نقاط را زرهپوش کنند. اما آبراهام والد، آماردان برجسته، هشدار داد که زره باید دقیقا روی موتورها و کابین خلبان نصب شود؛ زیرا هواپیماهایی که موتورشان تیر خورده بود، اصلا بازنگشته بودند تا شمرده شوند! این ماجرا پایه مفهومی شد به نام «خطای بازماندگی»: ندیدن دادههای حیاتی به این دلیل ساده که در میان بازماندگان حضور ندارند.

این خطای ذهنی فقط یک مسئله آماری نیست، بلکه خطری بزرگ در کار ما تسهیلگران و فعالان توسعه است. وقتی وارد یک دشت یا یک منظومه روستایی یا روستای بحرانزده یا محله ای خاص میشویم، پیش چشمان ما، نمودارهای موجودی منابع یا تعداد کشاورزانی که فعال هستند و هنوز سرپا ماندهاند و در جلسات شرکت میکنند، به تدریج شکل خواهد گرفت. اما آیا متوجه غایبان بزرگ این صحنه هستیم؟ کشاورزانی که سالها پیش زمین را رها کرده و به حاشیه شهرها کوچ کردهاند، جوانانی که آیندهای ندیدند و رفتند، زنان روستا، قناتهای خشکیده و از همه مهمتر، پیوندها و دانش بومی فراموششده کجای معادلات ما جا دارند؟

تسهیلگری که فقط بر اساس «حاضران در صحنه» برنامهریزی کند، ناخواسته خطاهای گذشته را بازتولید میکند. نجات دشتها و جوامع محلی در گرو طرح سه پرسش کلیدی است: چه چیزهایی در دشت باید باشد که دیگر نیست؟ چه کسانی حق صحبت داشتند و حاضر نیستند؟ و کدام واقعیتهای انسانی و زیستی در فرمولهای ریاضی و مهندسی جا نمیشوند؟

🔗 متن کامل این یادداشت و تحلیل وظایف تسهیلگران، جامعه محلی و سیاستگذاران در مواجهه با دادههای غایب را در وبلاگ بخوانید: