اخیرا مطلبی از فرانسیس فوکویاما می خواندم؛ یادداشتی در نقد دیدگاه های مارکو روبیو و رویکرد دونالد ترامپ (به تاریخ ۱۲ اکتبر ۲۰۲۶). موضوع مناقشات سیاسی روز آمریکا را که کنار بگذاریم، آنچه توجهم را به شدت جلب کرد و ذهنم مرا به تجربه هایم در کارگاه های گفتگویی و مشارکتی کشاند، همین بازخوانی فوکویاما از مفهوم تیموس و تفکیک آن به دو واژه بود: ایزوتیمیا و مگالوتیمیا. بگذارید بیشتر توضیح دهم.
فوکویاما، با تکیه بر افلاطون و بازخوانی دیالکتیک هگل و کوژو (Kojève)، یادآوری می کند که موتور محرک بخش بزرگی از تاریخ و سیاست، میل سیری ناپذیر انسان به «به رسمیت شناخته شدن» و حفظ کرامت است. او این میل را به دو شاخه تقسیم می کند:
یکی. ایزوتیمیا، یعنی اشتیاق به این که فرد به طور برابر با دیگران دیده شود و شان و کرامتش به رسمیت شناخته شود. در نگاه فوکویاما، این همان ریشه ای است که جوامع دموکراتیک و جنبش های مدنی برای تحقق آن تلاش می کنند. وقتی ایزوتیمیای انسان ها سرکوب می شود یا احساس تحقیر می کنند، رنجش و خشم زاده می شود.
دوم. مگالوتیمیا، یعنی میل سوزان به برتر بودن از دیگران؛ خواست قهرمان شدن، نام بر جای گذاشتن و در اوج ایستادن. این همان شمشیر دولبه ای است که می تواند منشا بزرگ ترین رهبری ها، جسارت ها، نوآوری ها و پیشرفت های بشری باشد، یا برعکس، سر از خودکامگی، استبداد، فاشیسم و نابودی دیگران درآورد.
هنگام خواندن این خطوط، بلافاصله فضای اتاق های گفتگو، حلقه های مشارکتی و کارگاه های توسعه محلی پیش چشمم آمد. در کارگاه ها معمولا از منظر تحلیل رفتار متقابل با شرکت کنندگان صحبت می کنم؛ این که رابطه سازنده میان انسان ها یا باید «کودک و کودک» باشد یعنی مبتنی بر صمیمیت، شوخ طبعی و بازی فارغ از قضاوت، یا «بالغ و بالغ» یعنی مبتنی بر استدلال، مفاهمه و واقع بینی. رابطه «والد و کودک» به دلیل ماهیت سلطه جویانه اش غلط است (مگر وقتی خطری کودک را تهدید می کند)، و رابطه «والد و والد» هم کار نمی کند؛ چون تصادم دو مگالوتیمیاست و هر دو طرف سرشار از ادعا و برتری جویی اند.
اما فراتر از این، در کارگاه مشارکتی با همین دو نیرو روبهرو هستیم: از یک طرف، ماموریت نخست تسهیلگر پاسخ به ایزوتیمیا است: ساختن فضایی امن تا آن فرد بی صدا (می خواهد یک کشاورز باشد یا یک جوان محلی یا زنی کم صدا باشد) احساس کند صدایش، نظرش و حضورش به اندازه همان فرد با نفوذ یا مقام دولتی شرکت کننده وزن دارد. صدایش به رسمیت شناخته می شود. اما چالش اصلی جای دیگری است: با مگالوتیمیا چه باید کرد؟
شاید در نگاه نخست به ذهن مان برسد که بهتر است هر نشانه ای از برتری خواهی و خودبزرگ بینی را در نطفه خفه کنیم تا همه کاملا یک دست شوند. اما تجربه به من آموخته است که سرکوب مگالوتیمیا، کارگاه را منفعل می کند. انسان هایی که مگالوتیمیای پررنگی دارند، سرشار از انرژی، جسارت، ریسک پذیری و حتی گاه کمک می کنند افق دید همه تغییر یابد. اگر این آتش را کور کنیم، ممکن است هیچ رؤیای بزرگی برای آن اجتماع ایجاد نشود یا آن موقع رخ ندهد.
پس چاره چیست؟ اجازه دهیم گاهی مگالوتیمیا کارش را بکند اما با رعایت یک شرط مهم: مگالوتیمیایی که کمک می کند دیگران درگیر شوند؛ مگالوتیمیایی که میدان نبرد درست نمی کند، بلکه عرصه بازی را شکل می دهد که دیگران هم بتوانند در آن بازی کنند؛ مگالوتیمیایی که دیگران را می بیند و برای آن ها نقش تعریف می کند، اما نه به صورت دردناک. بدون دیگران، هرگز.
در این زمین بازی، حس آن فرد پرشور و اهل رهبری برای نقش آفرینی برآورده می شود (نه با تحقیر و به حاشیه راندن دیگران) بلکه با ایجاد گشایش برای جمع (بیشتر اعضای جمع) و پذیرفتن سختی های حل یک مسئله پیچیده. او نقشی محوری دارد، اما نقشی که به دیگران هم باید وزن، عاملیت و اعتبار ببخشد. نقش هایی سازنده و شرافتمندانه و من به عنوان تسهیلگر تلاش می کنم که این فرایند گشایش، همین فرایند تعریف نقش تا جایی امکان دارد مشارکتی پیش رود یا حتی به تدریج و آرام مشارکتی تر شود. گاهی این نخبگان محلی می خواهند که همه چیز با تعریف و نگاه آنان پیش رود و حتی همه فرایند در اختیارشان باشد این تمامیت خواهی را باید تبدیل به فرایندی مشارکتی و سازنده کنیم. من در برخی از موارد کاملا موفق شده ام و در برخی موارد هم گاه تنش به وجود آمده است. گاهی هم آن اندازه مگالوتیمیا قوی بوده که حریف نشده ام. برای همین آرام تر و تدریجی تر پیش رفته ایم.
بگذارید این طور بگویم که کارگاه های گفتگو گاهی واقعا تبدیل به عرصه تنظیم و صیقل دادن شأن و غرور انسانی می شود. هنر ما در گفتگو این است که ایزوتیمیا را تضمین کنیم تا هیچ روحی تحقیر نشود و البته مگالوتیمیا را اهلی و زاینده کنیم تا به جای سوزاندن اجتماع، موتور محرک همبستگی اجتماعی و ساختن آینده ای مشترک باشد. کاری دشوار و ظریف، اما بی اندازه دل نشین و رهایی بخش.